14. śoṇitavarṇanīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ śoṇitavarṇanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2||
tatra 1 pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya 2 dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā'nekaguṇasyopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yastejobhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa `rasaḥ’ ityucyate, tasya hṛdayaṃ sthānaṃ, sa hṛdayāccaturviṃśatidhamanīranupraviśyordhvagādaśa daśādhogāminyaścatasraśca tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīramaharahastarpayati vardhayati dhārayati 3 yāpayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā | tasya śarīramanusarato'numānādgatirupalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ | tasmin sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā- kimayaṃ saumyastaijasa? iti | atrocyate- sa khalu dravānusārī snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhirviśeṣaiḥ saumya ityavagamyate ||3||
śoṇitotpatte rasādhīnatvādrasameva darśayannāha- tatretyādi| itthambhūtasyāhārasya yaḥ sāraḥ sa `rasa’ ityucyata iti piṇḍārthaḥ| pāñcabhautikasyeti pṛthivyādibhūtadravyabhedena, caturvidhasyeti peyalehyabhojyabhakṣyabhedena, ṣaḍrasasyeti madhurādirasabhedena, dvividhavīryasyeti śītoṣṇavīryabhedena, pakṣāntaramāha- aṣṭavidhavīryasya veti śītoṣṇasnigdharūkṣaviśadapicchilamṛdutīkṣṇabhedena, anekaguṇasyeti śītādidravādiguṇabhedena viṃśatiguṇasya, upayuktasyeti samyakpariṇatasyetyanenaivopayuktapadārthasya labdhatvādyadupayuktagrahaṇaṃ karoti tat samyagyogaṃ svāsthyavṛttīyadvādaśavidhāśanapravicāramapekṣyopayogaṃ prāpayati| tejobhūta iti tejasā bhūtastejobhūto vahnisambhūta ityarthaḥ; anye tu tejaḥśabdena ghṛtamāhuḥ, tatra tejobhūto ghṛtavadutpanna ityarthaḥ; anye tu vadanti- bhūtaśabdo'tropamānārthaḥ, tatra tejobhūto ghṛtākāra ityarthaḥ| sāra iti viḍādimalarahita ityarthaḥ| paramasūkṣma iti atiśayenāsthūlāvayavaḥ, sūkṣmasroto'nusārītyarthaḥ| rasasya sthānamāha- tasyetyādi| tasya rasasya sarvadehānusāritve'pi hṛdayaṃ sthānaṃ 4; hṛdayaśabdenātra hṛdayopalakṣitaḥ pradeśa ucyate, na tu sākṣāddhṛdayaṃ; kutaḥ? hṛdayasyaujaḥsthānatvāt| rasasya kriyāṃ nirdiśannāha- sa hṛdayādityādi| tarpayatīti bālamadhyasthavirān sarvāneva prīṇayati; anye garbhaṃ tarpayatīti manyante, tasyāhārāsambhavāt; vardhayatīti bālaṃ; dhārayatīti madhyaṃ sampūrṇadhātutvāt, kecit `dhārayati’ ityatra `jīvayati’ iti paṭhanti, atrāpi sa evārthaḥ; yāpayatīti vṛddhaṃ kṣīyamāṇadehatvāt| kecidatra `hṛdayāt’ ityādi pāṭhaṃ `catasraśca tiryaggāḥ’ ityantaṃ na paṭhanti, `kṛtsnaṃ śarīraṃ’ ityādi ca paṭhanti| kutaḥ punarayaṃ tarpaṇādi karotītyāha- adṛṣṭahetukena karmaṇā; prāktanakarmaṇetyarthaḥ| anye tu keṣāñcideva martumicchūnāṃ kuto na tarpaṇādi karotīti pṛṣṭa āha- adṛṣṭahetukena karmaṇeti| tasya śarīramityādi tasyeti rasasya| anusarataḥ anugacchataḥ| kṣayavṛddhivaikṛtairiti vaikṛtaṃ vikāraḥ; kṣayavikāraiḥ `rasakṣaye hṛtpīḍā kampa’ ityādibhiḥ, vṛddhivikāraiḥ `hṛdayotkledaṃ’ ityādibhiḥ| tatra kṣayavṛddhivikārairvikṛtasya; kṣayavṛddhivaikṛtaiścetyatra cakāro draṣṭavyaḥ, tena sarvaśarīratarpaṇādibhiścāvikṛtasya gatiranumantavyetyarthaḥ| rasasvabhāvaṃ vinirdeṣṭumāha- tasminnityādi| tasminniti pūrvokte rase| jijñāsā jñātumicchā| kimayaṃ saumyaḥ kaphavat, athavā taijasaḥ pittavat? iti saṃśayaḥ| atrocyata ityādi| anusārī anusaraṇaśīlaḥ, snehanaḥ snehayatīti, jīvano jīvayatīti, tarpaṇaḥ prīṇanaḥ śarīrasya, ādiśabdādavaṣṭambhanādayaḥ| viśeṣaiḥ bhedaiḥ| avagamyate avabudhyate||3||
sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaiti ||4||
idānīṃ kramaniṣpattyā śoṇitaṃ darśayannāha- sa khalvityādi| khaluśabdo'pyarthaḥ| āpyo'pi raso rāgamupaiti lohitatvaṃ gacchati||4||
ślokau cātra bhavataḥ- rañjitāstejasā tvāpaḥ śarīrasthena dehinām | avyāpannāḥ prasannena raktamityabhidhīyate ||5||
tamevārthaṃ ślokena spaṣṭīkurvannāha- bhavataścātretyādi| śarīrasthena yakṛtlīhasthenaiva, prasannena prakṛtisthena, irtthabhūtena tejasā rañjakanāmnā, avyāpannā evaṅguṇaviśiṣṭā āpo rañjitā lohitīkṛtāḥ satyo raktamityucyate| āpo'tra rasaḥ||5||
rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate | tadvarṣāddvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||6||
raktārtavayorabhedaṃ darśayannāha- rasādevetyādi| rajaḥsañjñamiti sañjñāntarametat strīyonipravṛttasya raktasya, ṛtukālajaṃ raktameva rajaḥsañjñamucyata ityarthaḥ| tadvarṣāddvādaśādūrdhvamiti tadrajaḥsañjñaṃ śoṇitaṃ dvādaśavarṣādanantaraṃ pravartata iti sambandhaḥ| tasya nivṛtti kālamāha- yāti pañcāśataḥ kṣayamiti| `rasādeva rajaḥ strīṇāṃ māsi māsi tryahaṃ sravet| tadvarṣāddvādaśādūrdhvaṃ yāvat pañcāśataṃ samāḥ’- ityanye paṭhanti| samāḥ varṣāṇi||6||
ārtavaṃ śoṇitaṃ tvāgneyam, agnīṣomīyatvādgarbhasya ||7||
raktārtavayoḥ saumyarasasambhūtayorapi svabhāvabhedaṃ darśayannāha- ārtavamityādi| tuśabdo'tra bhede, tena rasāt saumyājjātamapyārtavaṃ śoṇitaṃ cāgneyam| kutaḥ kāraṇādityāha- agnīṣomīyatvādgarbhasyeti|- ārtavamāgneyaṃ, śukraṃ saumyaṃ, tābhyāmagnīṣomīyo garbho bhavati| nanu yadyārtavamapi saumyaṃ bhavati, tadā saumyārabdhaḥ saumya eva garbho bhavati; na caivam, agnīṣomīyatvādgarbhasyetyatrārtavasyāgneyatvamucyate, ārtavaśoṇitayoḥ svabhāvābhedādārtavasyāgneyatve ukte śoṇitasyāpyāgneyatvamuktameveti| `ārtavaśoṇitaṃ tvāgneyam’- ityanye paṭhanti; `ārtavaṃ ca tacchoṇitaṃ cetyārtavaśoṇitaṃ; tuśabdo'trāvadhāraṇe, tenārtavasyāgneyatvamavadhārayati’ iti vyākhyānayanti| raktaṃ punaranuṣṇaśītamevamācāryā manyante||7||
pāñcabhautikaṃ tvapare jīvaraktamāhurācāryāḥ ||8||
