15. doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| doṣā vātādayaḥ, dhātavo rasādaya upadhātavaśca, malāḥ purīṣādayaḥ; teṣāṃ kṣayavṛddhivijñānaṃ yasminnasti sa tathā| anye tu ‘malaśabdāgre ādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena stanyārtavagarbhādayo'pi dhātavo gṛhyante’ iti vadanti||1-2||
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ, tasmādeteṣāṃ lakṣaṇamucyamānamupadhāraya ||3||
kutaḥ punareṣāṃ kṣayavṛddhī vaktavye ityāha- doṣetyādi| hi yasmādarthe, yasmāccharīraṃ doṣādimūlaṃ; yathā vṛkṣādīnāṃ sambhavasthitipralayeṣu mūlaṃ pradhānaṃ, tathā śarīrasya vātādaya ityarthaḥ||3||
tatra 1 praspandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati (1) |4|
doṣadhātumalādīnāṃ sāmyakṣayavṛddhayaḥ svabhāvākhyaliṅgena karmākhyaliṅgena ca jñeyāḥ, tasmāt sāmyādijñāne etalliṅgadvayaṃ vācyaṃ; tathāhi 2 - vātasya svabhāvākhyaṃ liṅgaṃ ‘rūkṣaḥ śīta’(ni. a. 1) ityādi vātavyādhau vakṣyate; pittasya tu ‘pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ’(sū. a. 21) ityādi vraṇapraśne; tathā kaphasya ‘śleṣmā śīto guruḥ’(sū. a. 21) ityādi; evaṃ dhātumalayorapi svabhāvākhyaṃ liṅgaṃ darśanīyam; iha tu doṣādīnāṃ karmākhyaṃ liṅgaṃ darśayannāha- tatra praspandanetyādi| praspandanaṃ śarīrasya calanam, idaṃ vyānasya karma; udvahanamindriyārthānāṃ dhāraṇam, udānasya karma; pūraṇamāhāreṇa, prāṇasya karma; viveko rasamūtrapurīṣāṇāṃ pṛthakkaraṇaṃ, samānasya karma; śukramūtrādīnāṃ vegakāle karṣaṇamavegakāle dhāraṇam 3, apānasya| pañcadhā pravibhakta iti prāṇodānasamānavyānāpānabhedena| anye tu sāmānyaṃ sarvavāyūnāṃ praspandanādikarma āhuḥ; praspandanaṃ śvāsapraśvāsādibhāvena calanam, udvahanaṃ doṣadhātumalānāmita ito nayanaṃ, pūraṇam āhārarasādīnāṃ sveṣu sveṣvāśayeṣu nayanaṃ, vivekaḥ pūrvavadatrāpi, dhāraṇaṃ śarīrayantrasya 4| kathamityāha- pañcadhā pravibhakta ityādi||4(1)||
rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛt pittaṃ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti; (2) |4|
prakṛtisthasya pittasya karma nirdeṣṭumāha- rāgetyādi| kṛcchabdo rāgādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| rāgakṛt rasasya rañjakāgnisañjñaṃ pittaṃ; paktikṛt āhārasya pācakāgnisañjñaṃ pittaṃ; ojaḥkṛt sādhakāgnisañjñaṃ pittam, ojo hṛdisthaṃ somātmakaṃ; tejaḥkṛt ālocakāgnisañjñaṃ pittaṃ, tejo dṛṣṭiḥ, taduktaṃ- “tejo dṛṣṭiriti khyātaṃ tejaḥ śukraṃ prakīrtitam”- iti; medhākṛt medhā granthākarṣaṇasāmarthyaṃ, tasyā api sādhakāgnisañjñameva pittaṃ kārakam; ūṣmakṛt tvaksthaṃ pittaṃ bhrājakāgnisañjñam, ūṣmā śarīrasyauṣṇyam| pañcadhā pravibhaktamiti pācakarañjakasādhakālocakabhrājakabhedena| agnikarmaṇeti rāgādi yadagnikarma tena kṛtvetyarthaḥ| anugraham upakāraṃ karoti, ‘śarīrasya’ ityanuvartate| anye tu tejaḥśabdena varṇaprakāśinīṃ tvaksthāṃ dīptimāhuḥ; “idaṃ ca rāgādikarma sāmānyaṃ sarvapittānām” iti vadanti||4(2)||-
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā 5 pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti ||4||
prakṛtisthasya kaphasya karma nirdiśannāha- sandhītyādi| kṛcchabdaḥ sandhisaṃśleṣaṇādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| sandhisaṃśleṣaṇakṛt sandhibandhanaṃ karoti; yadyapi sandhisaṃśleṣaṇaṃ śleṣmakarma vraṇapraśne'pyuktaṃ, tathā'pīha tadvacanaṃ vyānasya sandhicāritvāttasyāpi sandhiśleṣaṇaṃ karmeti śaṅkānirāsārtham| snehanakṛditi śarīrasya snaigdhyaṃ karoti, snigdhatvāt| ropaṇakṛt vraṇasya, saumyatvāt| pūraṇakṛt śarīrasya, bahutvānmūrtatvācca| balakṛt puṣṭikṛt| sthairyakṛt trikasandhidārḍhyakṛt, kaphasthānānāṃ svakāryasāmarthyaṃ vā| pañcadhā pravibhakta āśayabhedena āmāśayoraḥśiraḥkaṇṭhasandhibhedenetyarthaḥ| anye tu tasyaiva kaphasyāśayabhedena pañcadhābhinnasya śleṣakakledakabodhakatarpakāvalambakanāmānyāhuḥ 6| kecidatra kaphakarmasu bṛṃhaṇaṃ tarpaṇaṃ ca paṭhanti, vyākhyānayanti ca- “bṛṃhaṇaḥ śarīrasya, dravatvamūrtimattvābhyāṃ; tarpaṇaḥ tṛptijanako dhātūnām”||4||
rasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti, raktaṃ varṇaprasādaṃ māṃsapuṣṭiṃ jīvayati ca, māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ medasaśca, medaḥ snehasvedau dṛḍhatvaṃ puṣṭimasthnāṃ ca, asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca, majjā snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇamasthnāṃ ca karoti, śukraṃ dhairyaṃ cyavanaṃ 7 prītiṃ dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca; (1) |5|
idānīṃ dhātūnāṃ prakṛtisthānāṃ prākṛtaṃ karma nirdiśannāha- rasastuṣṭimityādi| dhairyaṃ śauryaṃ śūratvam, ata eva klībā adhīrāḥ; cyavanaṃ śīghratvenāvasraṃsanaṃ, prītiṃ snehaṃ pramadāsu; dehabalamutsāhopacayalakṣaṇaṃ; harṣaṃ punarutkaṇṭhājananaṃ pramadāsveva; bījārthaṃ ceti bījaprayojanaṃ, yathā- ṛtukṣetrādisampattau bījamaṅkurajananaṃ syāt, evaṃ śukramapi garbhajanakamityarthaḥ| anye tvanyathā paṭhanti- “rasaḥ prīṇayati, raktaṃ jīvayati, māṃsaṃ lepayati, medaḥ snehayati, asthi dhārayati, majjā 8 asthīni pūrayati, śukraṃ dhairyacyavanaṃ prītidehabalaharṣabījārthakṛt”- iti; vyākhyānayanti ca- “rasaḥ prīṇayati dhātūṃstarpayatītyarthaḥ, raktaṃ jīvayati prāṇānuvartanaṃ karoti, māṃsaṃ lepayati asthyādīn, medaḥ snehayati snehāt, asthi dhārayati śarīramityarthaḥ, dhairyacyavanamiti dhairyasya cyavanaṃ dhairyacyavanaṃ cyutiḥ pramadāsu viṣaya ityarthaḥ”| ayaṃ pāṭho nibandhakāraiḥ sādaraṃ paṭhitaḥ||5(1)||
purīṣamupastambhaṃ 9 vāyvagnidhāraṇaṃ ca, bastipūraṇavikledakṛnmūtraṃ, svedaḥ kledatvaksaukumāryakṛt; (2) |5|
ata ūrdhvaṃ malānāṃ prākṛtaṃ karmocyate- purīṣamityādi| ‘karoti’ ityanuvartate| upastambhaḥ avaṣṭambhaḥ śarīradhāraṇamityarthaḥ| kecit purīṣakarmasu prīṇanaṃ paṭhanti, na tvācāryāḥ| kaścidācāryo'tropastambhaṃ na paṭhati| bastirmūtrāśayaḥ, tasya pūraṇaṃ, vikledamārdratvaṃ ca, mūtraṃ karotītyarthaḥ| anye tu ‘kledavivekajaṃ bastipūraṇakṛnmūtraṃ’ iti paṭhanti, kledavivekajamiti kleda ārdratvaṃ sa cāhārasya, tasya vivekāt 10 pṛthaktvājjātaṃ mūtram| kecit ‘svedaḥ kledayati’ iti paṭhanti||5(2)||-
raktalakṣaṇamārtavaṃ 11 garbhakṛcca, garbho garbhalakṣaṇaṃ, stanyaṃ stanayorāpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti ||5||
