athāta ṛtucaryamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| ṛtavo dvimāsikāḥ śiśirādayo hemantāntāḥ ṣaṭ, varṣādayaḥ prāvṛḍantā vā; teṣu caryā caraṇaṃ vartanaṃ; tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ ṛtucaryaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| ṛtucaryamiti kecidanyathā vyākhyānayanti- caradhātorgatibhakṣaṇārthasya caryamiti rūpaṃ, tena, āhāro vihāraśca caryaśabdenocyate| anye tu ‘athāta ṛtucaryānāmādhyāyam’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- caryā śāstraniyamita ācāraḥ, ṛtuṣu ṛtūnāṃ vā caryā ṛtucaryā, ṛtucaryārtho'dhyāyaḥ ṛtucaryā; yathā pradīpārthā mallikā pradīpa iti; nāmaśabdaḥ sañjñāyām| ṛtucaryāṃ nāma svasthavṛtte'pi vakṣyati||1-2||
kālo hi nāma (bhagavān 1 ) svayambhuranādimadhyanidhanaḥ | atra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇāmāyatte 2| sa sūkṣmāmapi kalāṃ 3 na līyata iti kālaḥ, saṅkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ ||3||
tatra yadaṅgabhūtā ṛtavastameva prathamaṃ svaguṇakarmaniruktibhirdarśayannāha- kālo hi nāmetyādi| hi upadarśane, nāmaśabdaḥ prasiddhau, kāla iti prasiddha upadarśyate| svayambhūriti na kenāpyutpādyate| anādimadhyetyādi- ādiḥ utpattiḥ, ādyantayorantarā madhyaṃ, nidhanaṃ vināśaḥ, etairvarjitaḥ| svadharmeṇa kālamuktvā karmaṇā cikitsopayogitāṃ nidarśayannāha- atra rasavyāpadityādi|- atra kāle| rasasya madhurādeḥ, rasaśabdenātra rasavaddravyamucyate'bhedopacārādityanye; vyāpad vipannatā, sampattiḥ sampannatā, āyatte adhīne| jīvitamaraṇe ceti cakāro'traśabdamihānuvartayati, tena jīvitamaraṇe atra kāle āyatte; jīvitasyotpattyadhīnatvāditi sāmarthyādutpattirapi kālādhīnaiva| kathamekasmāt kāladravyāt sampadvyāpattī jīvitamaraṇe ca parasparaviruddhe syātāṃ? na hyekasmādagneḥ śītoṣṇau, ekasmādvā pradīpāt prakāśatamasī, iti| satyaṃ, kālaśabdenātra kālatvopādhiḥ śītādibhedabhinnaḥ śiśirādirabhidhīyate, tasya ca samyaṅmithyābhyāṃ yogābhyāmanyonyaviruddhayorapi kāryayoḥ sambhava ityadoṣaḥ| kālasya niruktiṃ kurvannāha- sa sūkṣmāmityādi|- saḥ kālaḥ, sūkṣmāmapi stokāmapi, kalāṃ bhāgaṃ, na līyate gatimattvāt śliṣṭo na bhavati; anye tu ‘na līyate’ ityatra ‘kalīyate’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- kalīyate saṅkhyāyate iti kālaḥ| niruktipakṣāntaramāha- saṅkalayatītyādi|- saṅkalayati saṃharaṇādekarāśīkaroti bhūtānīti vā kālaḥ, saṅkalayati sukhaduḥkhābhyāṃ bhūtāni yojayatīti vā kālaḥ, kālayati saṅkṣipatīti vā kālaḥ, athavā kālayati mṛtyusamīpaṃ nayatīti vā kālaḥ; anye tu ‘kālayati’ ityatra ‘kalayati’ iti paṭhanti, ‘kalayati saṅkhyātīti vā kāla’ iti ca vyākhyānayanti||3||
tasya saṃvatsarātmano 4 bhagavānādityo gativiśeṣeṇākṣinimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti ||4||
tasya saṃvatsaretyādi| tasya kālasya| kiṃviśiṣṭasya? saṃvatsarātmanaḥ saṃvatsarasvarūpasya; saṃvatsarātmanaḥ saṃvatsaraśarīrasyetyanye| bhagavānāditya ityupalakṣaṇaṃ; tena candro'pi gṛhyate, niśākaraṇatvādihetutvāt; athavā ravireva bhagavān māhātmyavān svaraśmibhiḥ śītoṣṇavarṣāḥ kurute, kālavibhāgaṃ ca gativiśeṣeṇātmīyenodayāstagamanalakṣaṇena| nanu, saṃvatsarātmana iti kimuktaṃ? yena, ṛtvāvṛttirdivasāvṛttirvā kālaḥ, tena ṛtvātmano dinātmano veti vaktavyaṃ; naitadasti, na hyekasminṛtau dine vā ṛtvantarāṇāṃ dināntarāṇāṃ vā sarveṣāṃ dharmāvarodhaḥ kutaḥ? śītoṣṇavṛṣṭibhedena teṣāmatyantabhinnatvāt; saṃvatsare punarekasminneva sarveṣāṃ bhūtabhavadbhaviṣyatāṃ divasānāmṛtūnāṃ saṃvatsarāntarāṇāṃ ca dharmo'varudhyata iti yathoktameva nyāyyam||4||
tatra laghvakṣaroccāraṇamātro'kṣinimeṣaḥ, pañcadaśā'kṣinimeṣāḥ kāṣṭhā, triṃśatkāṣṭhāḥ kalā, viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca, triṃśanmuhūrtamahorātraṃ, pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ, sa ca dvividhaḥ- śuklaḥ kṛṣṇaśca, tau māsaḥ ||5||
idānīṃ saṃvatsarāṃśān nimeṣādīn vivaritumāha- tatra laghvakṣaretyādi| tatra teṣu madhye| laghvakṣaramakārādi, tasyoccāraṇaṃ kaṇṭhatālvādivyāpāreṇodīraṇaṃ, tatpramāṇo nimeṣaḥ| nanu, laghvakṣaroccāraṇādinā nimeṣādayo vibhajyanta, tat kathaṃ bhagavānādityo gativiśeṣeṇa nimeṣādīnāṃ vibhāgaṃ karotītyuktaṃ? naiṣa doṣaḥ, yato jyautiṣikā nimeṣādipravibhāgena śaṅkucchāyāmāgamoktāmarkagatyāpi pramāṇayanti; sā punaḥ sarvajanaprasiddheti na nirdiṣṭā| kalādaśabhāgaśceti kalāyā daśamo bhāgastrisraḥkāṣṭhāḥ| ‘triṃśatkalo muhūrta’ iti pāṭho nibandhairvistareṇa dūṣitaḥ| ‘śuklaḥ kṛṣṇaśca’ iti pakṣakramo'māvāsyāvadhiṃ māsaṃ jñāpayati; anye tu ‘kṛṣṇaḥ śuklaśca’ iti paṭhanti||5||
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ, dvimāsikamṛtuṃ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti; te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ | teṣāṃ tapastapasyau śiśiraḥ, madhumādhavau vasantaḥ, śuciśukrau grīṣmaḥ, nabhonabhasyau varṣāḥ, iṣorjau śarat, sahaḥsahasyau hemanta iti ||6||