śoṇitasvabhāve matāntaramāha- pāñcabhautikamityādi| jīvaraktamiti jīvatulyaṃ raktam| kutaḥ? jīvaccharīre raktadarśanāt, mṛtaśarīre cādarśanāt; natu jīvaraktamoja iti, evaṃ prastutasyaiva raktasya lakṣaṇamanuktaṃ syāt||8||
visratā dravatā rāgaḥ spandanaṃ laghutā 5 tathā | bhūmyādīnāṃ 6 guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite ||9||
tadeva pāñcabhautikatvaṃ sukhabodhārthaṃ spaṣṭayitumāha- visratetyādi| visratā āmagandhatā, bhūmiguṇaḥ; dravatā dravabhāvaḥ, ayamambuguṇaḥ; rāgo raktatā, tejoguṇaḥ; spandanaṃ kiñciccalanaṃ, vātaguṇaḥ; laghutā agurutvam, ākāśaguṇaḥ| bhūmyādīnāmityatrādiśabdenāptejovāyvākāśā gṛhyante| hi yasmādarthe, yasmādete visratādayaḥ pṛthivyādīnāṃ guṇā atra śoṇite dṛśyante, tasmādraktaṃ pāñcabhautikamiti||9||
rasādraktaṃ 7 tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṃ tu jāyate ||10||
śoṇitaprasaṅgenānyeṣāmapi dhātūnāṃ krameṇotpattiṃ darśayannāha- rasādraktamityādi| sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaitītyanenaiva rasādeva raktasya bhavane ukte rasāt punaḥ śoṇitasambhavanavacanaṃ niyamārtham| tena rasāt kramotpattyā śoṇitameva bhavati na pare dhātava iti| etena yugapadeva sarvadhātuṣu rasasañcārādrasenaiva sarvadhātupoṣaṇamiti tantrāntarīyaṃ vaco nirastam| nanu, yadi pariṇamanti rasādayo raktādibhāvena, tarhi sarveṣāmutsādaḥ syāt? santatyā pariṇāma iti cettarhi sarveṣāṃ pūrveṣāmalpatā syāduttareṣāṃ bāhulyamiti? naitadasti| teṣāṃ 8 rasādīnāṃ malasthūlāṇubhāgaviśeṣeṇa trividhaḥ pariṇāmo bhavati; tadyathā- annāt pacyamānādviṇmūtraṃ malaḥ, sāro rasaḥ; rasādagnipakvānmalaḥ kaphaḥ, sthūlo bhāgo rasaḥ, aṇubhāgo raktaṃ; raktādagnipakvānmalaḥ pittaṃ, sthūlabhāgaḥ śoṇitam, aṇubhāgastu māṃsamiti; tato'pyātmapāvakapacyamānānmalaḥ 9 śrotranāsākarṇākṣiprajananādisrotomalaḥ, sthūlabhāgo māṃsaṃ, sūkṣmo medaḥ; tato'pi nijavahnipacyamānānmalaḥ svedaḥ, sthūloṃ'śo meda eva, sūkṣmabhāgo'sthi; tato'pi pacyamānānmalaḥ keśalomaśmaśrūṇi, sthūlo'sthi, sūkṣmastu majjā; tato'pi majjñaḥ pāvakapacyamānānmalo nayanapurīṣatvacāṃ snehaḥ, sthūlo bhāgo majjā, sūkṣmaḥ śukraṃ; tataḥ punaḥ pacyamānādupamalo notpadyate sahasradhādhmātasuvarṇavat, sthūlo bhāgaḥ śukrameva, snehabhāgaḥ sūkṣmastejobhūtamojaḥ| pūrvokta evārthaḥ ślokābhyāṃ kathyate- “sthūlāṇvaṃśamalaiḥ sarve bhidyante dhātavastridhā| svaḥ sthūloṃ'śaḥ paraṃ sūkṣmastanmalaṃ yāti tanmalaḥ|| svāgnibhiḥ pacyamāneṣu malaḥ ṣaṭsu rasādiṣu| na śukre pacyamāne'pi hemanīvākṣaye malaḥ 10 - iti| ākṛṣṭāṇḍakoṣasya puṃsaḥ śmaśrupātācchmaśru śukramala ityeke| tanna, śmaśruhīnasyāpi śukradarśanāt| nanu, māṃsānmedaḥ prajāyata ityanarthakaṃ, ‘majjñaḥ śukraṃ tu jāyate’ ityekenaiva kriyāpadena prajāyata ityasyārthasya labdhatvāt| satyaṃ, prajāyata iti kriyāpadaṃ rasādīnāṃ medaḥparyantānāṃ viśiṣṭakāryāntarotpādadarśanārtham, ebhya evopadhātavaḥ svabhāvādutpadyante na punarasthyādibhya iti| tathāhi 11 - rasāt stanyamārtavaṃ ca, raktāt kaṇḍarāḥ sirāśca, māṃsādvasātvacau, medasaḥ snāyusandhī iti| śukraṃ tu jāyata iti dvitīyajāyategrahaṇena śukre viśiṣṭadharmavattā uktā; śukraṃ hi svāgnipacyamānamapi nāṇubhāgamutpādayati| anye tu ‘medaḥ prajāyate’ ityatra `pravartate’ iti paṭhanti, `śukraṃ tu jāyate’ ityatra `śukrasya sambhava’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- sambhavāśabdo'tra poṣaṇe na tvapūrvotpādane, yato rasādīnāṃ śukrāntānāmāgarbhādevotpattiriti||10||
tatraiteṣāṃ dhātūnāmannapānarasaḥ 12 prīṇayitā ||11|| rasajaṃ puruṣaṃ vidyādrasaṃ rakṣet prayatnataḥ | annātpānāñca matimānācārāñcāpyatandritaḥ ||12||
rasasya nirdiṣṭasya prādhānyaṃ darśayitumāha- tatraiṣāmityādi| tatra teṣu dhātuṣu madhye| eteṣāṃ dhātūnāṃ prāguktānāṃ raktādīnām| annapānarasaḥ annapānasya sāraḥ| prīṇayitā tarpayitetyarthaḥ| atandrito'nalasa ityarthaḥ||11-12||
tatra ‘rasa’ gatau dhātuḥ, aharahargacchatītyato rasaḥ ||13||
rasasyaiva niruktimāha- tatra rasagatāvityādi||13||
sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ekaikasmin dhātāvavatiṣṭhate; evaṃ māsena rasaḥ śukraṃ 13 strīṇāṃ cārtavaṃ bhavati ||14|| bhavati cātra- aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hyasmin samuccaye | kalānāṃ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ ||15||
rasadhāturdhātvantarāṇāṃ svabhāvaṃ janayannekaikasmin dhātau kiyantaṃ kālamavatiṣṭhata ityāha- sa khalvityādi| avatiṣṭhate avasthitiṃ karotītyarthaḥ, pariṇāmaṃ gacchanneva tiṣṭhati pacyamānasthālītaṇḍulavat, na punarasya gamananivṛttiḥ| trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ityasyārthaḥ- rasaḥ kilaikāhenaiva sampadyate, tadanantaraṃ ye ṣaṭdhātavaste pratyekaṃ pañcabhiḥ pañcabhirahobhiḥ sampadyante| yāvatā kālena rasaḥ śukratāṃ yāti tāvantaṃ vaktumāha- evaṃ māsenetyādi| atrārtavaśabdo'yaṃ śukre vartate na tu rajasi, rajo hi rasādraktavat saptame'hani jāyate; athavā yadyayamārtavaśabdaḥ śukre na vartate tadā'tra śukrotpattyadhikāre strīṇāṃ śukrasyānuktatvāt ṣaḍdhātutvaṃ syāt, tasmādārtavaśabdaḥ śukre vartate; anye tu punaratrārtavaśabdaṃ rajasyeva vartayanti, cakāreṇa strīśukraṃ samuccinvanti śukre'pi garbhajananaśaktidyotanārtham| tathā coktaṃ- `yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana| muñcataḥ śukramanyo'nyamanasthistatra jāyate’ (śā. a. 2)- iti| asmin pakṣe māsenārtavasya bhavanamupacayo'bhipretaḥ prakāśaśca; yasmādārtavasya raktavat saptāhenaivotpattiriti| idānīṃ samudāyasaṅkhyāmāha- aṣṭādaśetyādi| aṣṭādaśasahasrāṇītyādinā triṃśaddināni kathitāni| svatantraparatantrayoriti samānatantrāsamānatantrayorityarthaḥ||14-15||
sa śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyevaṃ śarīraṃ kevalam ||16||
