athāto'dhyayanasampradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| adhīyata ityadhyayanaṃ śāstram| samyak pravibhajya 1 dānaṃ sampradānam||1-2||
prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu | tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ 2 ṣaṭcatvāriṃśat, ṣoḍaśa nidānāni, daśa śārīrāṇi, catvāriṃśaccikitsitāni, aṣṭau kalpāḥ, taduttaraṃ ṣaṭṣaṣṭiḥ ||3||
avibhaktamadhyayanaṃ dātumaśakyam, atastadvibhāgāyāha- prāgityādi| asya ca vākyasyārtha ādyādhyāye uktaḥ| pratisthānamadhyāyān saṅkhyātumāha- tatretyādi||3||
vedotpattiḥ śiṣyanayastathā'dhyayanadānikaḥ | prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryā'tha yāntrikaḥ ||4|| śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam | agnikarma jalaukākhyo hyadhyāyo raktavarṇanam ||5|| doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca | karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam ||6|| hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ pṛthak | kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca ||7|| viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā | śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam ||8|| pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā | avāraṇo yuktasenīya āturakramabhūmikau 3||9|| miśrakākhyo 4 dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ | dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago'paraḥ ||10|| rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca | dravadravyavidhistadvadannapānavidhistathā ||11|| sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ 5| ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate ||12||
pratisthānoktānāmadhyāyānāṃ nāmāni nirdeṣṭumāha- vedotpattirityādi| śiṣyanayaḥ śiṣyopanayanīyaḥ| adhyayanadānikaḥ adhyayanasampradānīyaḥ| prabhāṣaṇaḥ prabhāṣaṇīyaḥ| agraharaṇaḥ agropaharaṇīyaḥ| ṛtucaryā ṛtucaryādhyāyaḥ| yāntrikaḥ yantravidhiḥ| śastrāvacāraṇaḥ śastrāvacāraṇīyaḥ| yogyā yogyāsūtrīyaḥ| viśikhā viśikhānupraveśanīyaḥ| kṣārakalpanaṃ kṣārapākavidhiḥ| agnikarma agnikarmavidhiḥ| jalaukākhyaḥ jalaukovacāraṇīyaḥ| adhyāyo raktavarṇanaṃ śoṇitavarṇanīyo'dhyāyaḥ| doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāyaḥ doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyaḥ| karṇavyadhaḥ karṇavyadhabandhavidhiḥ| āmapakvaiṣaḥ āmapakvaiṣaṇīyaḥ| ālepaḥ vraṇālepanabandhavidhiḥ| vraṇyupāsanaṃ vraṇitopāsanīyaḥ| hitāhitaḥ hitāhitīyādhyāyaḥ| vraṇāsrāvaḥ vraṇāsrāvavijñānīyaḥ| viniścayaḥ śastravidhau aṣṭavidhaśastrakarmīyaḥ| pranaṣṭajñānikaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyaḥ| śalyoddhṛtiḥ śalyāpanayanīyaḥ| vraṇajñānaṃ viparītāviparītavraṇavijñānīyaḥ| dūtasvapnanidarśanaṃ viparītāviparītadūtasvapnanidarśanīyaḥ| pañcendriyaṃ pañcendriyārthavipratipattiḥ| chāyā chāyāvipratipattiḥ| svabhāvādvaikṛtaṃ svabhāvavipratipattiḥ| avāraṇaḥ avāraṇīyādhyāyaḥ| āturakramaḥ āturopakramaṇīyādhyāyaḥ| bhūmiko bhūmipravibhāgīyaḥ| dravyagaṇaḥ dravyasaṅgrahaṇīyaḥ| saṃśuddhau śamane ca yaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyaḥ| dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyaḥ| viśeṣo dravyago'paraḥ dravyaviśeṣavijñānīyaḥ| rasajñānaṃ rasaviśeṣavijñānīyaḥ| vamanārthamadhyāyaḥ vamanadravyavikalpavijñānīyaḥ| recanāya ca virecanadravyavikalpavijñānīyaḥ| śeṣāstu nirdiṣṭanāmaprasiddhā iti noktāḥ| ‘āturakramamiśrakau’ iti kecit paṭhanti; tanna, yataḥ pūrvanibandhakāraireṣa kramo nāṅgīkṛtaḥ| sūtrasthānasya niruktiṃ kartumāha- sūcanāditi| sūcanāt leśato'rthaprakāśanāt| sūtraṇāt arthānāṃ yathāsthānaṃ niveśanāt| savanāt jananāt| arthasantateḥ arthasamūhasya| sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśaditi prāgeva saṅkhyānirdeśāt punaḥ ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānamiti saṅkhyākaraṇaṃ niyamārthaṃ; tena dravadravyānnapānikānāmudakagorasatailādiprakaraṇānāṃ pratyekamadhyāyatvaṃ nirākṛtam||4-12||
vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ | kuṣṭhamehodaraṃ mūḍho 6 vidradhiḥ parisarpaṇam ||13|| granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāśca 7 mukharogikam | hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||14||
kāni punastāni ṣoḍaśa nidānānītyāha- vātavyādhikamityādi| mūḍhagarbhādīnāmekadeśena samudāyasūcanaṃ lāghavārtham; evamuttaratrāpi boddhavyam| mūḍhaḥ mūḍhagarbhanidānam| parisarpaṇaṃ visarpanāḍīstanaroganidānam| granthiriti granthyapacyarbudagalagaṇḍanidānam| vṛddhiriti vṛddhyupadaṃśaślīpadanidānam| śūkaḥ śūkadoṣanidānam| nidānaniruktiṃ pratipādayannāha- hetvityādi| hetava iti kārakahetavo balavadvigrahakrodhadivāsvapnādayaḥ; lakṣaṇāni jñāpakahetavaḥ, te ca pūrvarūparūpopaśayasamprāptayaḥ| nirdeśāt vivaraṇāt||13-14||
bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca | vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam ||15|| pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca | sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtistathā ||16|| nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā | vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi ||17||
kāni punaḥ śārīrāṇītyāha- bhūtacintetyādi| bhūtacintā sarvabhūtacintāśārīram| rajaḥśuddhiḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīram| garbhāvakrāntiriti anenaiva nāmnā prasiddhaḥ, garbhāvakrāntiḥ garbhāntaḥ(nu)praveśa ityarthaḥ| vyākaraṇaṃ ca garbhasya garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ, vyākaraṇaṃ vivaraṇam| śarīrasya ca yat smṛtaṃ śarīrasaṅkhyāvyākaraṇaṃ śārīram| sirāvarṇanaṃ sirāvarṇanavibhaktiśārīram| sirāvyadhaḥ sirāvyadhavidhiśārīram| vyākṛtiśabdo dhamanīgarbhiṇībhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate; tena dhamanīvyākṛtiḥ dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ, garbhiṇīvyākṛtiḥ garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram| maharṣiṇeti mahacchabdaḥ pūjāvacanaḥ; tena pūjyena dhanvantariṇā| vijñānārthaṃ viśiṣṭajñānārtham| yogaḥ samādhiḥ, sa vidyate yeṣāṃ te yoginaḥ, teṣām||15-17||
dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam | mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ ||18|| kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍikaṃ tathā | madhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi ||19|| mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām | granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogiṇām ||20|| śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām | śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā ||21|| vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo'pi ca | medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam ||22|| nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam | snehopayaugikaḥ svedo vamane savirecane ||23|| tayorvyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ | netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ ||24|| nirūhakramasañjñaśca tathaivāturasañjñakaḥ | dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi 8 smṛtāḥ ||25|| prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca | paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate ||26||
kāni punaścikitsitānītyāha- dvivraṇīya ityādi| vraṇaḥ sadyaḥ sadyovraṇacikitsitam| bhagnānāṃ bhagnacikitsitam| vātarogikaṃ vātavyādhicikitsitam| mahāvātikaṃ mahāvātavyādhicikitsitam| mahatāṃ cāpi mahākuṣṭhacikitsitam| maihikaṃ pramehacikitsitam| paiḍikaṃ pramehapiḍakācikitsitam| visarpiṇāṃ visarpanāḍīstanarogacikitsitam| granthiriti granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitam| vṛddhyupadaṃśānāṃ vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitam| anāgatānāṃ niṣedhaḥ anāgatābādhapratiṣedhacikitsitam| miśrakaṃ miśrakacikitsitam| vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitam| sarvābādhaśamo'pi sarvābādhaśamanīyaṃ 9 rasāyanam| medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanam| svabhāvavyādhivāraṇaṃ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanam| nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanaṃ nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanam| svedaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitam| vamane savirecane vamanavirecanasādhyopadravacikitsitam| tayorvyāpaccikitsā ca vamanavirecanavyāpaccikitsitam| netrabastivibhāgikaḥ netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitam| netrabastivipatsiddhiḥ netrabastivyāpaccikitsitam| tathā cottarabastikaḥ anuvāsanottarabasticikitsitam| nirūhakramasañjñaśca nirūhopakramacikitsitam| tathaivāturasañjñitaḥ āturopadravacikitsitam| dhūmanasyavidhiścāntyaḥ dhūmanasyakavaḍa(la)grahacikitsitam; ante bhavo'ntyaḥ| cikitsitasya paryāyāntaraṃ darśayitumāha- prāyaścittamityādi| ete prāyaścittādayastasya cikitsitasya paryāyāḥ| tasyaivamparyāyavinirdiṣṭasya cikitsitasya nirdeśād vivaraṇāccikitsāsthānaṃ kathyate||18-26||
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca | sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam ||27|| dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca | aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||28||
ke punaḥ kalpā ityāha- annasyetyādi| annasya rakṣā annapānarakṣākalpaḥ 10| vijñānaṃ sthāvarasya sthāvaraviṣavijñānīyaḥ kalpaḥ| itarasya ca jaṅgamaviṣavijñānīyaḥ kalpaḥ| tasyaiva ca cikitsitaṃ sarpadaṣṭacikitsākalpaḥ| dundubheḥ dundubhisvanīyaḥ kalpaḥ| mūṣikāṇāṃ ca mūṣikakalpaḥ| kalpaniruktiṃ pratipādayannāha- viṣabheṣajakalpanāditi; viṣauṣadhavijñānāt||27-28||
adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam 11|29|
pūrvapratijñātamupasaṃharannāha- adhyāyānāmityādi| evametaditi anantaroktam|29|-
ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate ||29|| adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadravān | aupadravika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate ||30|| sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu | saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati ||31|| cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ | paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca ||32|| lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu | kriyākalpo'bhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam ||33|| ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam | pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam ||34|| cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate |35|
śalyatantraṃ pratipādya taduttaramarthavaśādāgataṃ pratipādayannāha- ataḥ paramiti| ataḥ param uktasthānapañcakādanantaraṃ, svanāmnaiva svasañjñayaiva tantramucyate| kiṃ tadātmīyamasya nāma yenocyate tattantramityāha- uttaratantramiti; na śalyatantrasañjñayā| kutaḥ punaraupadravikādhyāyasyottaratantrasyādau sthitasya ‘aupadravika’ iti nāma kṛtamityāha- adhikṛtyetyādi| adhikṛtya aṅgīkṛtya, upadravān rogān, yasmāttantrametaduttaratantraṃ kṛtam, atastasyottaratantrasyāgryatvāt prathamatvāt, ‘aupadravika’ ityadhyāyo nirucyate niruktyā kathyate; upadravādhikṛtatantrasya prathamatvādadhyāyasya ‘aupadravika’ iti nāma kṛtamityarthaḥ| sandhau vartmanītyādiṣu gatānāṃ gadānāṃ tu prati prati samyagvijñānārthamadhyāyā iti sambandhaḥ| tenāyamarthaḥ- sandhāviti sandhigatarogavijñānīyādhyāyaḥ, vartmanīti vartmagatarogavijñānīyādhyāyaḥ, śukle ceti śuklagatarogavijñānīyādhyāyaḥ, kṛṣṇe iti kṛṣṇagatarogavijñānīyādhyāyaḥ, sarvatreti sarvagatarogavijñānīyādhyāyaḥ dṛṣṭiṣviti dṛṣṭigatarogavijñānīyādhyāyaḥ| paittasyetyādiṣu abhiṣyandavāraṇa iti sambandhaḥ, tena paittasyeti pittābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ, śleṣmikasyeti śleṣmābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ, raudhirasyeti raktābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ| lekhyabhedyaniṣedhau ceti lekhyarogapratiṣedhādhyāyaḥ, bhedyarogapratiṣedhādhyāyaḥ| chedyānāmiti chedyarogapratiṣedhādhyāyaḥ| vartmadṛṣṭiṣviti vartmagatarogapratiṣedhādhyāyaḥ, dṛṣṭigatarogapratiṣedhādhyāyaḥ| abhighātaśceti nayanābhighātapratiṣedhādhyāyaḥ| karṇotthā iti karṇagatarogavijñānīyādhyāyaḥ| taccikitsitamiti karṇagatarogapratiṣedhādhyāyaḥ| ghrāṇotthānāṃ ca vijñānamiti nāsāgatarogavijñānajñānīyadhyāyaḥ| tadgadapratiṣedhanamiti nāsāgatarogapratiṣedhādhyāyaḥ| pratiśyāyaniṣedhaśceti pratiśyāyapratiṣedhādhyāyaḥ| śirogadavivecanamiti śirorogavijñānīyādhyāyaḥ| cikitsā tadgadānāṃ ceti śirorogapratiṣedhādhyāyaḥ||29-34||-
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam ||35|| apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ pṛthak | pūtanāyāstathā'ndhāyāḥ śītapūtanamaṇḍikā ||36|| naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā | kumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam ||37||