ata upadhātūnāṃ prākṛtaṃ karmāha- raktalakṣaṇamityādi| raktalakṣaṇamārtavamiti raktasya yāni lakṣaṇāni tānyasya sambhavantīti svabhāvakathanam| garbhakṛcceti prākṛtakarmakathanam| cakārādraktakarmāpi jīvanasañjñaṃ karoti| kecidācāryā “raktalakṣaṇamārtavaṃ yathoktamakṛtrimaṃ garbhakṛcca” iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- “yathoktamiti ‘śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam’- (śā. a. 2) ityādyuktalakṣaṇam, akṛtrimamiti vātapittakaphairadhaḥprasṛtairaṣṭadhā''rtavadūṣakairasṛgdararūpatayā vā kṛtaṃ kṛtrimaṃ, na kṛtrimamakṛtrimaṃ śuddhaṃ, garbhakṛdbhavatītyarthaḥ”| garbho garbhalakṣaṇamiti ‘stanayoḥ śyāvamukhatā’ (śā. a. 3) ityādikaṃ ‘karoti’ ityadhyāhāraḥ| stanyamityādi āpīnatvajananaṃ māṃsalatvajananam| jīvanaṃ bālānāṃ, teṣāmeva strīkṣīrasātmyatvāt||5||
tatra 12 vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||6||
prakṛtisthānāṃ rakṣaṇamāha- tatretyādi| tatreti teṣu vātādiṣu prakṛtistheṣu| vidhivat vidhinopapannaṃ; vidhiratra svāsthyavṛttikaḥ 13| parirakṣaṇaṃ sarvato rakṣaṇam||6||
ata ūrdhvameṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | tatra, vātakṣaye mandaceṣṭatā'lpavāktvamapraharṣo mūḍhasañjñatā ca, pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatā ca, śleṣmakṣaye rūkṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā 14 sandhiśaithilyaṃ (tṛṣṇā 15 daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ) ca ||7||
ata ūrdhvamityādi| kecidatra “kṣayaḥ punareṣāmatisaṃśodhanātisaṃśamanavegavidhāraṇāsātmyānnamanastāpavyāyāmānaśanātimaithunairbhavati”- iti kṣayakāraṇāni paṭhanti| “etāni prāyo vāyorvṛddhiṃ kurvanti, pittakaphayostu kṣayamiti; tasmādyathāsambhavaṃ kāraṇaṃ jñeyaṃ; nāsmin pāṭhe prayojanam” ityācāryā vadanti| tatretyādi| mandaceṣṭatā 16 mandakāyavyāpāratā| apraharṣaḥ atuṣṭiḥ| mūḍhasañjñatā naṣṭasamyagjñānatā| cakārāt prākṛtakarmahānistadvirodhinaśca śleṣmaṇaḥ prākṛtakarmavṛddhiriti cakāraḥ samuccinoti| evaṃ pittādikṣayeṣvapi cakāraprayojanaṃ jñeyam| pittakṣaya ityādi niṣprabhatā prabhāhāniḥ| śleṣmakṣaya ityādi āmāśayo yatrāśitādi pacyate, itarāśayā uraḥkaṇṭhaśiraḥsandhaya iti; śleṣmāśayaśūnyateti kṛte sati āmāśayo labdhaḥ, yadāmāśayasya pṛthagupādānaṃ tadviśeṣeṇa śūnyatākhyāpanārtham| kecicchiraḥśabdaṃ sūtre paṭhanti, śiraso'pi sarvendriyādhiṣṭhānatvena prādhānyāt pṛthagabhidhānam||7||
tatra svayonivardhanānyeva 17 pratīkāraḥ ||8||
doṣakṣaye cikitsāmāha- tatretyādi| svayonivardhanānyeveti śītarūkṣādīni| pratīkāraścikitsitam| na punaḥ svayonivardhanānyapi kaṭukādīni, kutaḥ? bhūyastvenānyadoṣaprakopaṇatvāt| tathācoktaṃ- “vātakṣaye śītarūkṣairna tvanyaiḥ kaṭukādibhiḥ| pittakṣaye'pi kaṭukairuṣṇairna lavaṇādibhiḥ|| kṣīrādibhiḥ snigdhaśītaiḥ pratikuryāt kaphakṣaye”- iti| anye tu vyākhyānayanti- “svayonivardhanānīti svayonirātmahetuḥ; tatra vāyorvāyureva hetuḥ, pittasyāgnirhetuḥ, kaphasya heturāpaḥ; vātakṣaye vātavardhanāni, pittakṣaye pittavardhanāni, kaphakṣaye kaphavardhanāni” iti| “kaphasya yonī rasaḥ, pittasya raktam” ityapare; rasaraktayorapi vardhanānyāpyataijasadravyāṇīti sa evārthaḥ||8||
