athāto'gropaharaṇīyamiti| karmaṇo'gre prathamataḥ, upaharaṇaṃ yantrādisambhārasya, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ agropaharaṇīyaḥ||1-2||
trividhaṃ karma- pūrvakarma, pradhānakarma, paścātkarmeti; tadvyādhiṃ pratyupadekṣyāmaḥ ||3||
pūrvakarmetyādi tatraike- “laṅghanādi virekāntaṃ pūrvakarma vraṇasya ca| pāṭanaṃ ropaṇaṃ yacca pradhānaṃ karma tat smṛtam| balavarṇāgnikāryaṃ tu paścātkarma samādiśet’’- iti; anye tu saṃśodhyasya pācanasnehanasvedanāni pūrvakarma, vamanavirecanabastinasyasirāmokṣaṇāni pradhānaṃ karma, peyādyannasaṃsarjanaṃ paścātkarma; apare tu cayādīnāṃ pūrvarūpāntānāmātaṅkotpatteḥ prāgyat kriyate tat pūrvakarma, ātaṅkotpattau yat tat pradhānaṃ karma, nivṛttātaṅkasyānubandhopacaraṇāya yat tat paścātkarma| idaṃ tat pūrvakarmetyādi iha kathaṃ nodāhriyata iti praṣṭuruttaramāha- tadvyādhimityādi|- taditi trividhaṃ karma vyādhiṃ vyādhiṃ pratyupadekṣyāmaḥ; na iha, granthagauravabhayāt||3||
asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvamupadekṣyāmastatsambhārāṃśca ||4||
nanu, chedyādīnāṃ karmaṇāṃ tatsambhārāṇāmeva cātra pūrvamupādānaṃ, kuto na snehādīnāṃ tatkarmaṇāṃ cetyāha- asya tu śāstrasyetyādi||4||
tacca śastrakarmā'ṣṭavidhaṃ; tadyathā- chedyaṃ, bhedyaṃ, lekhyaṃ, vedhyam, eṣyam, āhāryaṃ, visrāvyaṃ, sīvyamiti ||5||
tattu śastranirvartyaṃ karma niyatākṛtiviśeṣeṇa nānāvidhaprayojanena bhinnaṃ pradarśayannāha- tacca śastrakarmetyādi| chedyaṃ niḥśeṣataśchedanīyamarśaḥprabhṛti; bhedyaṃ bhedanīyaṃ, vidradhyādi; lekhyaṃ lekhanīyaṃ, rohiṇyādi; vedhyam alpamukhaiḥ śastrairvyadhanīyaṃ sirādi; vedhyasthāne ‘vyadhyaṃ’ ityeke paṭhanti; eṣyam eṣaṇīyaṃ, nāḍyādi; āhāryam āharaṇīyaṃ, śarkarādi; visrāvyaṃ visrāvaṇīyaṃ, tacca vidradhikuṣṭhādi; sīvyaṃ sīvanīyaṃ, tacca ‘‘sīvyā medaḥsamutthāśca bhittvā sulikhitā gadāḥ’’ (sū. a.25) iti| yadyapi chedyādayaḥ śabdā vyādhivācakāḥ 2, tathā'pyabhedopacārācchastrakarmavyapadeśaṃ labhante| eṣaṇāharaṇe śastrakarmaṇi yadyapi kecinna manyante, tathā'pi chittvā bhittvā'pyeṣaṇāharaṇe kriyete, ato'tra śastrakarmaṇi nirdiṣṭe||5||
ato'nyatamaṃ karma cikīrṣatā vaidyena pūrvamevopakalpayitavyāni bhavanti, tadyathā- yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastaila- tarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni, parikarmiṇaśca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ ||6||
ato'nyatamamityādi| -ataḥ eṣāṃ madhye, anyatamam ekatamaṃ, karma chedyādikaṃ, cikīrṣatā kartumicchatā, pūrvamevopakalpayitavyāni samīpamānetavyāni| jāmbavauṣṭhaṃ jambuphalasadṛśamukhāgrā kṛṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ, picuḥ ‘tulaṃ’ iti loke, protaṃ karpaṭaṃ, paṭṭaḥ vraṇabandhanadravyaṃ, tarpaṇaṃ jalaplutaṃ śaktukṣīrādi, kaṣāyaḥ 3 auṣadhakvathitamudakaṃ, vyajanaṃ vaṃśādiracitaṃ, kaṭāho lauhādinirmitaḥ; ādiśabdāt kavalikāmṛtkapālakalasasthālīśayanāsanādi| yantrādiṣu madhye kānicidupakaraṇāni karmāṅgāni, kānicid vyāpatpraśamanāni| parikarmiṇaśceti na kevalaṃ yantrādīnyevopakalpayitavyāni kintu parikarmiṇaśca sarvakarmaṇāṃ kartāraḥ paricārakāḥ; kiṃviśiṣṭāste? snigdhā anuraktāḥ, sthirāḥ acalāḥ, balavantaḥ sarvakāryeṣu samarthāḥ||6||