tatra māghādaya ityādi| tatra teṣāmṛtūnāṃ madhye| tapāḥ māghaḥ, tapasyaḥ phālgunaḥ| madhuḥ caitraḥ, mādhavaḥ vaiśākhaḥ| śuciḥ jyeṣṭhaḥ, śukraḥ āṣāḍhaḥ; anye tu śukro jyeṣṭhaḥ, śucirāṣāḍha iti manyante| nabhāḥ śrāvaṇaḥ, nabhasyaḥ bhādrapadaḥ| iṣaḥ āśvinaḥ, ūrjaḥ kārtikaḥ| sahāḥ mārgaśīrṣaḥ, sahasyaḥ pauṣaḥ| śiśirādirayamṛtuvibhāgo rasabalamadhikṛtyoktaḥ| carake'pi 5 tasyāśitīye (ca. sū. a. 6) rasabalaniṣpattyarthaṃ śiśirādivibhāgo darśitaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti- tatreti gaṅgāyā uttare deśe śiśirādyṛtuvibhāgo boddhavyaḥ 6 iti; ayamartho gayadāsācāryeṇa bahudhā dūṣitaḥ||6||
ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ 7 kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca | tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ; teṣu bhagavānāpyāyate somaḥ, amlalavaṇamadhurāśca rasā balavanto bhavanti, uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamabhivardhate | uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāḥ, teṣu bhagavānāpyāyate'rkaḥ, tiktakaṣāyakaṭukāśca rasā balavanto bhavanti, uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamupahīyate ||7||
ta ete śītoṣṇavarṣetyādi| ta ete ṣaḍṛtavaḥ, śītoṣṇavarṣalakṣaṇairlakṣitāḥ| atra śītaṃ vātakṛtam, auṣṇyamādityakṛtaṃ, varṣaścandrakṛtaḥ; śītavarṣau candrakṛtāvityanye| etaiśca ṣaḍṛtubhirdve ayane bhavataḥ| kuta ityāha- candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāt| ke te dve ayane iti pṛṣṭa āha- dakṣiṇamuttaraṃ ca| atra dakṣiṇamayanaṃ candrakālaṃ vibhāgayati, uttaramayanamādityakālamiti| tayordakṣiṇamityādi|- tayordakṣiṇottarāyaṇayormadhye varṣāśaraddhemantā dakṣiṇāyanaṃ; teṣu varṣādiṣūttarottaraṃ bhagavān soma āpyāyate adhikabalo bhavati, na kevalaṃ soma eva balavān bhavati rasāścāmlādayo varṣādiṣu yathāsaṅkhyamuttarottaraṃ balavanto bhavanti; uttarottaraṃ ceti cakāro vyatikrameṇa sambandhanīyaḥ, tena sarvaprāṇināṃ cottarottaraṃ balamabhivardhate ityarthaḥ| uttaramityādi|- śiśiravasantagrīṣmā uttarāyaṇaṃ, teṣu śiśirādiṣūttarottaraṃ bhagavānarka āpyāyate adhikabalo bhavati; tiktādayo rasāśca śiśirādiṣu yathāsaṅkhyamuttarottaraṃ ca balavanto bhavanti| balamapahīyate balahānirbhavati| ‘te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ’ iti sūtre yadyapi prāguttarāyaṇaṃ paṭhitaṃ, tathā'pi bhāṣye yat prathamaṃ dakṣiṇāyanasya vyākhyānaṃ taduttarāyaṇato'pi dakṣiṇāyanasya vaiśiṣṭyaṃ pratipādayati; kutaḥ? visargatvāt prāṇināṃ balakaratvācceti||7||
bhavati cātra- śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayatyapi | tāvubhāvapi 8 saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||8||
amumevārthamupasaṃharannāha- bhavati cātretyādi| śītāṃśuḥ candraḥ| kledayati ārdrīkaroti| urvīṃ bhūmim| vivasvān ādityaḥ śoṣayati| tāvubhāvāpīti tau candrasūryau| saṃśritya āśritya, vāyuḥ prajāḥ pālayati rakṣati| candramāśrityāpyāyanaṃ jagataḥ karoti, sūryamāśritya śoṣaṇaṃ; tato yathākālaṃ rasābhinirvṛttiḥ, tena prajā vardhayatīti piṇḍārthaḥ||8||
atha khalvayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati | te tu pañca yugamiti sañjñāṃ labhante | sa eṣa nimeṣādiryugaparyantaḥ kālaścakravat parivartamānaḥ kālacakramityucyata ityeke 9||9||
pariśiṣṭaṃ pūrvasūtrādvyakhyātumāha- atha khalvayane ityādi| yugapadekakālamayanadvayaṃ saṃvatsaraḥ, na pṛthag dakṣiṇāyanamuttarāyaṇaṃ vā| nanu, ‘māghādayo dvādaśamāsāḥ saṃvatsaraḥ’ ityuktam, tat kiṃ punarabhidhānena? ucyate, pūrvodite hi māghādayo dvādaśamāsā vyastā akramapaṭhitāśca saṃvatsara ityāśaṅkā syāt, ‘athakhalvayane dve’ ityādinirdeśe kriyamāṇe yena krameṇa ṣaḍṛtuvibhāge'yanadvayamuktaṃ tenaiva cedayanadvayaṃ yugapat syāttadā saṃvatsara iti vyastānāmakramapaṭhitānāṃ ca māghādīnāṃ saṃvatsaratvaṃ nirastamiti| idānīṃ yugapravibhāgaṃ darśayannāha- te tvityādi| te punaḥ pañca saṃvatsarāḥ yugamiti sañjñāṃ prāpnuvanti| iyaṃ ca yugasya pāribhāṣikī sañjñā, paramārthatastu kṛtādayaścatvāro yugaviśeṣāḥ| sa eṣa ityādi sa eṣaḥ kālaḥ||9||
iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti, doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ; te tu bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ; tadyathā- bhādrapadāśvayujau varṣāḥ, kārtikamārgaśīrṣau śarat, pauṣamāghau hemantaḥ, phālgunacaitrau vasantaḥ, vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ; āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍiti ||10||