dṛṣṭāntatrayeṇa śarīre rasagatiṃ tridhā darśayannāha- sa śabdārcirjalasantānavadityādi| saḥrasaḥ, santānaśabdaḥ śabdādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| aṇunā viśeṣeṇa sūkṣmaprakāreṇa| anudhāvati sañcarati| evaṃśabdo niyamārthaḥ| śarīraṃ kevalaṃ sakalanityarthaḥ| tatra śabdasantānavadityanena tiryaggāmitvaṃ rasasyoktam, arciḥsantānavadityanenordhvagāmitvaṃ, jalasantānavadityanenādhogāmitvamiti| kecidanyathā vyākhyānayanti- `śabdādidṛṣṭāntatrayeṇa tīkṣṇamadhyamandāgnayo nirdiṣṭāḥ| śabdasantānavattīkṣṇāgnīnāṃ rasaḥ sañcarati, arciḥsantānavanmadhyāgnīnāṃ, jalasantānavanmandāgnīnām’ iti| tena tīkṣṇāgnīnāmaṣṭāhenaiva rasaḥ śukrībhavati, mandāgnermāsenaiva 14| ayamartho gayadāsācāryeṇa bahudhā dūṣitaḥ| dīptāgnestu kiñcinyūnena māsena śukraṃ bhavati, mandāgnestu kiñcidadhikena māsenetyayamartho nyāyya iti||16||
vājīkaraṇyastvoṣadhayaḥ 15 svabalaguṇotkarṣādvirecanavadupayuktāḥ śukraṃ śīghraṃ virecayanti ||17||
yadi māsena rasaḥ śukrībhavati tarhi vājīkarīṇāṃ mahauṣadhīnāṃ prayogo niṣphalaḥ syādityāha- vājīkaraṇya ityādi| vājīkaraṇyastvoṣadhaya iti yābhiroṣadhibhiḥ strīṣu naro vājīva samartho bhavati 16 tā vājīkaraṇyaḥ| svabalaguṇotkarṣāditi 17 svaśabdo balaguṇābhyāṃ saha pratyekaṃ saṃvadhyate, utkarṣaśabdo'pi| atra kāścidoṣadhayaḥ svabalotkarṣāt, kāścit svaguṇotkarṣāt, kāścit svabalaguṇotkarṣāt, tatra saṅkalpapādalepaviśiṣṭakāntāsparśādayaḥ svabalotkarṣāt, svaprabhāvotkarṣādityarthaḥ; ghṛtakṣīrādayaḥ svaguṇotkarṣāt, svasnehādyutkarṣādityarthaḥ; māṣādayaḥ svabalaguṇotkarṣāt, svaprabhāvasnehādyutkarṣādityarthaḥ; utkarṣa ādhikyam| vājīkaraṇya iti bahuvacanamādyarthe, tena balyabṛṃhaṇīyajīvanasaṅgrahaṇādayo'pi tadvadvācyā iti||17||
yathāhi puṣpamukulastho gandho na śakyamihāstīti vaktuṃ, naiva nāstīti; atha 18 cāsti, satāṃ bhāvānāmabhivyaktiriti jñātvā 19, kevalaṃ saukṣmyānnābhivyajyate; sa eva vivṛtapatrakeśare puṣpe kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchati; evaṃ bālānāmapi vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo bhavati, romarājyādayaśca viśeṣā nārīṇām ||18||
nanu, yadi māsena rasaḥ śukrībhavati tarhi bālānāmaśnatāmapi tat kathaṃ na dṛśyata iti dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| yathāhītyavyayaṃ 20 yathādṛṣṭāntatāpratipādanārtham| puṣpamukulastha iti kusumakalikāmadhyasthaḥ| iheti puṣpamukule, gandho'styeveti 21 nāstyeveti ca vaktuṃ na śakyam| pāramārthikaṃ rūpamāha- atha cāstīti|- athaśabdaḥ sambodhane 22; caśabda evārthe, astyevetyarthaḥ| yuktimāha- satāṃ bhāvānāmabhivyaktiriti jñātveti; pūrvaṃ santa eva bhāvāḥ paścāddhetumāsādyābhivyajyante, yathā- tileṣu tailamityādi| yadyastyeviti tarhi mukulāvasthāyāmeva kathaṃ nābhivyajyata ityāha- kevalaṃ saukṣmyānnābhivyajyata iti| sa evetyādi| sa eva gandho vivṛtapatrakeśare kusume kālāntareṇopacito'bhivyaktiṃ gacchati| evaṃ bālānāmityādi itthaṃ bālānāmapi vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo vyaktībhāvo bhavati| romarājyādayaśca viśeṣā bhāvā vayaḥpariṇāmānnārīṇāmapi prādurbhavanti, ādiśabdāt stanyārtavādayaḥ; romarājyādayaśceti cakāro nārīṇāṃ cetyatra draṣṭavyaḥ; tena puruṣāṇāmapi śmaśruprabhṛtayo gṛhyante| atra kecit `rajasi copacīyamāne śanaiḥ śanaiḥ stanagarbhāśayayonyabhivṛddhirbhavati’- iti paṭhanti, na tu nibandhakārāḥ, kutaḥ? ādiśabdāttadarthasya labdhatvāditi||18||
sa evānnaraso vṛddhānāṃ (jarā) paripakvaśarīratvādaprīṇano bhavati ||19||
nanu rasasyopacayakaratvādvṛddhenāpi vardhitavyamityāha- sa evānnarasa ityādi| sa evānnarasa iti aśeṣadhātupoṣako'pi vṛddhānāmaprīṇana īṣatprīṇano bhavati, jīvanamātraṃ karotītyarthaḥ| kuta ityāha- paripakvaśarīratvāt||19||
ta ete śarīradhāraṇāddhātava 23 ityucyante ||20||
rasādidhātūnāṃ niruktiṃ kurvannāha- ta ete śarīradhāraṇādityādi| yadyapi kvacidaduṣṭā doṣā api dehadhāraṇāddhātuśabdenocyante, tathā'pyatra rasādīnāmadhikṛtatvāt eva dhātavaḥ kathyante||20||
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte, tasmāttadadhikṛtya vakṣyāmaḥ | tatra, phenilamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ paruṣaṃ tanu śīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṃ; nīlaṃ pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭaṃ pipīlikāmakṣikāṇāmaskandi ca pittena duṣṭaṃ; gairikodakapratīkāśaṃ 24 snigdhaṃ śītalaṃ bahalaṃ picchilaṃ cirasrāvi māṃsapeśīprabhaṃ ca śleṣmaduṣṭaṃ; sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ viśeṣato durgandhi ca sannipātaduṣṭaṃ; dvidoṣaliṅgaṃ saṃsṛṣṭam ||21||
prastutaṃ śoṇitamevādhikartumāha- teṣāmityādi| teṣāmiti dhātūnām| tadadhikṛtyeti śoṇitamadhikṛtaṃ kṛtvetyarthaḥ| tatra phenilamityādi| phenilaṃ phenasahitam| aruṇam īṣadraktam; tadeva 25 pākābhimukhaṃ kṛṣṇam| paruṣam apicchilaṃ, rūkṣamityanye| tanu accham| śīghragam āśuprasṛti| askandi ceti styānatvarahitam| nīlamityādi|- nīlaṃ haritaṃ, śyāvaṃ sāmapittaduṣṭaṃ, pītaṃ nirāmapittaduṣṭaṃ, śyāvaṃ haritakṛṣṇam| visram āmagandhi| aniṣṭaṃ pipīlikādīnāmananusaraṇādavagantavyam| askandi ceti styānatvarahitam| gairiketyādi|- gairikodakapratīkāśaṃ pāṇḍulohitam| bahalaṃ ghanam| māṃsapeśīprabhaṃ styānatvāt| sarvetyādi|- sarvalakṣaṇayuktaṃ vātādilakṣaṇayuktam| atra kecit pittavadraktenātikṛṣṇaṃ 26 ’ iti paṭhanti, na tu nibandhakārāḥ| dvidoṣaliṅgamityādi|- saṃsṛṣṭaṃ doṣadvayayuktamityarthaḥ| atra kvacit ‘jīvaśoṇitamanyatropadekṣyāmaḥ’ iti pāṭhaḥ, na tu nibandheṣu||21||
indragopakapratīkāśamasaṃhatamavivarṇaṃ ca prakṛtisthaṃ jānīyāt ||22||