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnairagniṃ viprān bhiṣajaścārcayitvā, kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghubhuktavantaṃ prāṅmukhamāturamupaveśya 4, yantrayitvā 5, pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan, anulomaṃ 6 śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt 7, sakṛdevāpaharecchastramāśu ca; mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ 8 tryaṅgulāntaraṃ vā śastrapadamuktam ||7||
tataḥ praśasteṣvityādi|- tataḥ yantrādisambhāropakalpanānantaram| tithayaḥ pratipadādayaḥ, karaṇāni bavādīni, muhūrtāḥ triṃśacchivādyāḥ, nakṣatrāṇi aśvinīprabhṛtīni; praśastatvaṃ caiṣāṃ jyotiḥśāstravidāṃ vacanājjñeyam| akṣatāni yavadhānyāni, ratnāni māṇikyamauktikādīni| kṛtabalimaṅgalasvastivācanamiti baliḥ pūjopahāraḥ, maṅgalaṃ gītādi, svastivācanamāśīrvādoccāraṇaṃ, kṛtaśabdo baliprabhṛtibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| marmāṇi saptottaraśatabhedabhinnāni, sirāḥ saptaśatabhedabhinnāḥ, navaśatabhedabhinnāḥ snāyavaḥ, sandhayaḥ daśottaradviśatabhedabhinnāḥ, asthīni śatatrayabhedabhinnāni, dhamanyaḥ nābhiprabhavāścaturviṃśatibhedabhinnāḥ; etāḥ parityajan| anulomamiti lomānukūlyena, yenaivāvartena lomāni santi tenaivāvartenetyarthaḥ; pratilomaṃ tu lomabhireva pratihatadhāraṃ śastraṃ kuṇṭhībhavati vyathāṃ cotpādayati| nidadhyāt praveśayet| kiyaddūraṃ śastraṃ nidadhyādityāha- āpūyadarśanāditi| sakṛt ekavāraṃ, na punaḥ punarityarthaḥ| āśu ceti caśabda evārthaḥ, tenobhayatrāpi niyamaḥ; etena sakṛdeva śastramapaharet, āśveva śastramapaharedityuktam| śastraṃ praṇidadhyādityatra śastrapraṇidhānamātramuktam, apaharecchastramāśu cetyatra śastraśabda āśvapaharaṇakriyayā sambadhyata iti na paunaruktyam| idānīṃ sudūraśastrapāte'narthaṃ sambhāvayannavadhimāha- mahatsvapi ca pākeṣvityādi| antaraśabdo'yamavakāśavācī; tena śastrapadaṃ śastrasthānaṃ dvyaṅgulāvakāśaṃ tryaṅgulāvakāśaṃ vetyuktaṃ; tatra dvyaṅgulāvakāśaṃ nātyavagāḍhe, tryaṅgulāvakāśamavagāḍhe iti| kecidantaraśabdaṃ na paṭhanti||7||
vraṇakarmaṇi praśastamākṛtiviśeṣairāha 11 - tatretyādi|- tatreti śastrakarmaṇi, ete āyatatvādayo vraṇaguṇāḥ| āyato dīrghaḥ; viśālo vistīrṇaḥ; sama iti samapākaḥ, asamapāko hi kiñcitpakvaḥ kiñcidapakvaḥ śastrapātanāya sukho na bhavati| anye tu viśālaśabdena caturasramācakṣate, samaśabdena vṛttam| taduktam- “āyataścaturasro vṛttastripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ” (sū. a.22)- iti; iha catasro vraṇākṛtayo vraṇaguṇatvena karmaṇi nirdiṣṭāḥ| anye tu samo gomūtrasarpaṇavanna viṣamagatiḥ| sa ca āyate vraṇe sama iti viśeṣaṇam| suvibhaktaḥ 12 suvyaktaḥ, suṣṭhu pṛthagbhūtasakalāvayavaḥ| nirāśrayaḥ jihvādantasandhyādyaprāpyadeśamanāśritaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti- vaidyakṛtavraṇaguṇānāha- tatrāyata ityādi|- samo nimnonnatatvarahitaḥ| suvibhakto hīnātidoṣatyaktaḥ| itthambhūte vaidyakṛte vraṇe kalkakaṣāyādyavacāraṇaṃ sukhaṃ kriyate| ato viparītā vraṇadoṣāḥ| śeṣaṃ sugamam||8||