saṃśodhanāśrayaṃ darśanaṃ darśayannāha- ihetyādi| iha asminnadhyāye, tuśabdaḥ punararthaḥ| asminnadhyāye punaḥ kimarthaṃ varṣādayaḥ ṛtava ityāha- doṣopacayādyartham| nanu, idaṃ darśanaṃ vyādhihetuvātādisañcayādyarthatvāt prāk 10 kartuṃ yujyate| naivaṃ, tatra vātādihetūnāṃ rasānāṃ niṣpattestadeva darśanaṃ prāk kṛtaṃ, athavā ‘hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet’- (sū. a. 5) ityādiśloke śiśirādīnāmādau nirdiṣṭatvāt| nanu, prāvṛḍvarṣayoḥ ko bhedaḥ? ucyate, prathamaḥ pravṛṣṭeḥ kālaḥ prāvṛḍ, tasyānubandho varṣāḥ| sañcayāt prakopo balavān, tasya cikitsitaṃ saṃśodhanamityatra 11 varṣādayo ṛtava uktāḥ, tathā carake'pi rogabhiṣagjitīye 12 vimāne saṃśodhanamadhikṛtya varṣādayo'bhihitāḥ| yadyapi doṣasañcayādinimittaṃ varṣādayaḥ kathitāḥ, tathā'pi sañcayādiṣu saṃśodhanaṃ kāryamityasya prādhānyaṃ; śiśirādayastu rasaṃ balaṃ cādhikṛtyoktāḥ, varṣādayastu saṃśodhanamadhikṛtya sañcayādyarthamiti tātparyārthaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti- gaṅgāyā dakṣiṇe deśe varṣādyṛtuvibhāgo jñātavya iti; ayamapi gayadāsācāryeṇa dūṣitaḥ||10||
tatra, varṣāsvoṣadhayastaruṇyo'lpavīryā āpaścāpraśāntāḥ 13 kṣitimalaprāyāḥ, tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ 14 vidahyante, vidāhāt pittasañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe viyatyupaśuṣyati paṅke'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīñjanayati | tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyāśca, tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ 15 dehināmavidagdhāḥ snehācchaityādgauravādupalepācca śleṣmasañcayamāpādayanti; sa sañcayo vasante'rkaraśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīñjanayati | tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyāpaśca, tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvācca 16 vāyoḥ sañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīñjanayati | evameṣa doṣāṇāṃ sañcayaprakopaheturuktaḥ ||11||
pittādīnāṃ sañcayaprakopau varṣādiṣu yathā sahetukau bhavatastathā nirdiśannāha- tatra varṣāsvityādi| tatra teṣu ṛtuṣu madhye, oṣadhayo godhūmacaṇakaśālyādayaḥ, taruṇyaḥ abhinavāḥ, alpavīryā alpaśaktayaḥ, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ; anye tu vīryaśabdaṃ śītoṣṇākhyavīryavācinaṃ manyante| nanu, varṣāsu godhūmādayaḥ purātanā eva bhavanti, kathamabhinavā ityucyante? naiṣa doṣaḥ, godhūmacaṇakaśālyādayo'ntaḥsūkṣmajalapraveśānmradimānamupagatāḥ kiñcittiraskṛtaśaktayaḥ prarohadharmiṇyaḥ procchūnatāmupagatā anavā api taruṇya 17 ityucyante, śākādayastu nūtanā eva prayujyante| āpaścāpraśāntā 18 apariṇatāḥ, navatvāt; aprasannāḥ kaluṣā ityanye; kṣitimalaprāyāḥ pṛthivyāstṛṇaparṇotkaraśavakothādimalabahulāḥ, atrāpi ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ| tā upayujyamānā ityādi| vidahyante amlapākamupayānti| kāstāḥ? pūrvoktā oṣadhaya āpaśca| kiṃ kriyamāṇāḥ? upayujyamānāḥ| keṣāmamlapākamupayānti? dehināṃ; kiṃviśiṣṭānāṃ? śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ; śītena kupito vātaḥ śītavātaḥ (śārīraḥ 19 ), tena mandavegīkṛtāgnīnāṃ; na punarbāhyena śītavātena; yatastena bahirlomakūparodhenoṣmaṇo'nirgamādantaragnerbalamedhate| punaḥ kimbhūtānāṃ dehināṃ? klinnadehānāṃ ārdrībhūtaśarīrāṇām| kasyāṃ satyāṃ? bhūmau| kiṃviśiṣṭāyāṃ? jalapraklinnāyāṃ; pānīyena suṣṭhu stimitāyām| kva sati? nabhasi, ākāśe| kiṃviśiṣṭe? meghāvatate, meghavyāpte| vidāhāt amlapākāt| pittasañcayamiti saṃhatirūpā vṛddhiḥ sañcayaḥ; svasthānavṛddhirityanye| sañcīyamānamapi pittamṛtuśaityāttasmin kāle na kupyati| sa sañcaya ityādi| sa eva pittasya varṣākālopacitaḥ sañcayaḥ, śaradyalpameghe ākāśe sūryaraśmibhiḥ pravilāyitaḥ san pittodbhavān vyādhīnutpādayati| tā evetyādi tā evauṣadhayaḥ pūrvoktāḥ| kālapariṇāmāt kālaparipākāt| pariṇatavīryāḥ sañjātaśaktikāḥ| balavatyo dehopacayahetavaḥ, anyathā pariṇatavīryabalavatorekārthatvāt punaruktiḥ syāt| āpaśca praśāntāḥ 20 svacchāḥ; kṣitimalāpagamādityanye| tā iti pūrvoktā oṣadhaya āpaśca| upayujyamānāḥ khādyamānāḥ pīyamānāśca| satuṣārapavanopastambhitadehānāmiti 21 satuṣārapavanena himārdravātenopastambhitānyāpyāyitāni dehāni śarīrāṇi yeṣāṃ te tathoktāḥ| tā oṣadhaya āpaśca kiṃviśiṣṭāḥ? avidagdhāḥ, madhurapākamupagatāḥ| ṛtvādisvabhāvāt kaphasya sañcīyamānasya himānīvaśāttadānīṃ styānataiva bhavati na prakopaḥ| sa sañcaya ityādi| arkaraśmipravilāyita iti styānaghṛtavadvilayanamātraṃ vasante bhavati, na tūpaśoṣaṇākhyaḥ praśamaḥ, kasmāt? arkasya nātitīkṣṇatvācchleṣmaprācuryācca| ślaiṣmikān vyādhīn annadveṣahṛdayotkledādīn| tā evauṣadhaya ityādi| nidāghe grīṣme| niḥsārāḥ nirgatasārāḥ 22, sāro'tra gauravam| rūkṣāḥ niḥsnehāḥ| na kevalamoṣadhaya evaṃvidhā bhavanti āpaśca bhavantītyarthaḥ| tā upayujyamānā ityādi|- tā anantaranirdiṣṭā auṣadhayo raukṣyalaghutvābhyāṃ hetubhyāṃ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ nṝṇāṃ vātasañcayamāpādayantīti piṇḍārthaḥ| yadyapi śītasya vāyoruṣṇe grīṣme sañcayo na yujyate 23, tathā'pi vātaguṇeṣu sarveṣu raukṣyaṃ pradhānaṃ, tenauṣadhīnāmatyartharaukṣyeṇa rūkṣasya vāyorgrīṣme sañcayaḥ syādityadoṣaḥ 24| sa sañcayaḥ prāvṛṣītyādi| sa vātasañcayaḥ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn koṣṭhatodasañcaraṇādīn janayati| kva kāle? prāvṛṣi; keṣāṃ vātikān vyādhīn janayati? dehināṃ; kiṃviśiṣṭānāṃ? klinnadehānāṃ; kasyāṃ satyāṃ? bhūmāvatyarthaṃ jalopaklinnāyām| evameṣa ityādi| evamanena prakāreṇa, eṣa iti kālasvabhāvakṛtauṣadhitāruṇyādiryāvacchītavātavarṣerito vātikān vyādhīñjanayatīti doṣāṇāṃ yau sañcayaprakopau tayorayaṃ heturuktaḥ| nanu, doṣopacayaprakopopaśamanimittamiti trayāṇāṃ cayādīnāṃ pratijñātatvāt kathaṃ sañcayaprakopau vyākhyāyopasaṃhāraḥ? naiṣa doṣaḥ, prakope hi saṃśodhanaṃ kāryaṃ; tatra yadi yathāpratijñaṃ trīn praśamasahitān vyākhyāti tadā praśamāntaritaḥ prakopopakramavidhiḥ syāt; tasmāt sañcayaprakopāveva tāvat pṛthagākhyāti||11||
tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam ||12||
prakope yathāvasaraṃ saṃśodhanavidherāsañjanārthaṃ tameva vidhiṃ vaktumāha- tatra varṣetyādi| varṣādiṣu ye sañcitā doṣāsta eva yadā śaradādiṣu prakupitā bhavanti tadā nirharaṇaṃ kartavyam| nirharaṇamākarṣaṇaṃ vamanādinā| prakupitānāmiti praśabdo bahudoṣāṇāmeva saṃśodhanamiti darśayati; madhyadoṣeṣu pācanādi, alpadoṣeṣu punarlaṅghanapipāsānigrahādi yathartuvidhisamācāraśceti cakāro darśayati| nanu, varṣādiṣu śaradādiṣu cayaprakopayoranantaramevoktatvāt kimarthamatra varṣāhemantagrīṣmeṣvityādipāṭhaḥ? prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyamityeva vaktuṃ yuktam| satyaṃ, śaradādiṣveva prakupitānāṃ nirharaṇaṃ yathā syādanyatra mābhūditi niyamārthaṃ punaḥ śaradādigrahaṇaṃ; yadi punaḥ śaradādigrahaṇaṃ na kriyeta, tadā grīṣmādiṣu 25 hetubāhulyāt prakupiteṣu doṣeṣu vamanādayo vidhīyeran; na caitadiṣyate, grīṣmādiṣu 26 hi vamanādayo vidhīyamānā vyāpadaṃ maraṇaṃ votpādayanti| prāvṛṭsu ceti cakāraḥ saṃśodhanasādhyeṣvatipātiṣu rogeṣu grīṣmādiṣvapi saṃśodhanaṃ kartavyamiti jñāpayati| varṣādiṣu sañcayasya pūrvamevoktatvāt punarvarṣādigrahaṇaṃ yathāsvamṛtuvihita āhārācārākhyaḥ svasthavṛttodito vidhiḥ kartavya iti sūcayati| śaradādīnāmṛtūnāṃ 27 dvitīyamāse saṃśodhanaṃ kartavyam; tatra pittasaṃśodhanaṃ mārgaśīrṣe, kaphanirharaṇaṃ caitre, vātasya śrāvaṇe, evaṃ hi sādhāraṇaḥ 28 kālaḥ, trimāsāntaritāśca doṣā bhavanti| tathā cāha- “grīṣmādisañcitān doṣān trimāsāntaritān haret”- iti||12||
tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante, ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe, vātikānāṃ śaradi 29, svabhāvata eva; ta ete sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ 30||13||
upaśamaṃ vyākhyātukāma āha- tatra paittikānāmityādi| svabhāvataḥ svalakṣaṇataḥ, svalakṣaṇaṃ punareṣāṃ śītoṣṇavarṣādi| nanu, yadi kālasvabhāvādeva doṣāṇāmupaśamastarhi śāstravaiyarthyaṃ syāt; na ca vaiyarthyaṃ dṛśyate, taduktavidhānādapyupaśamadarśanāt| satyametat, doṣāṇāṃ svabhāvavināśitve'pi 31 cayādivisadṛśasantānotpattau śāstraṃ hetutayā vyāpriyamāṇaṃ nānarthakaṃ; vināśakāraṇābhāve'pi hi ghaṭādīnāṃ visadṛśakapālalakṣaṇotpāde mudgarādihetvantarasāphalyamasti||13||
tatra, pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ, madhyāhne grīṣmasya, aparāhṇe prāvṛṣaḥ 32, pradoṣe vārṣikaṃ, śāradamardharātre, pratyuṣasi haimantamupalakṣayet; evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt ||14||
sāṃvatsarikaṃ vidhiṃ dine'pyatideṣṭumāha- tatra pūrvāhṇa ityādi| tatreti ahorātre| śāradamardharātra iti bhūgolādhaḥsthitasūryatvādardharātre śāradaṃ liṅgamātapābhāve'pi golakagaṇitavido jyotirvido manyante; bhiṣajastu kālasvabhāvādāhāravaśācceti| ahorātramapi varṣamivetyādi|- śītoṣṇavarṣairye doṣopacayaprakopopaśamāstairahorātramapi varṣamiva jānīyāditi sambandhaḥ| etenāhorātrike sañcayādāvanāgatābādhoktadantadhāvanādipratīkārairnirharaṇaṃ kartavyamityuktam| nanu, pratidinaṃ doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśameṣu satsu kathamārtavāḥ sañcayādayo bhavanti, divasairevartūnāmārabdhatvāt, āhnikacayakopayoḥ pratyahameva pratītatvāt| satyam, āhnikau cayaprakopāvahorātramāśritya somasūryānilānāmuṣṇādiguṇamātrotpannatvādalpakāraṇau, alpenaivānāgatābādhavidhānena śāntimupayātaḥ; ṛtubhavau tu cayaprakopau mārgāntaragatasomasūryānilakṛtairdravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvairnirantaropacitatvādahorātramātrāśritārkādiguṇādatyantabhinnairārabhyamāṇau mahākāraṇakau mahataiva saṃśodhanādividhinā śāntiṃ gacchataḥ||14||
tatra, avyāpanneṣu ṛtuṣvavyāpannā oṣadhayo bhavantyāpaśca; tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti ||15||
so'yaṃ doṣacayādiravyāpanneṣu ṛtuṣu bhavatīti darśayannāha- tatrāvyāpanneṣvityādi| prāṇā agnīṣomādayaḥ, āyuḥ śarīrendriyasattvātmamanasāṃ saṃyogaḥ, balamutsāhopacayalakṣaṇaṃ, vīryaṃ śaktiḥ, ojaḥ hṛdayāśritaṃ saptadhātusnehaḥ||15||
teṣāṃ punarvyāpado'dṛṣṭakāritāḥ, śītoṣṇavātavarṣāṇi khalu 33 viparītānyoṣadhīrvyāpādayantyapaśca ||16||
kutaḥ punaḥ ṛtūnāṃ vyāpada ityāha- teṣāṃ punarityādi| teṣāṃ ṛtūnām| vyāpadaḥ śītoṣṇavātavarṣāṇāmeva vaiparītyam| adṛṣṭena sarvajanasāmānyenādharmeṇa, kāritāḥ kartuṃ prayojitāḥ| śītoṣṇetyādi| viparītāni hīnamithyātiyuktāni| oṣadhīrapaśca vyāpādayanti viruddhatāṃ prāpayanti| anye tu śītoṣṇavātavarṣāṇītyādipāṭhamanyathā kṛtvā''pātanikāpūrvaṃ paṭhanti| tadyathā- adharmastāvad vyāpadāṃ sambhave prayojakaḥ kartā; kaḥ punaḥ svatantraḥ kartā? ityāha- śītoṣṇavarṣāṇāṃ vaiparītyamoṣadhīrvyāpādayatyapaśca||16||