raktavikṛtīrabhidhāya prakṛtiṃ vaktumāha- indragopakapratīkāśamityādi| indragopakaḥ prāvṛṭkālaja udbhijjaḥ `indravadhūḥ’ iti loke, sa cānekaprakāravarṇaḥ, atra tu rakta eva gṛhyate| asaṃhataṃ nātyacchaṃ nātighanaṃ, na styāyatītyanye| avivarṇamiti indragopakavarṇamapīṣadvividhavarṇam, etena padmālaktakaguñjāphalavarṇamityuktam; athavā vastrādilagnaṃ sat prakṣālyamānamapi na vivarṇatāṃ yātītyavivarṇam||22||
visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ ||23||
śoṇitasya srāvaṇaviṣayamatideśena darśayannāha- visrāvyāṇītyādi| anyatreti aṣṭavidhaśastrakarmīye||23||
athāvisrāvyāḥ- sarvāṅgaśophaḥ, kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ, pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca śvayathavaḥ ||24||
visrāvyaniṣedhaviṣayaṃ darśayannāha- athāvisrāvyā ityādi| kṣīṇasya puṃso'mlabhojananimitto yaḥ so'visrāvya ityarthaḥ| tathā pāṇḍurogyādīnāṃ śothā avisrāvyāḥ; eteṣāṃ vraṇaśothā ekāṅgajā api na srāvyāḥ||24||
śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃ- pracchānaṃ 27, sirāvyadhanaṃ ca ||25||
śastravisrāvaṇasya dvaividhyamāha- śastretyādi||25||
tatra, ṛjvasaṅkīrṇaṃ sūkṣmaṃ samamanavagāḍhamanuttānamāśu 28 ca śastraṃ pātayenmarmasirāsnāyusandhīnāṃ cānupaghāti ||26||
atra pracchānamadhikṛtyāha 29 - tatretyādi| ṛju prāñjalam| asaṅkīrṇaṃ 30 na saṅkaṭaṃ, viśālamityarthaḥ; anye parasparāsaṃsṛṣṭamityāhuḥ| sūkṣmaṃ nātimahāmukhaśastrakṛtam| samaṃ tulyarekham| anavagāḍham adūragatikam| anuttānaṃ 31 kiñcinmāṃsaspṛgityarthaḥ| āśu avilambitaṃ yathā bhavatyevaṃ śastraṃ pātayet||26||
tatra, durdine durviddhe 32 śītavātayorasvinne bhuktamātre skandatvācchoṇitaṃ na sravatyalpaṃ vā sravati ||27|| madamūrcchāśramārtānāṃ vātaviṇmūtrasaṅginām | nidrābhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nāsṛk pravartate ||28||
raktasyāyogaṃ cikitsārthamāha- tatra durdina ityādi| durdina iti nityagakāladoṣaḥ| kecid ‘durdine’ iti na paṭhanti| durviddhe iti vaidyakriyādoṣaḥ| śītavātayoriti kālakṛto doṣaḥ| bhuktamātra iti āvasthikakāladoṣaḥ; ‘abhuktavata’ ityanye paṭhanti| skandatvāt styānatvāt| mado viṣamadyajo vikāraḥ, ārtānāṃ pīḍitānām| vātaviṇmūtrasaṅgināmiti saṅgo'pravartanam||27-28||
tadduṣṭaṃ śoṇitamanirhriyamāṇaṃ śophadāharāgapākavedanā janayet ||29||
duṣṭaraktasyāsrutidoṣamupadiśannāha- tadduṣṭamityādi||29||
atyuṣṇe'tisvinne'tividdhe'jñairvisrāvitamatipravartate 33; tadatipravṛttaṃ śiro'bhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ dāhaṃ pakṣāghātamekāṅgavikāraṃ hikkāṃ śvāsakāsau pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ cāpādayati ||30||
atiyogaṃ vyāpadaścopadiśannāha- atyuṣṇa ityādi| atyuṣṇe atyuṣṇakāle| atisvinne atisvedite| atividdhe'jñairiti ājñā adṛṣṭakarmāṇaḥ| śiro'bhitāpaṃ śiraḥśūlam| āndhyam andhatām| adhimanthaḥ cakṣūrogo'bhiṣyandapūrvakaḥ, timiraṃ liṅganāśaḥ, prādurbhāvaśabdo'dhimanthatimirābhyāṃ sambadhyate| śirobhitāpādīn śirasyatihṛtaṃ raktaṃ karoti, dhātukṣayaṃ sarvatraivātihṛtam| ekāṅgavikāramiti ekasminnaṅge ya utpadyate sa ekāṅgavikāraḥ, sa cātra vātajanitaḥ||30||
tasmānna śīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite | yavāgūṃ prati pītasya śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak ||31||
ayogātiyogau sahetukau nirdiśya samyagyogaṃ sahetukaṃ nirdiśannāha- tasmādityādi| na śīte nātyuṣṇe sādhāraṇe kāle| nāsvinne nātisvedite| nātitāpite sūryatāpādibhiḥ| yavāgūratra tilayavāgūḥ, tasyāḥ sadyaḥsnehanīyatvādraktotkleśakaratvācca| pratipītasyeti pratiśabdo'tra pānāntaraṃ sūcayati; tena yavāgvā dvitīyapānānantaraṃ tṛtīyapānānantaraṃ vetyarthaḥ; anye tu ‘yavāgūrviraladravā bahusikthā, tāṃ pratipītasya, sā hi prāyaśaḥ prakledanātmikā svedalatvāddravoṣṇatvācca śoṇitaṃ vilāyayati; pratiśabdo'tra mātrārthaḥ, tena yavāgūṃ mātrayā pītavata ityarthaḥ’||31||
samyaggatvā yadā raktaṃ svayamevāvatiṣṭhate | śuddhaṃ tadā vijānīyāt samyagvisrāvitaṃ ca tat ||32||
idānīṃ samyagyogasya suviśuddhasya caikenaiva vākyena lakṣaṇaṃ vaktumāha- samyagityādi| samyaggatvā yadā raktamiti gatvā niḥsṛtya, yadā samyagraktaṃ raktavarṇaṃ śoṇitaṃ bhavati tadā śuddhaṃ vijānīyāt; samyagvisrāvitapakṣe tvayamarthaḥ- samyaggatveti samyak pravartanaṃ kṛtvā, yadā raktaṃ rudhiraṃ, svayamevāvatiṣṭhate avasthitiṃ karoti, tadā samyagvisrāvitaṃ ca tadraktaṃ vijānīyāt| cakāreṇaitallakṣaṇadvayaṃ labhyate| anye tu samyaggatvetyādiślokasya vyākhyānamanyathā kṛtvā sārdhaślokena vyākhyānayanti- “na cātivegaṃ nāvegaṃ samyagyuktyā viniḥsṛtam| vihāya duṣṭatāṃ svena rūpeṇa hyavatiṣṭhate|| prayatnamanapekṣyāsṛk tadā śuddhaṃ vinirdiśet”- iti||32||
lāghavaṃ vedanāśāntirvyāghervegaparikṣayaḥ | samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasastathā ||33||
ābhyantaramaparamapi raktaśuddhisrāvaṇasya lakṣaṇaṃ darśayannāha- lāghavamityādi| etacchārīraṃ samyagvisrāvite liṅgaṃ; prasādo manasastatheti punarmānasam||33||
tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāśca ye | raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||34||
śoṇitasrāvaṇaphalaṃ darśayannāha- tvagdoṣā ityādi| tvagdoṣā aṣṭādaśa kuṣṭhāni nyacchanīlikādayaśca, granthayo vātādinimittā sirāgranthiśca| śoṇitajā rogā raktagulmavidradhivisarpādayaḥ| raktamokṣaṇaśīlānāṃ raktasrāvaṇābhyāsakāriṇām||34||
atha khalvapravartamāne rakte elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalairyathālābhaṃ tribhiścaturbhiḥ samastairvā cūrṇīkṛtairlavaṇatailapragāḍhairvraṇamukhamavagharṣayet, evaṃ samyak pravartate ||35||
idānīmapravṛttaraktasya pravartanāyāha- atha khalviyādi| śītāśivaṃ karpūraṃ, naktamālo bṛhatkarañjaḥ| tribhiścaturbhiriti etenaikadvidravyaniṣedhaḥ kṛtaḥ| lavaṇatailapragāḍhairiti saindhavatilatailotkaṭairityarthaḥ||35||