bhavataścātra- āyataśca viśālaśca suvibhakto nirāśrayaḥ 13| prāptakālakṛtaścāpi 14 vraṇaḥ karmaṇi śasyate ||9||
amumevārthaṃ ślokena sphuṭīkurvannāha- āyataścetyādi| evaṃ vidho vraṇaḥ śastrakarmaṇi praśasyate| āyataśca viśālaśceti dvicakāreṇa āyato'pi viśālo'pi āyataviśala iti pratipāda yati| nirāśrayo marmādyanāśritaḥ; ‘nirāśaya’ ityanye, tatrānanuṣaṅgītyarthaḥ| prāptakālakṛtaścāpīti yukte kāle kṛtaḥ; etena śastrakṣārāgnisādhyo bālavṛddhayoraprāptakālaḥ, tayorvraṇe śastrādiniṣedhāt; athavā śītakāle'gnisādhyo vraṇaḥ, grīṣme sa evā prāptakālaḥ| anye tu ‘yuktakālakṛtaḥ’ iti paṭhanti; tatra samapāka 15 ityācakṣate, yuktakālakṛtaḥ samyakpākakṛtapratikriya ityapare| āyataśca viśālaścetyādiślokaṃ kecinna paṭhanti||9||
śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyamasvedavepathu 16| asammohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate ||10||
atha ye vaidyaguṇāḥ śastrakarmaṇi tānāha- śauryamityādi| ete śauryādayo guṇā vaidyasya śastrakarmaṇi ślāghyante| śauryaṃ nirbhayatvaṃ, bhayabhīto hi sādhyamapi vraṇamavagāḍhamūlaṃ nārabhate, ārabdhaṃ vā avaśeṣayati| āśukriyā laghuhastatā śīghraṃ śastrakarmakaraṇam, āśukriyayā''turasya ciraṃ klamo na bhavati| śastrataikṣṇyaṃ suniśitatvaṃ sudhāratvaṃ ca, tena rujā na bhavati| asammohaḥ asammūḍhatā, sa cāmapakvavraṇaparijñāne tathā prāptānuṣṭhāne ca; vraṇacchedādiṣu raktādidarśane'sammoha ityanye| amumapi ślokaṃ kecinna paṭhanti||10||
ekena vā vraṇenāśudhyamāne nā'ntarā 17 buddhyā'vekṣyāparān vraṇān kuryāt ||11|| bhavati cātra- yato yato gatiṃ 18 vidyādutsaṅgo yatra yatra ca | tatra tatra vraṇaṃ kuryādyathā doṣo na tiṣṭhati ||12||
aśuddhāvanye'pi vraṇāḥ kāryā ityāha- ekena vā vraṇenetyādi| nā puruṣaḥ| antarā madhye| bhavati cātretyādi| gatiṃ nāḍīm| utsaṅga ivotsaṅgaḥ vraṇāśaye hi cirakālapūyāvasthānenāmamavadāritamantaḥpradeśāntaraṃ nimnamutsaṅgatulyatvādutsaṅga ityucyate; ut ūrdhvaṃ pūyasya saṅga utsaṅga ityanye| yathā doṣo na tiṣṭhatīti| doṣo'tra pūyaḥ; pūyāvasthānād vātādayo doṣā anubadhnantīti pūya eva doṣaśabdenocyate, kāraṇe kāryopacārāt||11-12||
tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryak cheda 19 uktaḥ ||13|| (candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet | ardhacandrākṛtīṃścāpi gude meḍhre ca buddhimān) ||14|| anyathā tu sirāsnāyucchedanam, atimātraṃ vedanā, cirādvraṇasaṃroho, māṃsakandīprādurbhāvaśceti ||15||
tiryakchedo vyāpatsūktaḥ (sū. a.25), tasya viśiṣṭaviṣaye pratiprasavaṃ kurvannāha- tatra bhrūgaṇḍetyādi|- gaṇḍaḥ kapolaḥ, akṣipuṭaḥ akṣivartma, dantaveṣṭako dantaveṣṭanamāṃsaṃ, kakṣā bāhumūlaṃ, kukṣiḥ udaraṃ, vaṅkṣaṇam ūrusandhiḥ| (candramaṇḍalavacchedānityādi 20 sugamam|) anyathā tvityādi| māṃsakandīprādurbhāvaḥ kandākāramāṃsāṅkurasambhavaḥ, kanda eva kandī, alpatvāt| ‘anyathā tu’ ityatra ‘anyatra tu’ iti kecit paṭhanti vyākhyānayanti ca- anyatra yadi chedanaṃ kriyate ityarthaḥ| ‘chedanaṃ’ ityatra ca ‘kṣaṇanaṃ’ iti paṭhanti, kṣaṇanaṃ hiṃsanam||13-15||