tāsāmupayogādvividharogaprādurbhāvo marako vā bhavediti ||17||
vyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogāddoṣaṃ vaktumāha- tāsāmupayogādityādi||17||
tatra, avyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogaḥ ||18||
ṛtuvyāpadāṃ cikitsāsūtraṃ darśayannāha- tatrāvyāpannānāmityādi| avyāpannaśabda ubhayatra sambadhyate; tena, avyāpannāḥ purāṇā oṣadhayaḥ, āpaścāvyāpannāḥ kvathitāḥ| anye tu ‘tatrāvyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayoga’ ityatra ‘tatra purāṇābhiroṣadhibhiranupahatavīryābhiḥ kriyāḥ kāryāḥ’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti; sa cātyarthamaprasiddha iti na likhitaḥ||18||
kadācidavyāpanneṣvapi ṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmairupadhvasyante janapadāḥ, viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītenākramyate yo deśastatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarairupatapyante, grahanakṣatracaritairvā, gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvairvā ||19||
ṛtuvyāpadbhyo'nyairapi hetubhirvyādhisambhavaṃ darśayannāha- kadācidityādi| kadācinna sarvakālam| kṛtyā kupitamantriṇo'bhicārakarmajanito rākṣasīviśeṣaḥ, anye tu sarvarāṣṭracchedyabhicāraḥ, abhicārastvekapuruṣavyāpādaka eva; abhiśāpo gurusiddhādīnāmākrośaḥ; rakṣāṃsi hiṃsāvihārāṇi hetiprahetikulajātāni, teṣāṃ kradho rakṣaḥkrodhaḥ; adharmaḥ kāyavāṅmanasāṃ duścaritam| upadhvasyante upadūyante| janapadā lokāḥ| viṣauṣadhipuṣpagandhenetyādi 34| viṣāṇāmoṣadhīnāṃ ca yāni puṣpāṇi teṣāṃ gandhena| kiṃviśiṣṭena? vāyunopanītena vāyunā samīpamānītena; tena ye śvāsakāsādayastairupatapyante janapadāḥ| oṣadhayaḥ suvilindavṛkṣādayaḥ| anye tu kāsaśvāsetyādipāṭhamanyathā paṭhanti- ‘kāsaśvāsapratiśyāyagandhājñānabhramaśirorugjvaramasūrikādibhirupatapyante’ iti, vyākhyānayanti ca- tatra nāsārandhrānugatena vāyunā kāsaśvāsapratiśyāyagandhājñānabhramaśirorujaḥ, tvagindriyagatena jvaramasūrikādayaḥ| grahanakṣatracaritairveti grahāṇāṃ śanaiścarādīnāṃ garhitasthānasthitānāṃ pracāro grahacaritaṃ; nakṣatrāṇi aśvinyādīni, teṣāṃ caritamulkāpātādibhirjanmanakṣatrābhihananam| gṛhadāretyādi gṛhādīnāṃ yāni garhitāni ninditāni lakṣaṇāni cihnāni tannimittaṃ prādurbhāva utpattiryeṣāṃ vyādhīnāṃ tairvā upatapyante janapadāḥ, dārā bhāryāḥ, śayanaṃ khaṭvā, āsanaṃ pīṭhaṃ, yānaṃ dolārathādi, vāhanaṃ hastyaśvādi, maṇiḥ sphaṭikādiḥ; gṛhādayo maṇiparyantāsta eva ratnānīti samāsaḥ, anyathā maṇiratnayorekārthatvāt punaruktatā syāt; anye tu maṇayaḥ sarpādīnāṃ praśastāvayavaviśeṣāḥ, ratnāni māṇikyādīni, upakaraṇāni ghaṭapiṭharaśūrpādīni; athavā gṛhādīnyevopakaraṇāni| anye tu gṛhadāretyādigadye gṛhadāraśabdau nimittaśabdaṃ ca parityajya ‘śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvairvā’ iti paṭhanti||19||
tatra, sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyama- dayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairbhavitavyam, evaṃ sādhu bhavati ||20||
idānīmṛtuvyāpadādikṛtānāṃ rogāṇāṃ sāmānyena cikitsāṃ darśayannāha- tatra sthānetyādi| ṛtukopasyādharmakāritvāttatra daivavyapāśrayaṃ bheṣajam| śāntirindriyavijayaḥ, athavā vedoktamantrairyajanādikaṃ; prāyaścittaṃ prāktanakarmopaśamārthaṃ smārtavacanena cāndrāyaṇādi, athavā “prāyo nāma tapaḥ proktaṃ cittaṃ niścaya ucyate| taponiściyasaṃyuktaṃ prāyaścittamiti smṛtam”- iti; maṅgalaṃ praśastauṣadhamaṇidhāraṇādi; japa oṅkārapūrvakamṛgyajuḥsāmāvartanaṃ; homo lakṣakoṭiprayutopalakṣitaḥ; upahāraḥ devādiṣu gavāśvaprabhṛtīnāmupā(na)yanam, anye upahāro devatānāṃ sapaśurbaliḥ; ijyā yāgaḥ; añjaliḥ bhaktyā karasampuṭavidhānaṃ; namaskāro devadvijagurubhyaḥ kāyavāṅmānasaḥ praṇāmaḥ; tapaḥ tāpanālakṣaṇamupavāsādi; niyamaḥ śāstrodito vidhirmaunādiḥ, dayā prāṇiṣu kṛpā; dānaṃ yathāvibhavaṃ vittavisargaḥ; dīkṣā guruto mantrādigrahaṇaṃ; abhyupagamaḥ guruvākyādīnāmaṅgīkāraḥ; paraśabdaḥ sthānaparityāgādibhiḥ 35 pratyekaṃ sambadhyate| evaṃ sādhu bhavati evaṃ kuśalaṃ bhavatītyarthaḥ||20||
ata ūrdhvamavyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ ||21||
ata ūrdhvamityādi| avyāpannāḥ prasannāḥ||21||
vāyurvātyuttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ | channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ ||22|| darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ | rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye ||23||
ṛtuprakope hi pūrvaṃ śāntyādikamuktam, adhunā prasannartulakṣaṇānyāha- vāyurvātyuttara ityādi| tatra ṣaḍṛtuṣu madhye, hemante uttaradiśo jātatvāduttaro vāyurvāti vahati| rajaḥ dhūliḥ; ākulā vyāptāḥ| himānaddhā himasambaddhāḥ| darpitā harṣitāḥ| dhvāṅkṣaḥ kākaḥ, khaṅgaḥ gaṇḍakaḥ, urabhro meṣaḥ| punnāga iti nāgakeśaram 36| himasāhvaye hemante||22-23||
śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ | śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ ||24||
prasannaśiśirartulakṣaṇamāha- śiśira ityādi| vātavṛṣṭyeti vātena miśritā vṛṣṭirvātavṛṣṭiḥ||24||
siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite | malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite ||25|| vāti kāmijanānandajanano'naṅgadīpanaḥ | dampatyormānabhiduro vasante dakṣiṇo'nilaḥ ||26|| diśo vasante vimalāḥ kānanairupaśobhitāḥ | kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ ||27|| kokilāṣaṭpadagaṇairupagītā manoharāḥ | dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ ||28||
adhunā vasantalakṣaṇamāha- siddhetyādi| vasante dakṣiṇadiśo jātatvānmalayaparvatasthitacandanasurabhirdakṣiṇo vāyurvāti| anyadapi vasantalakṣaṇamāha- diśo vasanta ityādi| vasante diśo vimalā rajodhūmādivarjitatvānnirmalā bhavanti| diśa eva ca kiṃśukādivṛkṣapuṣpitaiḥ kānanairupaśobhitā bhūṣitā bhavanti| tā eva diśaḥ kokilāṣaṭpadagaṇaurupagītā madhuradhvaniyuktā bhavanti| dakṣiṇānilasaṃvītā dakṣiṇavātenāvṛtā diśa ityarthaḥ| sumukhāḥ śobhanāvakāśāḥ| pallavojjavalāḥ pallavaiḥ kṛtvā śṛṅgāritāḥ||25-28||
grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto naiṛuto'sukhaḥ 37| bhūstaptā saritastanvyo diśaḥ prajvalitā iva ||29|| bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ | dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ ||30||
avyāpannagrīṣmartulakṣaṇamāha- grīṣma ityādi| asukha iti grīṣme hi naiṛuto vāyurasukhaprado bhavati| tanvyaḥ alpapravāhāḥ| bhrāntacakrāhvayugalā iti jalāśayānveṣitayā bhrāntacakravākayugalā diśo bhavanti| payaḥpānākulā iti udakapānāya vyagrā mṛgā bhavanti| dhvastavīruttṛṇalatā iti vīrudhaḥ viṭapāḥ, tṛṇāni prasiddhāni, latā vallī, ete vīrudādayo dhvastā adhaḥpatitā bhavanti| viparṇāṅkitapādapā iti viparṇairvigalitapatraiḥ, aṅkitāścihnitāḥ, pādapā vṛkṣā bhavanti||29-30||
prāvṛṣyambaramānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ 38| ambudairvidyududdyotaprasrutaistumulasvanaiḥ ||31|| komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī | kadambanīpakuṭajasarjaketakabhūṣitā ||32||
avyāpannaprāvṛḍṛtulakṣaṇamāha- prāvṛṣītyādi| paścimānilakarṣitairambudairambaramākāśaṃ prāvṛṣi ānaddhamācchāditaṃ bhavati| kathambhūtairambudairityāha- vidyududdyotetyādi|- vidyududdyotena saha prasrutaiḥ kṣaritaiḥ, tumulasvanaiḥ pracaṇḍagarjitaiḥ| mahī ca prāvṛṣi kathambhūtā bhavatītyāha- komaletyādi|- śaṣpaṃ bālatṛṇam, āḍhyā samṛddhā| śakragopaḥ indravadhūḥ, anye jyotiriṅgaṇamāhuḥ| nīpo dhūlīkadambaḥ||31-32||
tatra 39 varṣāsu nadyo'mbhaśchannokhātataṭadrumāḥ 40| vāpyaḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ ||33|| bhūravyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā | nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ 41 nabhaḥ ||34||
avyāpannavarṣālakṣaṇamāha- tatra varṣāsvityādi|- varṣāsu ambhasā pānīyena channā utkhātataṭadrumāśca nadyo bhavanti| sopānasahitāḥ kūpaviśeṣāḥ vāpyaḥ| bhūravyaktasthalaśvabhreti bhūmiśca adṛśyasthalagartā bhavati| nātigarjadityādi atigarjitavarjitaṃ parjanyo yo'sau meghastena niruddhārkagrahaṃ 42 nabho bhavati||33-34||
babhruruṣṇaḥ śaradyarkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ | tathā sarāṃsyamburuhairbhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ ||35|| paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ | bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā 43||36||
śarallakṣaṇamāha- babhrurityādi|- babhruḥ kapilapiṅgalaḥ| śvetābhravimalaṃ nabha iti nabha ākāśaṃ, śvetābhraṃ vimalaṃ ca bhavati| haṃsāṃsaghaṭṭitairiti haṃsaskandhacālitaiḥ| paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūriti nimnādiṣu pradeśeṣu yathāsaṅkhyaṃ paṅkādikīrṇā bhavati; drumāśca valmīkakāriṇyaḥ sūkṣmāḥ pipīlikāḥ| bāṇetyādi bāṇaḥ sahacaraḥ, saptāhvaḥ saptaparṇaḥ, bandhūkaḥ bandhujīvakaḥ, ‘vādulī’ 44 iti loke| “matsyāmlabhojinaḥ prācyā nityaṃ cānūpasevinaḥ| ślīpadaṃ galagaṇḍāśca prāyasteṣu bhavanti hi|| nimnatoyagatān matsyān bhakṣayanti samudrajān| prāyaśaḥ kuṣṭhinastena manuṣyā dakṣiṇāpathe|| tailāmlabhojino nityaṃ godhūmavidalāśinaḥ| bhūyiṣṭhamarśasāstena khañjāścāvantijā narāḥ|| māṃsakāmāḥ surākāmāḥ strīkāmāḥ sāhase ratāḥ| māgadhāstena bhūyiṣṭhaṃ dṛśyante rājayakṣmiṇaḥ|| tīkṣṇānyannāni sevante bāhlīkāstu 45 viśeṣataḥ| abhiṣyandīni māṃsāni tathā dhānyodakāni ca|| prakṛtyā cāpyabhiṣyaṇṇāḥ 46 sevante mānavāḥ sadā| tena bāhlīkadeśeṣu 47 prāyo vyādhirbalāsakaḥ|| nānādeśasvabhāvā ye nānāhārāstathaiva ca| nānācārā naikasattvā dharmiṇo'dharmiṇastathā| teṣāṃ sātmyaṃ ca sattvaṃ ca ṛtukālaṃ ca lakṣayet| bhaiṣajyaṃ tu tataḥ kuryāddehaṃ vijñāya dehinām|| yasya deśasya yatsātmyaṃ yaccāsya caritaṃ bhavet| tena bheṣajasaṃyuktaṃ bhaiṣajyamupakalpayet|| ārogyaṃ tena varṇaujo balaṃ vīryaṃ ca jāyate| varjanādṛtusātmyānāṃ kṛśo nityaṃ sudurbalaḥ|| nityaṃ rogābhibhūtaśca pumān sātmyavivarjanāt|| tasmāt sātmyaṃ niṣeveta hyasātmyaṃ parivarjayet|| sātmyasevī jitakrodho nityaṃ cāpi jitendriyaḥ|| jīrṇabhojī mitasvapnaḥ sukhaṃ jīvatyanāmayaḥ|| ṛtavaḥ prāgvinirdiṣṭā balayogasvabhāvataḥ| teṣu garbhā niṣiktāstu tathārūpāstathāyuṣaḥ| tān vijñāya tato buddhyā praśastānninditānapi|| tato'syāhārasaṃyuktaṃ bheṣajaṃ cāvacārayet| tato'syārogatā dehe balaṃ vīryaṃ ca vardhate” iti||35-36||
svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ | viṣameṣvapi vā doṣāḥ kupyantyṛtuṣu dehinām ||37||
idānīmadhyāyaparisamāptau vyāpatsaṅgrahaślokaḥ- svaguṇairityādi| svaguṇairatiyukteṣviti svaguṇā ṛtūnāmanantaroktāḥ, tairatiyukteṣu atiśayayukteṣu ṛtuṣu, doṣā dehināṃ kupyantīti sarvatra sambandhanīyam; athavā ṛtūnāṃ svaguṇāḥ śītoṣṇavarṣāṇi, tairatiyukteṣu| viparīteṣviti mandaśītādiyukteṣu, anye tu śīte uṣṇam, uṣṇe śītaṃ, varṣāsvavṛṣṭiriti ṛtuvaiparītyamāhuḥ| viṣameṣvapīti vaiṣamyaṃ punaḥ ṛtūnāṃ varṣāliṅgaṃ śaradi, śaraliṅgaṃ hemante, anyartuliṅgamanyasmin; evamanulomavilomābhyāṃ śeṣamṛtuvaiṣamyamudāhāryam; anye tu, ṛtūnāṃ yathoktaliṅgānāmekasminnṛtau sarveṣāṃ liṅgānāṃ bhāvo'bhāvaśceti vaiṣamyamāhuḥ| etena svaguṇātiyogādṛtūnāṃ ṣaḍ vyāpattayaḥ, viparīteṣu ṣaḍ, viṣameṣu ca ṣaḍeva; iti ṛtūnāmaṣṭādaśa vyāpattaya uktāḥ||37||
haredvasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet | varṣāsu śamayedvāyuṃ 48 prāgvikārasamucchrayāt ||38||
haredvasante śleṣmāṇamityādi sugamam||38||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘bhagavān’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 2 ‘manuṣyāṇāmiti atrādhikṛtatvānnirdeśaḥ, tena paśvādīnāmapi jīvitamaraṇe kālādhīne jñeya’ cakraḥ ↩
- 3 hārāṇacandrastu ‘sūkṣmāmapi kalāṃ līyate’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ‘sūkṣmāmapi kālāṃśaviśeṣaṃ līyate śliṣyati kālasya sarvabhūrtasaṃyogitvāt’ iti ↩
- 4 ‘saṃvatsaraḥ ātmā svarūpaṃ yasya tasya mahākālasya saṃvatsararūpeṇa vyavahārapathārūḍhasyetyarthaḥ|’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 5 “iha khalu saṃvatsaraṃ ṣaḍaṅgamṛtuvibhāgena vidyāt| tatrādityasyodagayanamādānaṃ ca trīnṛtūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyet, varṣādīn punarhemantāntān dakṣiṇāyanaṃ visargaṃ ca| visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravāntītare punarādāne, somaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhirāpūrayan jagadāpyāyayati śaśvadato visargaḥ saumyaḥ| ādānaṃ punarāgneyaṃ, tāvevārkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣadehabalanirvuttipratyayabhūtāḥ samupadiśyante| tatra ravirbhābhirādadano jagataḥ snehaṃ vāyavastīvrarūkṣāścopaśoṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmeṣvṛtuṣu yathākramaṃ raukṣyamutpādayanto rūkṣān rasān tiktakaṣāyakaṭukāṃścābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti| varṣāśaraddhemanteṣu ṛtuṣu tu dakṣiṇābhimukhe'rke kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe, śaśini cāvyāhatabale, mahendrasalilapraśāntasantāpe jagatyarūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurāḥ, yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti| bhavati cātra- ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇām| madhye madhyabalaṃ tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet”- ‘carakasaṃhitā, sūtrasthānaṃ, adhyāyaḥ 6 ↩
- 6 gaṅgāyā dakṣiṇakūle varṣā bahu bhavati tena tatra prāvṛḍādikramaḥ, gaṅgottarakūle śītaṃ bahu bhavati tena tatra hemantaśiśirau bhavataḥ| uktaṃ hi kāśyapena- “bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jalam| tena varṣāprāvṛḍākhyau ṛtū teṣāṃ prakalpitai|| gaṅgāyā uttare kūle himavaddhimasaṅkule| bhūyaḥ śītamatasteṣāṃ hemantaśiśirāvṛtū”- iti ↩
- 7 ‘candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāt kledanaśoṣaṇādinā candrādityayoḥ śītoṣṇādiprabhedakaratvāt| śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ atiśītoṣṇavarṣalakṣaṇāstrayo mandaśītoṣṇavarṣalakṣaṇāstraya iti ṣaḍṛtavo dakṣiṇamuttaraṃ ca dve ayane bhavata iti yojanā| na tu candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavataḥ, candrasyāyanakartṛtvenānabhidhānāt| ...idamatrāvadheyaṃ- dvādaśarāśyātmakasya rāśicakrasyārdhaṃ karkaṭādidhanuḥparyantaṃ rāśiśaṭkaṃ krameṇa dakṣiṇāvanataṃ, tatra sthita ādityo yadā svagatyā prācīṃ gacchannapi kiñcitkiñcittiryaggatyā dakṣiṇāmayate sa kālo dakṣiṇāyanam| tathā makarādimithunaparyanntaṃ rāśiṣaṭkaṃ krameṇottarāvanataṃ, tatra sthita ādityo yadā prāgvaduttarāmayate sa kāla uttaramayanam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 8 ‘vāyorubhayārthakartṛtvaṃ yogavāhitayā jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘eke iti rasabalādijanakaśiśirādyṛtukramavādinaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘ayaṃ ca doṣacayādikramo rasotpādakramādbhavati, tena hetutayā rasotpādakramaḥ prathamamucyate, doṣacayādikramastu kāryatayā kāraṇādhīna iti paścāducyate’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘saṃśodhanamadhikṛtyaite varṣādayo'bhihitāḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘hemanto grīṣmo varṣāśceti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāstrayaḥ ṛtavo bhavanti| teṣāmantareṣvitare sādhāraṇalakṣaṇāstrayaḥ ṛtavaḥ prāvṛḍśaradvasantā iti| prāvṛḍiti prathamaḥ pravṛṣṭeḥ kālaḥ, tasyānubandho hi varṣāḥ| evamete saṃśodhanamadhikṛtya ṣaḍ vibhajyante ṛtavaḥ’ ca. vi. a. 8 ↩