athātipravṛtte rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ śanaiḥ śanairvraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet sālasarjārjunārimedameṣaśṛṅgadhavadhanvanatvagbhi rvā cūrṇitābhiḥ kṣaumeṇa vā dhmāpitena samudraphenalākṣācūrṇairvā, yathoktarvraṇabandhanadravyairgāḍhaṃ badhnīyāt, śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiścopacaret, kṣāreṇāgninā vā dahedyathoktaṃ, vyadhādanantaraṃ 34 tāmevātipravṛttāṃ sirāṃ vidhyet; kākolyādikvāthaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet, eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ; kṣīrayūṣarasaiḥ susnigdhaiścāśnīyāt; upadravāṃśca yathāsvamupacaret ||36|| bhavanti cātra- dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate'nalaḥ | pavanaśca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ ||37|| taṃ nātiśītairlaghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ | īṣadamlairanamlairvā bhojanaiḥ samupācaret ||38||
atipravṛttau raktāsthāpanāya cikitsāṃ darśayannāha- athetyādi| pattaṅgaṃ raktacandanaṃ, sarjaraso rālā, śuktirjalaśuktiḥ| sālaḥ śaṅkuḥ, sarjaḥ śālabhedaḥ, arjunaḥ kakubhaḥ, arimedaḥ ‘arimañja’ iti loke prasiddhaḥ, meṣaśṛṅgaḥ karkaṭaśṛṅgaḥ, dhanvanaḥ ‘dhammaṇa’ iti prasiddhaḥ; sālāditvagbhiścūrṇīkṛtābhiḥ ‘vraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet’ ityatrāpi sambadhyate| kṣaumeṇa vā dhmāpitena atasīvastreṇa dagdhena ‘vraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet’ ityatrāpi sambadhyate| yathoktairvā vraṇabandhanadravyairiti kṣaumakārpāsavastrādibhiḥ| ācchādanaṃ vastrādi, pradeho lepaḥ, pariṣeko dhārāsekaḥ| yathoktaṃ valayabindvādi bhedenetyarthaḥ| vyadhādanantaraṃ prākkṛtavyadhanādadhaḥsthāne 35, tāmeva pūrvaviddhāṃ sirāṃ vidhyet, raktagaticchedanārtham| raktātisrutāvābhyantaraṃ bheṣajaṃ darśayannāha- kākolyādītyādi| eṇaḥ kṛṣṇahariṇaḥ, hariṇastāmravarṇaḥ; eṇādiraktaṃ pāyayediti sambandhaḥ, raktāpyāyanārthaṃ; taccāduṣṭamasaṃskṛtaṃ ca| raktātipravṛttau bhojanaṃ niyamayannāha- kṣīretyādi| yūṣo mudgayūṣaḥ, raso māṃsarasaḥ| susnigdhairiti śobhanaṃ kṛtvā ghṛtena snigdhīkṛtaiḥ| aśnīyāditi kṣīrādisiktamodanaṃ bhuñjīta| pittaduṣṭaraktasyaivātipravṛttāvatipravṛttaraktasya kṣīrabhojanam, athavā pittaprakṛtikasyaiva raktātipravṛttau kṣīrabhojanaṃ, kaphaduṣṭaraktasyaivātipravṛttāvatipravṛttaraktasya yūṣabhojanaṃ, śleṣmaprakṛtikasyaiva vā; vātaduṣṭaraktasyaivātipravṛttāvatipravṛttaraktasya rasabhojanaṃ, vātaprakṛtikasyaiva vā; anye tu dīptamadhyamandāgnīnāṃ yathāsaṅkhyaṃ kṣīrādisiktamodanaṃ bhojanamāhuḥ; sātmyāpekṣayetyeke| atisrutaraktasyopadravān cikitsitumāha- upadravāṃścetyādi| upadravān śiro'bhitāpādīn| yathāsvamiti svakīyena svakīyenopacāreṇetyarthaḥ| dhātukṣayādityādi| tasmādanatiśītādibhojanaiḥ prayatnatastaṃ puruṣamupācarediti sambandhaḥ, agnisandhukṣaṇārthaṃ śoṇitāpyāyanārthamupadravaparihārārthaṃ ca| īṣadamlairdāḍimāmalakaiḥ, teṣāmevāmleṣu pradhānatvāt||36-38||
caturvidhaṃ yadetaddhi rudhirasya nivāraṇam | sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||39|| vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himam | tathā sampācayedbhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāḥ ||40||
caturvidhamityādi| sandhānaṃ śastrapadasya, skandanaṃ śoṇitasya styānīkaraṇaṃ, pācanaṃ dahanaṃ ca śastrapadasya| kaṣāyaḥ kaṣāyarasadravyaṃ, tacca lodhrādikam; anye tu harītakyādikaṃ pañcavalkalādikaṃ cāhuḥ| himaṃ śītam| bhasma kṣaumādijanitam| dahanaṃ śalākāprabhṛtibhiḥ||39-40||
askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet | sandhāne bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret ||41|| kalpairetaistribhirvaidyaḥ prayateta yathāvidhi | asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate ||42||
idānīṃ pūrvapūrvāsiddhāvuttarottaraṃ vidhyavasaraṃ pratipādayannāha- askandamāne ityādi| tatra prathamaṃ śītopacārādi kartavyaṃ, tena yadā styānībhūya raktaṃ na tiṣṭhati tadā harītakyādi pañcavalkalādi vā prayojayet; sandhānena cenna tiṣṭhati rasaṃ tadā pācanaṃ bhasma prayojayet; ebhistrībhirvidhānairyadi na tiṣṭhati raktaṃ tadā dahanaṃ śoṇitasthāpanārthaṃ kartavyamityarthaḥ||41-42||
śeṣadoṣe 36 yato rakte na vyādhirativartate | sāvaśeṣe tataḥ stheyaṃ na tu kuryādatikramam ||43||
idānīṃ raktātisrāvadoṣaṃ darśayannāha- śeṣetyādi| na vyādhirativartate na vṛddhiṃ yāti| sāvaśeṣe tataḥ stheyamiti sāvaśeṣe doṣe raktaṃ punaḥ saṃśamanādibhirjayet||43||
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate | tasmādyatnena saṃrakṣyaṃ raktaṃ jīva iti sthitiḥ ||44||
kutaḥ punaḥ śoṇitasrāvaṇe'tikramo na karaṇīya ityāha- dehasyetyādi| mūlamiti utpattisthitipralayeṣu śoṇitameva hetuḥ, anenaiva dhāryate sthāpyate||44||
srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite'nile | śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecat ||45||
śoṇitāvaseke paścātkarma darśayannāha- srutaraktasyetyādi||45||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śoṇitavarṇanīyo nāma caturdaśo'dhyāya ||14||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne śoṇitavarṇanīyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 tatra iti tāḍapatrapustake na paṭhyate
  2. 2 ṣaḍrasopetasya iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  3. 3 jīvayati iti pā.
  4. 4 poṣyasya dhāturasasyaiva hṛdayaṃ sthānaṃ natu poṣakasyāhārarasasya, tasya tu dhamanya eva sthānaṃ, yadāha cakraḥ- tat sthānaṃ tu dhamanya eva| poṣakāhārarasasya ca pṛthagrasādidhātubhyaḥ pradeśāntaragrahaṇaṃ na kriyate, rasādikāraṇarūpatayā rasādigrahaṇenaiva tadgrahaṇāt- iti
  5. 5 tanutā iti pā.