mūḍhagarbhodarārśo'śmarībhagandaramukharogeṣvabhuktavataḥ 21 karma kurvīta ||16||
bhuktavataḥ karma kurvītetyuktaṃ, tasya viṣayāntare pratiṣedhaṃ darśayannāha- mūḍhagarbhetyādi|- mūḍhagarbhādiṣu ṣaṭsvannapūrṇakoṣṭhatvādyantradānādibhiḥ kaṣṭaṃ maraṇaṃ vā prāpnotyāturaḥ, anilaśca prakopameti; mukharogeṣvāhāro'ṅgulyādipīḍanena ghṛṇayā ca niṣkāśitaḥ karmaghātaṃ karoti||16||
tataḥ śastramavacārya,śītābhiradbhirāturamāśvāsya, samantāt paripīḍyāṅgulyā, vraṇamabhimṛdya(jya), prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakamādāya 22, tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ vartiṃ 23 praṇidadhyāt; tataḥ kalkenācchādya, ghanāṃ kavalikāṃ dattvā, vastrapaṭṭena badhnīyāt; vedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayet, rakṣoghnaiśca mantrai rakṣāṃ kurvīta ||17||
idānīṃ vraṇakramavidhānamāha- tataḥ śastramityādi| tataḥ anantaraṃ śastrakarma kṛtvā; āśvāsya śastrakarmajanitakhedamapanīya, mūrcchādipratibandhārthaṃ; samantāt paripīḍya sarvatra paripīḍayitvā, srāvanirgamanārthaṃ; vraṇamabhimṛdya vraṇamardanaṃ kṛtvā, śastrapadasamīkaraṇārthaṃ; ‘vraṇamabhimṛjya’- iti kecit paṭhanti, bālāsthigatyutsaṅgādivijñānārthamiti ca vyākhyānayanti; prakṣālya kaṣāyeṇa saptarātraṃ sadyovraṇavihitena, tadūrdhvaṃ yathāsvadoṣaharauṣadhasiddhena kaṣāyeṇa; vastreṇodakamādāya vraṇāntargataṃ; tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāṃ tilakalkādibhiratyarthaliptām; auṣadhayuktāṃ miśrakoktā ‘(a)jagandhā'jaśṛṅgī ca’ (sū. a.37) ityādisaṃśodhanauṣadhayuktāṃ; vartiṃ praṇidadhyāt praveśayet; kalkena sadyovraṇauṣadhapiṇḍena; kavalikā vraṇakalkauṣadhācchādanadravyaṃ, sā cauṣadhasvarasaniḥsaraṇanivāraṇārthaṃ bhagnoktapalāśodumbarādīnāṃ tvakpatrādikṛtā, anye dviguṇacaturguṇamṛdukarpaṭaviracitāṃ kavalikāmāhuḥ, bhṛṣṭayavaśaktubhirghṛtāktāṃ ghanāṃ kavalikāṃ dadyādityapare| vedanārakṣoghnairiti vedanāghnāni rujāghnāni hiṅgulavaṇādīni, rakṣoghnāni rākṣasaghnāni vacādīni, taiḥ||17||
tato guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayet | ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samālabheta ||18||
dhūpanadravyāṇyāha- tato guggulvityādi| na kevalaṃ vraṇaṃ dhūpayet śayanādyapi vraṇadaurgandhyāpagamārthaṃ nīlamakṣikādiparihārārthaṃ ca; anyathā nīlamakṣikopasarpaṇādvraṇe krimayaḥ patanti| ājyaśeṣeṇetyādi|- ājyaśeṣeṇa dhūpanadravyebhya ājyamiśrebhyaḥ pariśiṣṭena ghṛtena| prāṇaśabdenātra hṛdayādaya ucyante, prāṇādhiṣṭhānatvāt; tān samālabheta mrakṣayedabhyañjayedityarthaḥ, prāṇāpyāyanārtham||18||
udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarma kuryāt; tadvakṣyāmaḥ- ||19|| kṛtyānāṃ pratighātārthaṃ tathā rakṣobhayasya ca | rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām ||20|| nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ | abhidravanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tān sadā ||21|| pṛthivyāmantarīkṣe ca ye caranti niśācarāḥ | dikṣu vāstunivāsāśca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ ||22|| pāntu tvāṃ munayo brāhmayā divyā rājarṣayastathā | parvatāścaiva nadyaśca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ ||23|| agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇān vāyustathaiva ca | somo vyānamapānaṃ te parjanyaḥ parirakṣatu ||24|| udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ | balamindro balapatirmanurmanye matiṃ tathā ||25|| kāmāṃste pāntu gandharvāḥ sattvamindro'bhirakṣatu | prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam ||26|| cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candramāḥ pātu te manaḥ | nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava ||27|| retastvāpyāyayantvāpo romāṇyoṣadhayastathā | ākāśaṃ khāni te pāntu dehaṃ tava vasundharā ||28|| vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam | pauruṣaṃ puruṣaśreṣṭho brahmā''tmānaṃ dhruvo bhruvau ||29|| etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ | etāstvāṃ satataṃ pāntu dīrghamāyuravāpnuhi ||30|| svasti te bhagavān brahmā svasti 24 devāśca kurvatām | (svasti 25 te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) | svastyagniścauva vāyuśca svasti devāḥ sahendragāḥ ||31|| pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava | ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ ||32|| iti svāhā | etairvedātmakairmantraiḥ kṛtyāvyādhivināśanaiḥ | mayaivaṃ kṛtarakṣastvaṃ dīrghamāyuravāpnuhi ||33||
idānīṃ vraṇitasya śoṇitapūyādisambhavādrakṣobhayaparihārārthaṃ rakṣākarma nidarśayannāha- udakumbhāccetyādi|- udakumbhāt pānīyakumbhāt, āpaḥ jalaṃ, gṛhītvā ādāya, prokṣayan pramārjayan| rakṣākarmanirdiṣṭapadānāṃ mantratvādvivaraṇaṃ na karaṇīyamiti kecit; anye tu vyākhyānayanti|- kṛtyānāmiti kupitamantriṇo'bhicārakarmajanitā rākṣasī ‘kṛtyā’ ityucyate| pratighātārthaṃ nivāraṇārtham, atra ‘parirakṣārthaṃ’ iti kecit paṭhanti| tathā rakṣobhayasya ceti rākṣasabhayasya ca pratighātārthamityarthaḥ| brahmā tadanumanyatāmiti tadrakṣākarma brahmā aṅgīkarotu| nāgā ityādi| ye ye nāgādayastvāmabhidravanti pīḍayanti tān brahmādyā devā ghnantviti piṇḍārthaḥ| tatra nāgāḥ vāsukyādayaḥ, piśācāḥ piśitāśanāḥ, gandharvāḥ devagāyanā hāhāhūhūprabhṛtayaḥ, pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ, yakṣāḥ dhanadādayaḥ, rakṣasāḥ rāvaṇaprabhṛtayaḥ| dikṣvityatra ye carantīti sambadhyate| vāstunivāsāḥ gṛhabhūminivāsinaḥ| prāṇāniti agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ, atra dvādaśaprāṇeṣu madhye sāmānyavātavācyo'pi vātaśabdaḥ prāṇākhye vātaviśeṣe vartate; kutaḥ? caturṇāṃ vyānādīnāmagre vakṣyamāṇatvāt| somaḥ candramāḥ| te tava| parjanyaḥ vṛṣṭimān meghaḥ, indra ityanye| stanayitnavaḥ meghāḥ| balapatiriti indrasya viśeṣaṇam| manuḥ prajāpatiḥ, manye grīvāpaścimabhāgāśrite dve sire ‘manye’ ityucyete, matiṃ tathā sa eva manurmatiṃ rakṣatviti sambandhaḥ; ‘tathā manurmatiṃ rakṣatu’ ityahaṃ manye, iti vyākhyānayanti kecit| sattvaṃ guṇaviśeṣaḥ| manaḥ cittam| rūpamiha lāvaṇyaṃ vivakṣitaṃ, yatparyāyaḥ saundaryam| chāyā prabhābhedaḥ; taduktam- “āsannā lakṣyate chāyā prabhā dūrāt prakāśate” (ca. i. a. 7)- iti| retaḥ śukram, āpaḥ pānīyāni, āpyāyayantu vardhayantu| khāni srotāṃsi, indriyāṇītyanye| parākramaḥ sāmarthyam| pauruṣaṃ meḍhraṃ, puruṣaśreṣṭhaḥ nārāyaṇaḥ| ātmānaṃ jīvam| dhruvaḥ tārāviśeṣaḥ| etāḥ pūrvoktā devatāḥ, nityāḥ satatasthitāḥ| svasti te bhagavān brahmeti svasti maṅgalaṃ, bhagavān viśiṣṭajñānavān, devāḥ sahendragā indrānuyāyina ityarthaḥ| pitāmahaḥ brahmā| ītayaḥ annādikṣayahetavo'tivṛṣṭyādayaḥ; taduktam- “ativṛṣṭiranāvṛṣṭirmūṣikāḥ śalabhāḥ khagāḥ| svacakraṃ paracakraṃ ca saptaitā 26 ītayaḥ smṛtāḥ”- iti||19-33||
tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśya, ācārikamādiśet 27||34||
idānīṃ kṛtarakṣasyetikartavyatāṃ darśayannāha- tataḥ kṛtarakṣamityādi| āgāraṃ gṛham, ācārikaṃ dvividhamāhāravihāralakṣaṇaṃ vraṇitopāsanīyanirdiṣṭam||34||
tatastṛtīye'hani vimucyaivameva badhnīyādvastrapaṭṭena; na cainaṃ tvaramāṇo'paredyurmokṣayet ||35||
nacainamiti enaṃ vraṇaṃ, tvaramāṇaḥ śīghrībhavan, aparedyuḥ dvitīyadivase, na mokṣayet| ‘tatastṛtīye'hani vimucya prakṣālya kaṣāyeṇaivameva badhnīyādvastrapaṭṭena’ iti kecit paṭhanti| kaṣāyeṇa sadyovraṇoktānāṃ dravyāṇāṃ kvāthena, evameva pūrvavat||35||
dvitīyadivasaparimokṣaṇādvigrathito 28 vraṇaścirādupasaṃrohati, tīvrarujaśca bhavati ||36||
dvitīye divase mokṣaṇāddoṣaṃ vaktumāha- dvitīyetyādi| vigrathitaḥ granthitaḥ| anye tu vigrathita ityatra viśabdasya sthāne hiśabdaṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca- hiśabdo yasmādarthe, yasmād grathitaḥ samyaganaṅkurito granthibhūtastasmānna saṃrohati; ugravedanaśca vraṇo bhavatītyarthaḥ||36||
ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīnavekṣya kaṣāyālepanabandhāhārācārān vidadhyāt ||37||
ata ūrdhvamityādi| ata ūrdhvaṃ tṛtīyadivasānantaraṃ, doṣāḥ vātādayaḥ, kālaḥ hemantādikaḥ, balaṃ hīnamadhyamottamam, ādiśabdād vayaḥsātmyādīni, avekṣya parīkṣya, vidadhyāt kuryāt yāvadvraṇasaṃrohaṇaṃ bhavati| anye tvanyathā paṭhanti- ‘ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīnyavekṣya kaṣāyādīn vidadhyāt’- iti, vyākhyānayanti ca- ata ūrdhvamiti tṛtīyabandhādanantaraṃ caturthabandhe doṣādīni parīkṣya kaṣāyādīn vidadhyāt; kaṣāyādīnityādiśabdāt kalkasnehādīnāṃ grahaṇam||37||
na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣaṃ ropayet; sa hyalpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṃ 29 kṛtvā bhūyo'pi vikaroti ||38||
na cainamityādi| sāntardoṣam abhyantarapūyasahitam| alpenāpyapacāreṇeti stokenāpi viruddhakarmaṇā| bhūyaḥ punaḥ| vikaroti vikṛtiṃ yāti||38||
bhavanti cātra- tasmādantarbahiścaiva suśuddhaṃ ropayedvraṇam | rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet | harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat 30 sthairyopasambhavāt ||39||