- 13 ‘āpaścāprasannāḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘śītavātaviṣṭabdhāgnīnāṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘satuṣāropastambhitadehānāṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘raukṣyāllaghutvādvaiśadyācca’ iti pā. ↩
- 17 ‘oṣadhayo'tra pūrvamanāhṛtā vanaspatyādaya eva taruṇyo'bhinavā ajātasārā iti yāvat, natvantaḥpraveśivātānugatasūkṣmajalasamparkāt pūrvamāhṛtā godhūmādayo'pi, teṣāṃ prāvṛḍ-hitatvenopadekṣyamāṇatvādeva varṣāhitatvenāpyabhyupagamāt, varṣā hi prāyeṇa prāvṛḍiva pratibhānti’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 18 ‘āpaścāprasannāḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘śārīraḥ’ iti hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate ↩
- 20 ‘prasannāḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘satuṣāropastambhitadehānāmiti saha tuṣāreṇa vartata iti satuṣāraścandraḥ, tena satuṣāreṇa upastambhitāni āpyāyitāni śarīrāṇi yeṣāṃ tathoktāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘niḥsārā iti apagatasaumyāṃśāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 23 ‘bhavati’ iti pā. ↩
- 24 ‘raukṣyāllaghutvādvaiśadyācceti hetutrayopanyāsena vātaviruddhasyaikasya nidāghauṣṇyasyāvajitatvaṃ sūcitaṃ bhavati, viruddhaguṇasannipāte hi bhūyasā'lpamavajīyata hati nyāyāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 25 ‘varṣādiṣu’ iti pā. ↩
- 26 ‘varṣādiṣu’ iti pā. ↩
- 27 ‘śaradādīnāṃ dvitīyamāse saṃśodhanābhidhānaṃ sampūrṇaprakope bhūte nirharaṇopadeśārthaṃ, prathameṣu hi māseṣuphālgunāṣāḍhakārtikeṣu prakopaḥ prakarṣaprāpto na bhavati, citasya hyasamyakprakupitasyāvilīnasya samyaṅgirharaṇaṃ na bhavati punaśca sañcīyate kālaprakarṣeṇa| yattu ‘sañcaye'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ’ iti vakṣyati, tattu hetvantarakupitadoṣaviṣayamiti na virodhaḥ ↩
- 28 ‘tatra sādhāraṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttirvidhīyate, nivṛttiritareṣu| sādhāraṇalakṣaṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatvāt sukhatamāśca bhavantyavikalpakāśca śarīrauṣadhānām, itare punaratyarthaśītoṣṇavarṣatvadduḥkhatamāśca bhavanti vikalpakāśca śarīrauṣadhānām’ (ca. vi. a. 8) ↩
- 29 ‘ghanātyaye’ iti pā. ↩
- 30 etadanantaraṃ ‘cayaprakopopaśamā doṣāṇāṃ hi dvayorapi| sandhau sādhāraṇa vatsa bhaviṣyadvartamānayoḥ|| ṛtusandhau tu doṣāṇāṃ cayādyāḥ parikalpanāḥ| evamprakārā vyākhyātā vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param|| hrāsayedalpaśo'bhyastaṃ vartamānartukaṃ vidhim| bhaviṣyadṛtukaṃ cāpi yatetābhyāsakāraṇāt|| yāvantaṃ hrāsayetpūrvaṃ tāvantaṃ sa bhajetparam| syū rogāstyāgasevābhyāṃ sahasā'sātmyasambhavāḥ|| vahnipraṇāśavaiṣamye syātāṃ cāsātmyasevanāt| tasmādyathoktamabhyasyedṛtusandhau vidhiṃ naraḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ‘kvacitpustake ↩
- 31 ‘padārthasvabhāvavināśitve'pi’ iti pā. ↩
- 32 ‘prāvṛṣeṇyaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘khalu’ iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 34 “viṣauṣadhyaḥ kalpoktā vetrādayaḥ, tāsāṃ puṣpagandhena” iti hārāṇacandraḥ| “gandhena gandhavaddravyaṃ sūkṣmaṃ gṛhyate, nirāśrayasya gandhasya gatyabhāvāt” iti cakraḥ ↩
- 35 ‘śāntyādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 36 ‘padmakeśaraṃ’ iti pā. ↩
- 37 etadanantaraṃ ‘avermadāvaho'tyartha kevalaṃ rāsabhoṣṭrayoḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 38 etadanantaraṃ ‘kurvadbhiścātakān hṛṣṭān haṃsānmānasagāminaḥ| bhīmasantamase sāyaṃ pathi durgamakardame|| jaghanodvahanaklāntāḥ pramṛṣṭāsāramaṇḍanāḥ| taḍitprabhāhṛtālokanimīlannayanotpalāḥ|| garjitadhvaninā trastahṛdayāścābhisārikāḥ| mecakaprotasaṅkāśairmedhairuccāmbubhūṣaṇaiḥ|| jitahaṃsāvalīkāntibalākāpaṅktisāritaiḥ| kekāgarjavala(garbhagalo)dgrīvanṛtyadbarhiṇavīkṣitaiḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kacitpustake ↩
- 39 ‘tato varṣāsu’ iti pā. ↩
- 40 ‘nadyambhaḥ pūrodbhagnataṭadrumāḥ’ iti pā. ↩
- 41 ‘niruddharkṣagrahaṃ’ iti pā. ↩
- 42 ‘niruddharkṣagrahaṃ iti pā. ↩
- 43 ‘…pakvaśasyavirājitā|’ iti pā. ↩
- 44 ‘majaniyā’ iti pā. ↩
- 45 ‘vāhīkāstu’ iti pā. ↩
- 46 ‘cāpyabhiṣyandān’ iti pā. ↩
- 47 ‘vāhikadeśeṣu’ iti pā. ↩
- 48 ‘nirharedvāyuṃ’ iti pā. ↩