  6. 6 pṛthivyādiguṇāstvete dṛśyante śoṇite yataḥ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  7. 7 atra prajāyate iti praśabdaḥ prakarṣavācī, tena rasādigatamalāṃśāt kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu (sū. a. 46) ityādinā vakṣyamāṇamalotpattirapyapakṛṣṭāṃśajanyā sūcitā bhavati| yaduktaṃ carake “rasāt stanyaṃ tathā raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusandhayaḥ (ca. ci. a. 15) iti| śukraṃ tu jāyate ityanena punarutpādābhidhānena śukrasya viśiṣṭamalāṃśarahitamutpādaṃ darśayati| yattu śmaśru śukramalatayā kaiściducyate, tanna, śāstre'nabhihitatvāt, tathā strīṇāṃ ca saśukratayā śmaśruprasakteḥ| tasmāt śmaśru lomaviśeṣatayā'sthimalameva|” iti bhānumatyāṃ cakraḥ| tatra pākajanyaiḥ prasādāṃśairyena krameṇa ye ye janyante tānāha- rasādityādi| prasādaja ityasya liṅgavipariṇāmena raktamityādiṣu sarvatra sambandhaḥ| prasādajaśca sārabhāgaḥ| tena rasādraktaṃ prasādajaṃ, tato raktānmāṃsaṃ prasādajaṃ, māṃsācca medaḥ prasādajamityādi yojyam| rasādraktaṃ prasādajamiti rasāt pākena jāyate yaḥ prasādāṃśastasmādraktaṃ jāyate| evaṃ raktāt pākena jāyate yaḥ prasādāṃśastasmācca māṃsaṃ jāyata ityādi vyākhyeyam| janiścāyaṃ poṣaṇa eva vartate nāpūrvotpāde| yato raktādayo garbhāt prabhṛtyevotpannā rasādibhiḥ poṣyante| anye tu ‘garbhaprasādajam’ iti paṭhitvā garbhaprasādajamiti samastapadena oja ācakṣate| asmiṃstu pakṣe prasādajaśabdasya na sarvatrānvayaḥ| nanu, ‘puṣyanti tvāhārarasāt’ (ca. sū. a. 28) ityādinā carake rasena rasapoṣaṇamuktam, atra tu rasādraktamityādinā rasena raktapoṣaṇamucyata iti virodhaḥ| naivam, eka evāyamāhāraraso dviprasthānaḥ poṣyapoṣakabhedena| tatrānnapānādutpanno rasaḥ poṣakaḥ, raktādivat sthāyī yaḥ sa poṣyaḥ, tasyaiva hṛdayaṃ sthānamuktam (poṣakāhārarasasya tu dhamanya eva sthānam)| ata eva poṣya sthāyirasavyavacchedārthamāhāreti rasaviśeṣaṇamuktaṃ carakeṇa| yattu ‘rasādraktaṃ’ ityādivacanaṃ tadrasatvenābhedavivakṣayā rasaṃ parityajya raktameva paṭhitaṃ, na tu poṣyasya rasākhyadhātorabhāvāditi| na caivamaṣṭadhātukatvaṃ śarīrasyeti vācyaṃ| yataḥ sthāyirasabhāgapoṣakarasabhāgayoḥ sthānabhedāgnibhedādyabhāvādekatvameveti saptadhātukameva śarīramityucyata iti| atra ca rasādraktādyutpāde kecididaṃ vadanti- yadraso'gnipacyamānaḥ sarvātmanā raktatāṃ yāti, raktaṃ ca māṃsatāmityādi pūrva pūrvadhātupariṇāmenottarottaradhātūtpādaḥ, yathā- sarvātmanā kṣīrāddadhi bhavati, dadhno navanītaṃ, navanītāddhṛtaṃ, ghṛtācca ghṛtamaṇḍaḥ, ityekaḥ pakṣaḥ| kiṃvā rasa eva raktaṃ prathamaṃ plāvayati, tatra raktasthānasambandhādraktasādṛśyaṃ raktavyapadeśaṃ cānubhavati, raktaṃ ca raktasamānena stokenāṃśenāsraṃ poṣayati, tato raktamāplāvya māṃsamāplāvayati, tatrāpi māṃsasamānenāṃśena māṃsapoṣaṇaṃ karoti māṃsasādṛśyaṃ māṃsaśabdābhidheyatāṃ cānubhavati, evamuttarottaradhātūn rasa eva plāvayati, yathā- kedāraniṣiktaṃ kulyājalaṃ pratyāsannāṃ kedārīmāplāvayatīti dvitīyaḥ pakṣaḥ| etadevoktaṃ hārīte yat, “rasaḥ saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaścāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittoṣmoparāgācchoṇitatvamāpadyate”- iti, tathā suśrute'pi- ‘tatraiṣāṃ dhātūnām’- ityādinā tathā ‘sa khalu trīṇi trīṇi’- (su. sū. a. 14) ityādinā rasenaiva raktādidhātupoṣaṇamanena nyāyenoktaṃ| kiṃvā, āhārarasa utpanno bhinnaireva mārgaiḥ sthāyirasarudhiramāṃsādīn rasarudhirādisamānāṃśena tarpayati, tatra yaḥ pratyāsanno dhātustatpoṣako bhāgastaṃ śīghraṃ puṣṇāti, yastu vidūradhātustasya sūkṣmavidūramārgatayā cireṇa poṣaṇaṃ bhavati, evaṃ bhinnaireva mārgairdhātupoṣaṇaṃ bhavati| tena raktapoṣaṇakālāduttarakālaṃ māṃsapoṣako rasabhāgo māṃsaṃ poṣayati, tathā māṃsapoṣaṇakālāduttarakālaṃ medaḥ poṣako rasabhāgo medaḥ poṣayatītyādi| tena rasādraktamityādivacanasyāyamartho yat- rasapuṣṭikālāduttarakālaṃ raktaṃ pravartate, raktapuṣṭikālāduttarakālaṃ māṃsaṃ pravartate ityādi| asmiṃstu pakṣe- “viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ| sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet” (su. sū. a. 46) ityādivacanaṃ mukhyārthameva ghaṭate (tathā ‘tasmin dhātumalāśayānusāriṇi rase’ iti ca mukhyārthaṃ bhavati, tathā carake'pi ‘srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā’ (ca. ci. a. 8) iti ca mukhyārthaṃ bhavati)| tena yathā khale upacitānāṃ kapotānāṃ bhinnadiggāmināṃ svīyasvīyamārgeṇaiva gacchatāṃ gamyadeśasya pratyāsannatvaviprakṛṣṭatvādibhedena śīghraṃ cireṇa vā gamanaṃ bhavati tadvat| iti kṣīradadhinyāyakedārīkulyānyāyakhalekapotanyāyāttridhā dhātupoṣaṇakramaḥ| tatra, eteṣu pakṣeṣu sarvātmapariṇāme tricaturopavāsenaiva dehasya nīrasatvaṃ syāt, māsopavāsācca śukrama(kṣa)yaṃ śarīraṃ syādityupekṣaṇīya eva prathamaḥ pakṣaḥ| kedārīkulyānyāyapakṣe tu rasādraktādipoṣaṇaṃ mukhyārthatayā bhavati, yadapi raktādermāṃsādipoṣaṇaṃ tadapi rasādeva raktādidharmatayā raktādivyapadeśabhājo bhavatīti vyutpāditameva, yattu rasasya sarvadhātupoṣakatvamuktaṃ (sarvadhātudoṣamalāśayānusāritvamuktaṃ) tadapi raktādipoṣakatayā tathā hṛdayasthasthāyirasasya kṛtsnadehavyāpakatayā copapannaṃ| evaṃ carake'pyuktam| - ‘vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugapat sarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā” - (ca. ci. a. 15) ityādi, tadapyuktanyāyādevopapannaṃ| yadapi māṃsādinā samānena māṃsādereva poṣaṇaṃ, tadapi dhātvāplāvananyāyena gacchatā'pi rasena taddhātusamānenāṃśena taddhātupoṣaṇādupapannam| vṛṣyaṃ tu prabhāvādyathā khalekapotanyāye vidūramapi śukraṃ prabhāvācchīghraṃ yāti, tathā'trāpi śīghrameva vṛṣyotpanno raso raktādidhātūn śīghramāplāvayatīti sughaṭam| evamanayā diśā'nyadapyatra dūṣaṇamuddhāryam| tenāyaṃ pakṣastāvat sādhuḥ| khalekapotapakṣe'pi yathā rasādraktamityādi gauṇatayā bhavati taddarśitameva| yattu carake “raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīn na prapadyate” (ca. ci. a. 8)- ityuktaṃ, tat kṛtsnadehacāriśoṇitābhiprāyeṇa, na tu poṣakaraktābhiprāyeṇeti vyavasthāpyate| yattu “ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi”- ityādinā dhātāvavasthānakāla uktaḥ, sa pūrvapūrvaraktādidhātulaṅghanakālo vidūragāmirasasyeti vyavasthāpyate| evamanayoḥ pakṣayormahājanaparigṛhītayorgatirūpadarśitā| svarasastvasmākaṃ kedārīkulyānyāye| yattvanyaiḥ khalekapotanyāyasvīkāreṇa carake santatajvarasya dvādaśāśrayatvaṃ yuktamityādyuktaṃ, tanna buddhyāmahe, santatajvarasya dvādaśāśrayatvaṃ doṣamahimnā kṛtsnadehavyāpakatayā “yathā dhātūṃstathā mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ”- (ca. ci. a. 3) ityādinoktam| doṣāṇāṃ ca kupitānāṃ samprāptiviśeṣāt kimagamyamasti dehe, yena tāvadrasameva paraṃ sarvadhātvādivyāpakaṃ sarvadhātudūṣaṇe'pekṣanta iti” iti cakradattaviracitadravyaguṇasaṅgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasenaḥ
  8. 8 teṣāṃ rasādīnāṃ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  9. 9 ātmapācakapacyamānāt iti pā.
  10. 10 yadāha carakaḥ- “kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ, rasasya tu kapho'sṛjaḥ| pittaṃ, māṃsasya khamalā, malaḥ svedastu medasaḥ|| syāt kiṭṭaṃ keśalomāsthno, majjñaḥ sneho'kṣiviṭ tvacām” (ca. ci. a. 15) iti”
  11. 11 rasāt stanyaṃ tathā raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusandhayaḥ”- iti| samprati prasādajanyatāṃ dhātūnāmabhidhāyopadhātūnāmapyāha- rasādityādi| atrāpi rasāt stanyaṃ prasādajamityādi yojyam| raktamiti strīṇāṃ rajaḥ sañjñaṃ raktamapyupadhāturūpaṃ rasādeva prasādabhāgajanyamityarthaḥ| uktaṃ ca suśrute- “rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate” (su. sū. a. 14) iti| etacca rajorūpaṃ raktaṃ rasajanyamapi dhātuśoṇitavanna śīghraṃ jāyate, kintu śukravanmāsenaiva| taduktaṃ suśrute- “evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ ca cārtavam”- iti| anye tu- “ghṛtakumbho yathaivāgnimāśritaḥ pravilīyate| visarpatyārtavaṃ strīṇāṃ tathā puṃsāṃ samāgame” (śā. a. 2) ityatra yathā''rtavaśabdena śukramucyate tathā strīṇāṃ cārtavamityatrāpyārtavaśabdaḥ śukra eva vartate na tu rajasi, rajo hi rasādraktavacchīghrameva jāyate na tu māsenetyāhuḥ| tannetyanye, visarpatyārtavamityādāvapi strīṇāmārtavaṃ puṃsāṃ samāgame sati visarpatīti yojanayā''rtavaśabdasya rajovacanatvenāpyupapatteḥ| vastutastvārtavasya raktarūpatā yadyapi māsādarvāgbhavati tathā'pi tasyārtavarūpatā garbhāśayaprāptyaiva bhavati, garbhāśayaprāptistu māsenaiva bhavatīti kṛtvā māsenārtavaṃ bhavatīti suśrutenoktam| uktaṃ hi viśvāmitreṇa- “sūkṣmāḥ keśapratīkāśā bījaraktavahāḥ sirāḥ| garbhāśayaṃ pūrayanti māṃsādbījāya kalpate”- iti| tatra bījabhūtaraktaṃ bījaraktamārtavamityarthaḥ| asṛjaḥ kaṇḍarā iti sthūlasnāyavaḥ| medasaḥ snāyusandhaya ityanena tu medasaḥ sūkṣmasnāyupoṣaṇamiti jñeyam| carake hi kaṇḍarāśabdaḥ sthūlasnāyuvācī, suśrute ca sthūlasirāvācīti jñeyam| ete ca stanyādayaḥ śarīradhārakā apyupadhātuśabdenaivocyante, natu dhātuśabdena| dhātuśabdapravṛtterdhāraṇapoṣaṇanimittatvāt| tena ye śarīraṃ dhārayanti dhātūṃśca puṣṇanti rasādayasta eva mukhyatayā dhātuśabdavācyā na stanyādayaḥ, te hi śarīraṃ dhārayantyeva na tu kiñcit puṣṇanti| uktaṃ hi bhoje- “sirāsnāyurajaḥ stanyatvaco gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātta upadhātavaḥ”- iti| atra gativivarjitā ityanena dhātvantarapoṣaṇādyā gatirniṣidhyate| ata eva dhātubhyaścopajāyanta eva na tu paraṃ janayantītyarthaḥ| yattu “kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam” (ca. sū. a. 1) ityatra dhātuśabdena doṣāṇāmapi grahaṇaṃ, tadgauṇadhātuśabdaprayogājjñeyam| uktaṃ hi- “doṣā hyapi dhātusañjñāṃ labhante” - iti| śukrasyāpyojaḥpoṣakatayā dhāraṇapoṣaṇayogo'stīti dhātutvamakhaṇḍitameva| ojastu yadyapi na dhātuṣu nāpyupadhātuṣu paṭhitaṃ, tathā'pi tat saptadhātusārarūpatayā saptadhātvantargatameveti jñeyam| ata eva tasyāgnirapi pṛthaṅnoktaḥ” iti cakrapāṇidattakṛtadravyaguṇasaṅgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasenaḥ
  12. 12 annapānādekāhenotpanno raso'nnapānarasaḥ| sarvadhātūnāmityatra sarvaśabdena sthāyirasamapi gṛhṇāti| yaduktaṃ carake- “puṣyanti tvāhārarasādrasarudhiramāṃsa ... ” (ca. sū. a. 28) ityādi| nanu yadyevaṃ tat kiṃ rasadvayaṃ? tathā satyaṣṭadhātutvaṃ śarīrasya| maivam, eka evāyamāhāraraso dviprasthānaḥ poṣyapoṣakabhedena| tatra poṣyo rasāṃśaḥ sarvaśarīracārī poṣakeṇa rasāṃśena samānena nityaṃ pākāntarānapekṣeṇaivālpīyasā yujyate, avaśiṣṭastu raktādipoṣako raktaṃ yāti, tatra raktasthenāgninā yathāvakṣyamāṇakālajātapākāt kaphaṃ malaṃ tyaktvā raktasamānāṃśenālpīyasā sarvathā raktībhūtena raktaṃ poṣayati, śeṣastu māṃsādisamānarasabhāgo māṃsādīn yāti, tatrāpīdṛśyeva pākavyavasthā, tena sthāyirasapoṣakarasayoḥ karmabhedādbhedo'bhidhīyate, pākāntarasthānāntaragatyantarāmāvāccaikatā'pi| tena kvacidbhedavivakṣayā puṣyanti tvāhārarasādityādyuktaṃ, abhedavivakṣayā tu rasādraktamityādyuktamiti yuktam’ iti cakraḥ
  13. 13 rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ cārtavaṃ’ iti pā.| strīṇāṃ cārtavamiti māsena rasaḥ strīṇāmārtavatāṃ yātītyarthaḥ, yadyapi rasādārtavaṃ māsādarvāgeva bhavati, tathā'pi rajasaḥ sūkṣmaviprakṛṣṭamārgatayā māsena bhavanam| yaduktaṃ viśvāmitreṇa- “sūkṣmakeśapratīkāśā bījaraktavahāḥ sirāḥ| garbhāśayaṃ pūrayanti māsādbījāya kalpate- “iti| atra bījabhūtaraktaṃ bījaraktamārtavamityarthaḥ| atra yadi nāmārtavasya raktarūpatā stokenāpi kālena bhavati tathā'pi tasya garbhāśayaprāptirmāsenaiva bhavati, garbhāśayagataṃ ca tanmukhyārtavaśabdāvācyam, ato māsena tadbhavanābhidhānaṃ yuktam| anye māsenopacayādāvirbhāvamārtavasya māseneti vadanti| ye tu ārtavaśabdaṃ strīśukre vartayanti tanmate aśābdīyā vyākhyā| yadapi “ghṛtakumbho yathaivāgnimāśritaḥ pravilīyate| visarpatyārtavaṃ strīṇāṃ tathā puṃsāṃ samāgame” (śā. a. 2) iti kaiścit paṭhyate, tadyadyārṣaṃ tadā tatrārtavaśabdena raja evocyate, taddhi maithunasamaye puruṣabījagrahaṇāya visarpati| strīśukraṃ tu śukraśabdena puruṣastrīsādhāraṇena māṃsādivat prāptameva | yattu strīśukrasya garbhānārambhakatvaṃ tadvacanādeva tathā nārīrajaso garbhārambhakatvādeva labdham| uktaṃ ca tantrāntare “strīṇāṃ śukraṃ na garbhāya bhavedgarbhāya cārtavam” iti| strīśukraṃ ca kvacidāśrayībhūtaṃ garbhārambhakaṃ vaktavyam| yathā “muñcataḥ śukramanyonyamanasthistatra jāyate” iti bhānumatyāṃ cakraḥ