bhavanti cātretyādi| suśuddhamiti bahirabhyantaraṃ ca| tatrābhyantaraśuddhilakṣaṇaṃ vātādivedanāpagamaḥ; bahiḥśuddhilakṣaṇaṃ viśuddhavarṇarasasthānagandhāścatvāraḥ| kecit ‘harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ’ ityādi ślokaṃ na paṭhanti, vyavāyādīnityādiśabdācca bhayaharṣādīni gṛhṇanti||39||
hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet | tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvapi ca buddhimān ||40||
nanu, kiṃ sarvadaiva tryahānmoktavyo'tha kiñcidantareṇetyāha 31 - hemante śiśire caivetyādi| hemantādiṣu tryahānmokṣayet, teṣu śītatvena śīghrapākabhayābhāvāt| śaradādiṣu dvyahānmokṣayet, teṣāmuṣṇatvena śīghrapākāgamabhayāt| hemante śiśire caiveti evaśabdo hemantaśiśirayostryahe eva mokṣa iti niyamati, cakārastu paittikavraṇasya niyamaṃ vyabhicārayati; tena paittikasya hemantaśiśirayoryathārhaṃ mokṣa iti| vasante cāpīti apiśabdād vaiśākhasyoṣṇatvāt kadācid dvayahe'pi mokṣaḥ sarvavraṇānāṃ; tathā paittikasya dvirahno bandha iti ca samuccinoti| śaradgrīṣmavarṣāsvapi ceti apicagrahaṇaṃ kvacid dvyahamokṣaṇavidhimapi vyabhicārayati, tena paittikaṃ vraṇaṃ grīṣme ekasminneva dine dvau vārau badhnīyāt| anye tu śiśiragrahaṇamapāsya ‘hemante ca vasante ca prāvṛṭkāle ca mokṣayet’ iti paṭhanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt| nanu, hemantādayaḥ śaradādayaśca na samānāstat kathaṃ teṣu tulyakālaṃ vraṇamokṣaṇam? ucyate, tryahādeva dvyahādeveti niyamo na kṛtaḥ, tena hemāntādīnāṃ śaradādīnāṃ cotkarṣāpakarṣān samīkṣya vraṇamokṣaṇaṃ kartavyamityadoṣaḥ||40||
atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak | pradīptāgāravacchīghraṃ tatra kuryāt pratikriyām ||41||
nanu, kathaṃ sarvatraiva sambhṛtasambhārasya chedyādi kartavyamutānyathā'pītyāha- atipātiṣvityādi| atipātiṣu āśukāriṣu| athavā, atipātiṣu rogeṣu bandhakālādiniyamavyabhicārārtha evāyaṃ śloka iti||41||
yā vedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ | dhṛtena sā śāntimupaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitenā ||42||
śastrapāte'vasthāṃ cikitsitumāha- yā vedanetyādi| pradunoti upatāpayati; kvacit ‘pratanoti’ iti pāṭhaḥ, tatra vyāpnotītyarthaḥ||42||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'gropaharaṇīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne'gropaharaṇīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘karmaṇāmagre upaharaṇaṃ yeṣāṃ yantraśastrādīnāṃ tānyagropaharaṇāni, tānyadhikṛtya kṛto'dhyāyo'gropahaṇīyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘chedyādiśabdā bhāva eva kṛtyāntāśchedādivācakāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 3 vraṇādiprakṣālanārthaḥ ↩
- 4 ‘prāṅmukhatvamāturasya pratyaṅmakhatvaṃ vaidyasya ca pūrvāhṇaviṣayamityāhuḥ, ālokena śastranipātasthānanirīkṣaṇasukaratvāt, tenāparāhṇe viparyayaṃ vidyāt’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 5 ‘śastrapātapīḍayā calanenānyatra śastrāghātaśaṅkānivāraṇārthaṃ yattrayitveti’ iti catraḥ ↩
- 6 ‘anulomaṃ yathākramaṃ, kramastvatrānantaramupadeṣṭavyaśāstrāpekṣo vicārāpekṣaśca, tena yathāyogamiti tātparyārthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 7 ‘āpūyadarśādityanena pūyaprāptyanantaraṃ śastrapraṇidhānaṃ niṣedhayati’ cakraḥ ↩