śālākyatantraṃ samāpya kumāratantraṃ darśayannāha- navagrahetyādi| skandasya ca niṣedhanaṃ skandagrahapratiṣedhādhyāyaḥ| apasmāraśakunyośceti skandāpasmārapratiṣedhādhyāyaḥ, śakunipratiṣedhādhyāyaḥ| revatyāśca punaḥ pṛthagiti revatīpratiṣedhādhyāyaḥ| pūtanāyā iti pūtanāpratiṣedhādhyāyaḥ| tathā'ndhāyā ityatrāpi pūtanāśabdaḥ sambadhyate; tena andhapūtanāpratiṣedhādhyāyaḥ| śītapūtaneti śītapūtanāpratiṣedhādhyāyaḥ, maṇḍiketi mukhamaṇḍikāpratiṣedhādhyāyaḥ| naigameṣacikitsā ceti naigameṣapratiṣedhādhyāyaḥ| grahotpattiriti grahotpattyadhyāyaḥ| sayonijeti yonivyāpatpratiṣedhādhyāyaḥ, saśabdaḥ sahārthaḥ| kumāratantramiti atretiśabdaḥ kumāratantraparisamāptau| kimetāvadeva kumāratantramathavā'nyadapyastīti pṛṣṭa āha- śārīreṣu ca kīrtitamiti| kiṃ taccharīreṣūktaṃ? tadyathā- rajaḥśuddhiḥ, garbhāvakrāntirityādi||35-37||
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇāmapi | pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca ye ||38|| tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ | svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ pṛthak ||39|| visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ | iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitam ||40||
kā punaruttaratantre kāyacikitseti darśayannāha- jvaretyādi| niṣedhaḥ pratiṣedhaḥ, sa ca jvarādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; tena jvarapratiṣedho'tīsārapratiṣedha ityādi draṣṭavyam| pānajāśca ya iti madyapānajāśca ye rogāsteṣāṃ pratiṣedhaḥ, etena pānātyayapratiṣedha ityuktam| svarabhedacikitsā ceti svarabhedapratiṣedhaḥ| mūtrāghātavikṛcchrayoriti viśabdaśchandaḥ pūrtaye; tena mūtrāghātapratiṣedhaḥ, mūtrakṛcchrapratiṣedhaḥ| iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitamiti itiśabdaḥ samāptau; atra uttaratantre, kāyacikitsāyāḥ śeṣaṃ prakīrtitaṃ nirdiṣṭaṃ; śeṣaśabdena śalye'pi nirdiṣṭamiti bodhayati||38-40||
amānuṣaniṣedhaśca tathā''pasmāriko'paraḥ | unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā nirucyate ||41||
kāyacikitsāṃ samāpya bhūtavidyāṃ pratipādayannāha- amānuṣetyādi| amānuṣaniṣedhaḥ amānuṣopasargapratiṣedhaḥ 12| āpasmārikaḥ apasmārapratiṣedhaḥ||41||
rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayastāntrikāśca yāḥ | doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ ||42||
tantrabhūṣaṇādhyāyānāha- rasabhedā ityādi| rasabhedāḥ rasabhedavikalpaḥ| itiśabdaḥ samāptau| ete adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ śāstrasyālaṅkaraṇāḥ||42||
śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ | bahvarthasaṅgrahācchreṣṭhamuttaraṃ vā'pi paścimam ||43||
uttaratantrasya niruktiṃ pratipādayannāha- śreṣṭhatvādityādi| śreṣṭhatvāditi etattantraṃ maharṣayaḥ śreṣṭhatvāduttaraṃ bruvanti| kutaḥ punarasya śreṣṭhatvamityāha- bahvarthasaṅgrahācchreṣṭhamiti| śālakyakumārābādhakāyacikitsābhūtavidyātantrabhūṣaṇādhyāyanirdiṣṭānāmarthānāṃ saṅgrahācchreṣṭhamuttaratantram| tasya niruktipakṣāntaraṃ vaktumāha- uttaraṃ vā'pi paścimamiti|- paścimatvādvā idaṃ tantramuttaram| ‘śeṣatvāduttaraṃ hyetat’- iti kecit paṭhanti, pūrvatantraśeṣatvādidaṃ tantramuttaraṃ śraiṣṭhyādveti vyākhyānayanti||43||