  14. 14 nanu tantrāntare aṣṭāhācchukrotpattiruktā, yaduktaṃ parāśare- “āhāro'dyatano yaḥ sa śvo rasatvaṃ niyacchati| śoṇitatvaṃ tṛtīye'hni caturthe māṃsatāmapi|| medastvaṃ pañcame ṣaṣṭhe tvasthitvaṃ saptame tviyāt| majjatvaṃ śukratāṃ yāyānniyamāttvaṣṭame nṛṇām” iti| carake'pyuktam- “ṣaḍbhiḥ kecidahorātraiḥ kecit saptabhireva ca| icchanti munayaḥ prāyo rasasya parivartanam” (ca. ci. a. 15) - iti| tadetadāśaṅkyāha- sa śabdārcirjalasantānavadityādi| yadetanmāsena rasasya śukratvābhidhānaṃ tat parākāṣṭhayā jñeyam, arvāgapi tvagniprakarṣasrotaḥśuddhiprakarṣādrasasya śukratotpattirbhavati| yaduktaṃ carake- ‘santatyā poṣyadhātūnāṃ parivṛttistu cakravat’ (ca. ci. a. 15) iti| atra hi cakrasya vāhyavāhakaprarṣāprakarṣābhyāṃ yathā parivṛttiḥ śīghraṃ cireṇa vā bhavati, tathā rasasyāpīti vākyārthaḥ| tenehāpi śabdavadanusaratītyanena madhyaḥ parāvṛttikrama ucyate| arcirvadityanena śīghraḥ, arciḥsantāno hi śabdasantānādapi śīghraḥ| jalasantānavadityanena cātimandaḥ paro māsena parāvṛttirūpaḥ krama ucyate| tathā'nyatrāpyuktam- “kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare pare| māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramāditi”| aṇunā viśeṣeṇeti sūkṣmeṇa sūkṣmabuddhigamyeneti yāvat| yacchabdasantānavattiryaggamanaṃ rasasya, arciḥsantānavaccordhvagamanaṃ, jalasantānavaccādhogamanamucyate, tacchabdasya sarvadiggāmitvādanupapannam| ūrdhvādhastiryaggamanaṃ ca rasasya “sa hṛdayāccaturviṃśatiṃ dhamanīḥ” ityādinoktam iti cakraḥ| arciḥ santānavaddhamanīṣu (ārṭarī), śabdasantānavatsirāsu (veīna), jalasantānavatsrotaḥsu (kepilarī) rasasañcaraṇamiti kecana navyāḥ| carake'pyuktaṃ ‘dhmānāddhamanyaḥ srotāṃsi sravaṇāt saraṇāt sirāḥ’ (ca. sū. a. 30) iti
  15. 15 ‘vājīkāriṇyaḥ’ iti ‘vājīkariṇyaḥ’ iti ca pā.
  16. 16 ‘sāmarthyaṃ prāpnoti’ iti pā.
  17. 17 svabalaṃ dravyasvabhāvaḥ, guṇotkarṣo guṇasvabhāvaḥ, tasmāt svabalaguṇotkarṣād vyastāt samastācca| yaduktaṃ carake- “dravyāṇi hi dravyaprabhāvād guṇaprabhāvāt dravyaguṇaprabhāvācca kārmukāṇi bhavanti” (ca. sū. a. 26) iti| śukramāśu virecayantīti virecanamiha virecanadṛṣṭāntānuguṇatayā vṛṣyakarmopalakṣaṇamuktaṃ| tena śukravṛddhiḥ, śukrasrutiḥ, tathā śukrasrutivṛddhī ca lakṣayati| yaduktaṃ “śukrasrutikaraṃ kiñcit kiñcicchukravivardhanam| srutivṛddhikaraṃ kiñcittrividhaṃ vṛṣyamucyate”- iti
  18. 18 ‘atha cāstīti ‘satāmevāvirbhāvaḥ’ iti sāṅkhyadarśanenetyarthaḥ’ iti cakraḥ
  19. 19 ‘kṛtvā’ iti pā.
  20. 20 ‘yathāhīti dṛṣṭāntatāpratipādanārtham’ iti pā.
  21. 21 gandho'sti na vā'styeveti ca iti pā.
  22. 22 sambandhane iti pā.
  23. 23 dhāraṇāditi dhāraṇaprakarṣāt, tena doṣāṇāṃ sāmyāvasthitānāṃ dehadhārakāṇāmapi dhārakatvaprakarṣābhāvānna mukhyaṃ dhātutvaṃ| yattu “kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam” (ca. sū. a. 1) ityatra dhātuśabdena doṣāṇāmapi grahaṇaṃ, tadgauṇadhātuśabdaprayogājjñeyam| uktaṃ hi “doṣā api dhātuśabdaṃ labhante” iti| dhāraṇaśabdena dhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ceha vivakṣitaṃ, tenopadhātūnāṃ kiñciddhāraṇatve'pi poṣaṇābhāvānna dhātutvaṃ, uktaṃ ca bhoje “sirāsnāyuvasāstanyatvaco gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātte hyupadhātavaḥ’ iti| atra gativivarjitā ityanena dhātvantarapoṣaṇārthā gatirniṣidhyate, śukraṃ tvojaḥ poṣakatayā dhāraṇapoṣaṇayogāddhātureva’ iti cakraḥ
  24. 24 ‘...prakāśaṃ’ iti pā.
  25. 25 tadevātipākāt kṛṣṇaṃ iti pā.
  26. 26 pittavadrakteneti pāṭhapakṣe pradeśāntaraduṣṭena raktena yadā pradeśāntare raktaṃ duṣyati tadā lakṣaṇaṃ jñeyam’ iti cakraḥ
  27. 27 ‘pracchannaṃ’ iti pā.
  28. 28 ‘nottānaṃ’ iti pā.
  29. 29 ‘pracchannamadhikṛtyāha’ iti pā.
  30. 30 ‘asaṅkīrṇaṃ nātipratyāsannam’ iti cakraḥ
  31. 31 ‘nottānaṃ’ iti pā.
  32. 32 ‘durviddhe iti pārśvato'nyatra vā viddhe’ iti cakraḥ
  33. 33 ‘atyuṣṇātisvinnātividdheṣu’ iti pā.
  34. 34 ‘yathoktavyadhādanantaraṃ’ iti pā.
  35. 35 ‘prākkṛtavyadhanādaparasthāne’ iti pā.| ‘tāmeva vā sirāṃ vidhyed vyadhāttasmādanantaram|’,(vā. sū. a. 27) ityaṣṭāṅgahṛdaye| ‘vyadhādanantaraṃ vyadhanasya paścimabhāge’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyaminduḥ
  36. 36 ‘saśeṣadoṣe rudhire’ iti pā.