- 8 ‘dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ veti āyatatvena pākapramāṇāpekṣayā vikalpanīyaṃ, na tu gāmbhīryeṇa| śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanādityanenaiva tadupalabdhreḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘aṅguladvayamathavā'ṅgulatrayamantarīkṛtya punaranyavraṇaṃ kuryānna tvāsannam’ ityaruṇadattaḥ| ‘dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā’ iti pā. ↩
- 9 atra ‘nirāśrayaḥ’ iti padaṃ hārāṇacandro na paṭhati ↩
- 10 ‘vraṇaguṇā iti vraṇe kartavye śothaguṇāḥ, atra śotho'pi vraṇahetutayā vraṇa ityucyate’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘vraṇakarmaṇi prāśastya...’ iti pā. ↩
- 12 ‘suṣṭhu vibhaktau pārśvāparapārśvādivibhāgau yasya taṃ tathāvidham’ ityaruṇadattaḥ| ‘suvibhaktaḥ utsaṅgādidoṣarahitaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘nirāśraya iti aṅgulyā'vamardanenonmūlitāśeṣapūyāśrayaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 14 ‘prāptakāle pākakāle kṛtaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 15 ‘samakālapākaḥ’ iti pā. ↩
- 16 śastrataikṣṇyaṃ tu paramārthataḥ śastraguṇo'pi vaidyāyattatvādvaidyaguṇatvenoktam ↩
- 17 ‘nāntareti samīpe hi kṛto vraṇo'pārthako bhavatīti madhyanikaṭārthayornikaṭārthasyaivāntarāśabdasya nañartha-na-śabdena samāsānmadhye dūre vetyarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 18 ‘yato gatāṃ gatiṃ’ iti vāgbhaṭe pāṭhaḥ| ‘yato doṣagatiṃ’ iti pā. ↩
- 19 “tiryak chindyāllalāṭabhrūdantaveṣṭakajatruṇi| kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapolagalavaṅkṣaṇe|| anyatra chedanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam” (sū. a. 29) iti vāgbhaṭaḥ ↩
- 20 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu nopalabhyate ↩
- 21 ‘kenacidatrārśobhagandarāvapi paṭhyete, tadayuktaṃ, cikitsite tayoḥ śastrakarmaṇaḥ prāgbhojanavidhānādevatadarthānuvādinā vāgbhaṭenāpyapaṭhitvācca’ iti hārāṇacandraḥ| ‘arśodhikāre tvanilapraśamanārthaṃ ‘snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ’ iti vacanaṃ tu tathābhojanaṃ darśayatīti na virodhaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘udakaṃ vraṇāntargatamaniḥsṛtaṃ prakṣālanodakaṃ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 23 vikeśikāmityarthaḥ ↩
- 24 ‘svasti nāradaparvatau’ iti pā. ↩
- 25 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 26 ‘pratyāsannāśca rājānaḥ ṣaḍetā ītayaḥ smṛtāḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘evamāhāravihārau kartavyāvityupadiśet| ācāraśabdena caratergatibhakṣaṇārthatvādāhāro'pi labdhaḥ’ cakraḥ ↩
- 28 ‘vigrathito granthirūpaḥ samyaganaṅkurita iti yāvat’ cakraḥ ↩
- 29 ‘utsaṅgaṃ pākāvadāraṇādibhiḥ kroḍavannimnaṃ kṛtvā, vikaroti vikṛtatvena pariṇamati’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 30 ‘yāvadāsthairyasambhavāt’ iti pā. ↩
- 31 ‘kiñcidavekṣyamāṇenetyāha’ iti pā. ↩