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā | bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasañjñite ||44|| vājīkaraṃ cikitsāsu rasāyanavidhistathā | viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||45|| ityaṣṭāṅgamidaṃ tantramādidevaprakāśitam | vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||46||
aṣṭāṅgasyāyurvedasya vistareṇa pratipāditasya saṅkṣepeṇa tantradvaye'vasthānaṃ niyamayannāha- śālākyatantramityādi| iti catvāri tantrāṇi uttarasañjñake tantre santi| uttaratantre caturṇāṃ tantrāṇāmavasthānaṃ pratipādya pūrve'pi śalyatantre caturṇāṃ tantrāṇāmavasthānaṃ pratipādayannāha- vājīkaramityādi|- vājīkaraṃ tantraṃ cikitsāsu yaduktaṃ, tathā rasāyanavidhiśca yaścikitsāsūktaḥ, tathā viṣatantraṃ kalpāḥ kalpasthānoktaṃ viṣatantram, etattrayaṃ pūrve śalyatantre pratipāditam| śalyajñānaṃ śalyāṅgajñānaṃ, samantataḥ sarvatra| ityaṣṭāṅgamidamityādi ityanena prakāreṇa| ādidevaprakāśitaṃ dhanvantariṇā prakaṭīkṛtam| yuñjānāḥ prayogaṃ kurvāṇāḥ||44-46||
etaddhyavaśyamadhyeyam, adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyam, ubhayajño hi bhiṣag rājārho bhavati ||47||
etaddhīti etat tantraṃ, hi sphuṭam, avaśyamadhyeyamiti niścayena paṭhanīyam| upāsitavyamiti abhyasanīyam| hi yasmādarthe| rājārhaḥ rājayogyo bhavati rājapūjya ityarthaḥ||47||
bhavanti cātra- yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ | sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam ||48|| yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ | sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ carcchati 13 rājataḥ ||49|| ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi | ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau ||50||
bhavanti cātretyādi| karmasvapariniṣṭhita iti karmasu viṣaye aniṣpannaḥ aśikṣita ityarthaḥ, adṛṣṭakarmetyanye| āhavaṃ saṅgrāmam| yastu karmasu niṣṇāta iti yaḥ punaḥ karmasu viṣaye suśikṣitaḥ, śāstrabahiṣkṛtaḥ śāstre ca bahirbhūtaḥ, dhārṣṭyāt prāgalbhyāt, karma karoti, sa rājataḥ rājñaḥ sakāśāt, vadhaṃ carcchati vadhaṃ prāpnoti| ubhāvetāvanipuṇau ubhau dvau, etau imau, anipuṇau aśikṣitau, svakarmaṇi cikitsāyām| ardhavedadharāviti vedaśabdo'tra jñānārthaḥ; tena, ardhajñānadharau śāstrajñaḥ karmajño vā| kāvivaitāvardhavedadharau svakarmaṇyasamarthau? āha- etāvekapakṣāviva dvijāviti|- yathaikapakṣau dvijau pakṣiṇau, etau sarvato gamane'samarthau tadvadityarthaḥ||48-50||
oṣadhyo'mṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ | bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān 14 vivarjayet ||51||
kutaḥ kāraṇācchāstrabahiṣkṛto vadhamṛcchati rājata iti hetuṃ pratipādayannāha- oṣadhya ityādi| amṛtakalpāḥ amṛtatulyāḥ| ajñairupahṛtāḥ auṣadhaviṣayājñaiḥ prayuktāḥ, oṣadherajñānaṃ ca śāstravihīnatvāt| tathācoktaṃ- yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛta iti| oṣadhīnāṃ jñānamapi nāmarūpayogabhedāttrividhaṃ; tatra nāmādiṣu madhye yogajñānaṃ pradhānam, idaṃ ca yogajñānaṃ śāstrajñāne sati bhavati| tasmādetān vivarjayediti etāñchāstrajñānabahiṣkṛtān viśeṣeṇa pariharet| dṛṣṭāntatrayopādānaṃ cordhvādhobhayabhāgavyāpannidarśanārthamityeke; saṃśodhanapācanasaṃśamanīyauṣadhavyāpannidarśanārthamityapare, anekakālānekāvasthānatvasūcanārthamityanye| itare tvatra ślokābhyāmanyathā samādhānaṃ dadhati| tathāhi- “athavaitattrayaṃ yadvanmilitaṃ mṛtyukāraṇam| duṣprayuktāstu tāstadvanniyataṃ mṛtyukāraṇam|| aprasiddhaṃ kvacit kiñcidityarthaṃ 15 vyāpya tattrayam| garuḍādhiṣṭhite deśe viṣamapyaviṣaṃ yathā”- iti| anye tu punāroṣadhyo'mṛtakalpāstathā snehādiṣvanabhijño ya ityubhayatra ubhāvapi karmaśāstrānabhijñāvadhikurvate, ‘tasmādetau vivarjayet’- iti ca paṭhanti, etau pūrvoktau kevalaśāstrajñakarmajñau vivarjayediti vyākhyānayanti| eṣa pakṣaḥ pañjikāyāṃ vistareṇāpyādṛtaḥ 16| yadyapyoṣadhiśabdaḥ phalapākānteṣu dravyeṣu vartate, tathā'pyatra samastadravyavācī grahītavyaḥ, kutaḥ? viśeṣasyānupādānāt||51||
snehādiṣvanabhijño yaśchedyādiṣu ca karmasu | sa nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyo nṛpadoṣataḥ ||52||
idānīṃ śāstrajñaṃ karmānabhijñamadhikṛtyāha- snehādiṣvityādi| chedyādibhyaḥ snehādīni karmāṇi prāgupayujyanta iti snehādīnāṃ prāgupādānaṃ; kecicchedyādīnāṃ grahaṇaṃ prāk paṭhanti| kuvaidya iti kuśabdaḥ kutsāvacanaḥ, tena śāstrajñasyāpi karmājñānena kutsitatvaṃ pratipādayati| nṛpadoṣata iti rājñāmayaṃ doṣo yena 17 nājñātakarmaṇi pravartayituṃ vaidyānnivārayanti bhūpā iti| kecit kartṛpadaṃ sarvatra bahuvacanāntaṃ paṭhanti ‘snedādiṣvanabhijñā ye’ ityādi||52||
yastūbhayajño matimān sa samartho'rthasādhane | āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā ||53||
idānīṃ śāstrajñakarmajñasya guṇaṃ nidarśayannāha- yastūbhayajña ityādi| ubhayajñaḥ śāstrajñaḥ karmajñaśca| mativān ūhāpohakṣama ityarthaḥ| arthasādhane ārogyakaraṇe| dṛṣṭāntamāha- āhave karmanirvoḍhumityādi|- āhave saṅgrāme, karma nirvoḍhuṃ karma pravartayituṃ, syandanaḥ rathaḥ||53||
atha vatsa! tadetadadhyeyaṃ yathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ- atha śucaye kṛtottarāsaṅgāyāvyākulāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā; te ca padapādaślokā bhūyaḥ krameṇānusandheyāḥ, evamekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet; adrutamavilambitamaviśaṅkitamananunāsikaṃ suvyaktākṣaramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet | na cāntareṇa kaścidvrajet tayoradhīyānayoḥ ||54||
idānīṃ prakṛtamadhyayanaṃ prastauti- atha vatsetyādi| atheti āhnikādyāvaśyakādānantarye, āvaśyakamāhnikaṃ kṛtvetyarthaḥ| śucaye kṛtāhnikatvena pavitrāya| kṛtottarāsaṅgāya gṛhītottarīyavastrāya| avyākulāya ekacittāya| upasthitāya samīpasthitāya, dūrasthitāvantarāyasambhavaḥ; upasthitāya abhivādanānantaraṃ kṛtopasthānāyetyanye| adhyayanakāle prātarādāvanadhyayanavarjite| śiṣyāya upanayanavidhānenāgnisākṣikamanuśiṣṭāya| yathāśakti śiṣyasya śaktyanatikrameṇa| padaṃ pādaṃ ślokaṃ veti anena trividhāṃ grahaṇaśaktiṃ sthāpayati; tena hīnaśaktaye padaṃ, tacca padaṃ svādyantaṃ tyādyantaṃ vā; tathāhi- “śucaye kṛtottarāsaṅgāya” ityādi svādyantaṃ bhavati, upadiśyate iti tyādyantaṃ; madhyamaśaktaye pādaṃ ślokacaturthāṃśam; uttamaśaktaye ślokaṃ catuṣpādaparipūrṇam| te ca padapādaślokā upadiṣṭāḥ, bhūyaḥ punaḥ punaḥ, anukrameṇa, sandheyāḥ sandhānīyāḥ; tathāhi- padena pādaḥ sandhānīyaḥ, padapādābhyāṃ ślokaḥ sandhānīyaḥ| evamekaikaśo ghaṭayet anena prakāreṇa ekamekaṃ śiṣyaṃ prati yojanikāṃ kārayet| ātmanā cānupaṭhet paṭhataḥ śiṣyasya paścādācāryaḥ svayaṃ paṭhet| śiṣyasya sukhapaṭhanārthama 18| kāyamanobhyāṃ śiṣyaṃ niyamya pāṭhe vāci niyantumāha- adrutamityādi|- adrutam asannikṛṣṭavarṇapadapādoccāraṇam| avilambitaṃ nātivisrastam| aśaṅkitaṃ trāsarahitam| ananunāsikaṃ ḍañaṇanamān varjayitvā nāsikoccaritavarjyam| apīḍitavarṇaṃ varṇamapīḍayan| akṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītam akṣyādibhirnartaka ivābhinayaṃ na kuryādityarthaḥ| susaṃskṛtam akliṣṭavarṇaśrutikam| nātyuccairnātinīcairiti etenaitaduktaṃ- madhyamena svareṇa paṭhet| na cāntareṇetyādi tayorguruśiṣyayormadhye na kaścidgacchedityarthaḥ| anye tvanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca- śāstramuddiśya tasya sampradānāyāha- atha vatsetyādi|- vatsa suśruta iti gamyate, śāstrapraśne tasyādhikṛtatvāt| kasmai taddeyamityāha- śucaya ityādi||54||
bhavataścātra | śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ | paṭhannetena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt ||55||
paṭhataḥ śiṣyasya śāstrāntāvāptihetumāha- bhavataścātretyādi| śuciḥ bāhyābhyantaraśaucayuktaḥ| guruparaḥ gurukāryarataḥ| dakṣaḥ nityābhiyuktaḥ| tandrā ālasyam||55||
vāksauṣṭhave'rthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe | tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ ||56||
adhyayanāntagaḥ śiṣyaḥ kiṃ kuryādityāha- vāgityādi| vāksauṣṭhave atispaṣṭavāktve| prāgalbhye dhārṣṭye; prāgalbhyānmahato'pi rogān sādhyānutsāhī sādhayati| tadabhyāse karmābhyāse, caśabdāt karmadarśane'pi| siddhau ceti ārabdhābhipretārthasādhanaṃ siddhiḥ; cakāro'trāsādhyānāmanārambhamanuktaṃ samuccinoti||56||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'dhyayanasampradānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘prapūjya’ iti pā. ↩
- 2 ‘ślokasthānaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘āturakramamiśrakau’ iti pā. ↩
- 4 ‘bhūmibhāgo’ iti pā. ↩
- 5 ‘sandhānāccarthasantateḥ’ iti pā.| ‘saraṇāccārthasantateḥ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘saraṇaṃ pratītārthagatilabhyamānaṃ, yathā- ‘auṣadhagrahaṇāddravyarasa-guṇa-vīrya-vipākānāmādeśa’ iti, atra, hi auṣadhaṃ rasādīn pratyākhyāya na bhavatīti rasādilābhaḥ’ iti tatkṛtavyākhyā ↩
- 6 ‘mūḍhavidradhyaḥ’ iti pā. ↩
- 7 granthivṛddhibhagnaśūkakṣudrāśca’ iti pā. ↩
- 8 hārāṇacandrastu ‘agryāḥ’ iti paṭhitvā ‘agryāḥ śreṣṭhaḥ, agryatvaṃ tu rukpratīkārarūpamukhyakarmārthakatvāt’ iti vyākhyānayati ↩
- 9 ‘sarvopaghātaśamanīyaṃ iti pā. ↩
- 10 ‘annapānarakṣāvijñānīyaḥ kalpaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘saviṃśamadhyāyaśata...’ iti pāṭhāntaram ↩
- 12 ‘amānuṣābādhapratiṣedhaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘cārhati’ iti pā. ↩
- 14 ‘etau’ iti pā. ↩
- 15 ‘atyarthaṃ vā'tha’ iti pā. ↩
- 16 ‘vistareṇāpahataḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘yena nājñātakarmāṇaṃ viśikhāṃ praveśayediti’ iti pā. ↩
- 18 sukhalakṣaṇārtham iti pā. ↩