4. prabhāṣaṇīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ prabhāṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
adhītaśāstrasya punararthato vyākhyānaṃ prabhāṣaṇaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ prabhāṣaṇīyaḥ||1-2||
adhigatamapyadhyayanamaprabhāṣitamarthataḥ kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavati ||3|| bhavati cātra- yathā kharaścandanabhāravāhī bhārasya vettā na tu candanasya | evaṃ hi śāstrāṇi bahūnyadhītya cārtheṣu mūḍhāḥ kharavadvahanti ||4||
idānīṃ prabhāṣaṇasya prayojanaṃ darśayitumāha- adhigatamityādi| etenaitaduktaṃ- saguṇamapi candanaṃ voḍhurgardabhasya 1 tadguṇānajānataḥ kevalaṃ yathā bhāro bhavati, tadvadadhītamapi śāstramarthadvāreṇāprabhāṣitaṃ tadadhyetuḥ puruṣasya kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavatītyarthaḥ| anye tu ‘aprabhāṣitaṃ’ ityatra ‘ananubhāṣitaṃ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- anuśabdaḥ paścādarthaḥ; tenādhyayanasyānu paścādarthataḥ prakarṣeṇa bhāṣaṇamanubhāṣaṇaṃ, na kathamapi prathamam| artheṣu mūḍhā ajñānād gardabhavacchāstraṃ vahanti||3-4||
tasmāt saviṃśamadhyāyaśatamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ 2 ca; kasmāt? sūkṣmā hi dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthigarbhasambhavadravyasamūhavibhāgāstathā pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ sādhyayāpyapratyākhyeyatā ca vikārāṇāmevamādayaścānye viśeṣāḥ sahasraśo ye vicintyamānā vimalavipulabuddherapi buddhimākulīkuryuḥ kiṃ punaralpabuddheḥ, tasmādavaśyamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ 3 ca ||5||
tasmādityādi| saviṃśamadhyāyaśataṃ sahottaratantreṇa viṃśatyadhikamadhyāyaśatam| anupadapādaślokam anuśabdo vīpsārthaḥ, tenāyamarthaḥ- padaṃ padaṃ pādaṃ pādaṃ ślokaṃ ślokamanuvarṇayitavyamācāryeṇa vyākhyātavyamityarthaḥ| hiśabdo yasmādarthe, yasmāt sūkṣmā dravyādivibhāgāstasmādanuvarṇayitavyamiti piṇḍārthaḥ| tatra, dravyaṃ sthāvarādi; rasāḥ ṣaṇmadhurādayaḥ; guṇā gurvādayaḥ; vīryaṃ śītoṣṇaṃ dvividhamaṣṭavidhaṃ vā; dvau vipākau madhurakaṭū; doṣā vātādayaḥ; dhātavo rasādayaḥ, dhātugrahaṇāt stanyārtavalasīkāvasādayaścopadhātavo gṛhyante; dvau malau śakṛnmūtre, anye tu sapta malānācakṣate, tatra dvau pūrvoktau, pañcānāṃ cendriyādhiṣṭhānānāṃ pañca, tathāhi- dūṣikāsiṃhāna(siṅghāṇa)kakarṇagūtharomakūpaprajananamalāśceti, malāḥ purīṣādayo dhātumalāścetyeke, āśayāḥ sapta śārīroktā vātādīnāṃ, strīṇāmaṣṭamo garbhāśayaḥ; saptottaraṃ marmaśataṃ; sapta sirāśatāni; nava snāyuśatāni; sandhayo daśottare dve śate; asthīni śatāni trīṇi; āśayādīnāṃ vyaktiṃ śārīre vakṣyati; garbhasambhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni, ātmapañcamahābhūtamanāṃsītyanye; samūhaḥ saṅghātaḥ, eteṣāṃ vibhāgā bhedāḥ| yasmāt sūkṣmā iti hetupadaṃ sarvatra sambadhyate| tathā pranaṣṭaśalyoddharaṇādivikalpā iti pranaṣṭaśalyaṃ tvagādiṣu nilīnaṃ; vraṇaviniścayo vātādibhedena śuddhyā ca ṣoḍaśavidhaḥ; bhagnaṃ saṅkṣepeṇa dvividhaṃ- sandhimuktaṃ, kāṇḍabhagnaṃ ca; pranaṣṭaśalyoddharaṇādibhiḥ saha vikalpaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate; vikalpāḥ bhedāḥ| sādhyayāpyapratyākhyeyatā ca vikārāṇāmiti atra caśabdāt sukhasādhyatā kṛcchrasādhyatā ca gṛhyate| kimeta eva paraṃ sūkṣmā ityanuktaṃ gṛhṇannāha- evamādayaścānye viśeṣā iti| ādiśabdaḥ prakāravācī, tena evamprakārāścānye viśeṣāḥ sūkṣmā iti prakāravācinā ādiśabdena dyotyante 4, te ca śastrakarmaṇāmaṣṭavidhatādayo bhedāḥ| sahasraśo ye vicintyamānā iti sahasraśaḥ sahasravārān, ye iti dravyādīnāṃ bhedāḥ, vicintyamānā ‘guruṃ vinā’ iti 5 śeṣaḥ| vimalavipulabuddherapīti vimalā buddhirmithyāsaṃśayajñānavarjitā| itthambhūtasyāpi puruṣasya buddhiṃ vyākulīkuryuḥ, alpabuddhestu kā kathā| ‘sahasraśo ye'nucintyamānā’ ityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śrutasya paścādapi cintyamānāḥ, kiṃ punaraśrutā ityanuśabdārthaḥ| anupadapādetyādipunaruktiḥ śāstrasya viṣamatvakhyāpanāya||5||
anyaśāstropapannānāṃ cārthānāmihopanītānāmarthavaśātteṣāṃ tadvidyebhya eva vyākhyānamanuśrotavyaṃ, kasmāt? na hyekasmin śāstre śakyaḥ sarvaśāstrāṇāmavarodhaḥ kartum ||6||
idānīmanyaśāstropapannānāmarthānāṃ śiṣyahitatvena vijñānopāyamāha- anyaśāstropapannānāmityādi|- anyaśāstrāṇi vyākaraṇasāṅkhyavaiśeṣikajyotiḥśāstrādīni; anyaśāstrāṇi kāyacikitsādīnityanye| upapannā nibaddhāḥ| ihopanītānām atrānītānām| arthavaśāt prayojanādhīnatvāt| teṣāmiti arthānām| tadvidyebhyaḥ vyākaraṇādividyebhyaḥ 6| ‘anyaśāstropapannānāṃ’- ityatra ‘anyaśāstraviṣayopapannānāṃ’- iti kecit paṭhanti; ‘ihopanītānāṃ’- ityatra ca ‘ihopapatitānāṃ’- iti| na hīti hiśabdo yasmādarthe||6||
bhavanti cātra- ekaṃ śāstramadhīyāno na vidyācchāstraniścayam | tasmādbahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāccikitsakaḥ ||7||
amumevārthaṃ ślokena spaṣṭīkartumāha- ekamityādi| nahyabahuśruto'tra saṅkṣiptānapyarthān bījabhūtānanyaśāstrāsaṃskārādanāyāsenāvagacchati||7||
śāstraṃ gurumukhodgīrṇamādāyopāsya cāsakṛt | yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo'nye tu taskarāḥ ||8||
na kathañcidanadhītaśāstro bahuśrutamātreṇaiva vaidyo 7 bhavati; kathaṃ na bhavatīti darśayannāha- śāstraṃ gurumukhodgīrṇamityādi| rogān śāstīti upavedo'pi śāstramucyate, āyurārogyadānena dharmārthakāmādīnāṃ śāsanādvā śāstraṃ, maraṇāttrāyata iti vā śāstram| udgīrṇam upadiṣṭam| ādāya gṛhītvā, nahyādānamātreṇa gṛhītaṃ, kintu upāsya ca pāṭhato'rthataścābhyasya| asakṛt anekavāram| anye tu taskarā iti anye punarvaidyāstaskarāścaurāḥ; kasmāt? vyādhitebhyo vaidyacchadmanā vittāpaharaṇāt, prāṇahantṛtvācca||8||
aupadhenavamaurabhraṃ sauśrutaṃ pauṣkalāvatam | śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlānyetāni nirdiśet ||9||
anyaśāstropapannārthavijñānopāyamabhidhāya svaśāstropapannānāmarthānāṃ mithyājñāne samyagjñānārthaṃ samānatantrāṇi darśayitumāha- aupadhenavamityādi| etaiścaturbhiraupadhenavādibhiḥ samānatantraiḥ svakīyaśāstrārthānāṃ mithyājñānasaṃśayajñānāni sphoṭanīyāni| anye tu guroreva prabhāṣaṇasya mithyājñānādaya aupadhenavādiśāstrairnivartanta iti vyākhyānayanti| etenaitaduktaṃ- aupadhenavādiśāstrairnivṛttamithyājñānādinā guruṇā prabhāṣaṇaṃ kartavyamiti| yadyapi gurumukhādeva śiṣyasya mithyājñānādayo nivṛttāḥ tathā'pyāgamāntarapratyayārthamaupadhenavādiśāstrāṇi nirdiṣṭāni| etānyeva paratantrāṇyāgamāntarapratyayārthaṃ kuta ityāha- śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāmityādi| śeṣāṇāṃ karavīrya(ra)gopurarakṣitaprabhṛtipraṇītaśalyatantrāṇāṃ, pratyaye tu pratyayo na bhavati, kasmāt? teṣāṃ tantrāṇāmetanmūlatvāt| anye tu śeṣāṇāṃ karavīryādipraṇītānāṃ śalyatantrāṇāṃ madhye aupadhenavāditantrāṇi suvyākhyātatvena mūlāni pradhānānīti vyākhyānayanti||9||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne prabhāṣaṇīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne prabhāṣaṇīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘vahataḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘…ślokārdhaśloka…’ iti pā.
  3. 3 ‘… ślokārdhaśloka…’ iti pā.
  4. 4 ‘dyotitāḥ’ iti pā.
  5. 5 ‘ityarthaḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘vyākaraṇādividyāvadbhyaḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘bahaśrutyamātreṇaiva tadvidyo’ iti pā.