rasakṣaye hṛtpīḍākampaśūnyatāstṛṣṇā ca, śoṇitakṣaye tvakpāruṣyamamlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṃ ca, māṃsakṣaye sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ 18 ca, medaḥkṣaye plīhābhivṛddhiḥ 19 sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca, asthikṣaye'sthiśūlaṃ 20 dantanakhabhaṅgo 21 raukṣyaṃ ca, majjakṣaye'lpaśukratā parvabhedo'sthinistodo'sthiśūnyatā ca, śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune cirādvā prasekaḥ praseke cālparaktaśukradarśanam 22||9||
idānīṃ dhātukṣayaṃ darśayati- rasakṣaya ityādi| hṛcchabdaḥ pīḍādibhiḥ 23 śūnyatāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| tṛṣṇā udakapānābhilāṣaḥ| cakāraprayojanaṃ 24 doṣakṣayaprastāve darśitam| anye tu “rasakṣaye hṛtpīḍā kampaḥ śoṣaḥ śūnyatā tṛṣṇā ca” iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- “śoṣaḥ śarīrasya, śūnyatā āmāśayasya manaso vā iti,” śeṣaṃ samam| śoṇitakṣaya ityādi| amlaśītaprārthaneti 25 śoṇitakṣaye sati vātavṛddhau tatpratyanīkāmlarasecchā, tathā raktasya dravatvāttatkṣaye tejovṛddhau śītaprārthanā'pi; kecit “agnīṣomīyatvādraktasya tattulyaguṇayoramlaśītayoḥ prārthanā 26 ” iti vadanti| cakārādvahnimāndyādikaṃ ca śoṇitavarṇanīyoktamapyatra draṣṭavyam| māṃsakṣaya ityādi| sphicau kaṭiprothau, gaṇḍau gallau, upastho yoniḥ, ūruḥ loke ‘jaṅghā’ iti vyākhyātā, vakṣaḥ uraḥ, piṇḍikā jānugulphayorantaraṃ; śuṣkaśabdaḥ sphigādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| medaḥkṣaya ityādi raukṣyaṃ tvacaḥ| meduramāṃsaprārthaneti meduraṃ snigdhatamaṃ; prārthanā abhilāṣaḥ| asthikṣaya ityādi| raukṣyaṃ dehasya dantanakhānāṃ ca; dantādīnāmasthimayatvādbhaṅgaḥ 27| majjakṣaya ityādi| parvabhedo granthipīḍā; asthiśūnyatā riktatā, pūraṇābhāvāt| śukrakṣaya ityādi| cirādvā praseka iti kathañcit pravṛttāvapi cirakālena kṣaraṇam; alparaktaśukradarśanaṃ śukraṃ kṣīṇaṃ majjamiśramalparaktatvamṛcchati; anye tu “alpaśukraraktadarśanamiti dhātukṣayāt kupito vāyuḥ śoṇitamalpaśukramiśraṃ niḥsrāvayati” iti; meḍhravṛṣaṇavedaneti śukrasya sarvaśarīravyāpino'pi viśeṣādhāratvānmeḍhravṛṣaṇanirdeśaḥ||9||
tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ (pratīkāraḥ 28 ) ||10||
cikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- tatrāpītyādi| svayonivardhanamapi samānena dravyeṇa samānaguṇena samānaguṇabhūyiṣṭhena vā| samānena dravyeṇa yathā- raktaṃ raktena vardhate, māṃsaṃ māṃsena, medo medasā, asthi taruṇasañjñakenāsthnā, majjā majjñā, śukraṃ śukreṇa; samānaguṇena yathā- raktakṣaye taijasadravyopayogaḥ, tejoguṇabhūyiṣṭhadravyopayogo vetyādi boddhavyam| dravyagrahaṇamupalakṣaṇaṃ, tena karmāpi yadyasya dhātorabhivṛddhikaraṃ tatkṣaye tat sevyam| tatra svayonidravyāṇāmavabodhārthaṃ dhātumalopadhātuṣu ślokāḥ kathyante- “yadyapi pañcabhūtānāṃ vācyaḥ pāko dvidhā punaḥ| tathā'pyapāṃ pradhānatvādrasaḥ saumyo'bhidhīyate|| atiriktā guṇā rakte vahnermāṃse tu pārthivāḥ| medasyambubhuvorasthni pṛthivyanilatejasām|| majjñi śukre ca somasya 29 mūtre'mbuśikhinorguṇāḥ| bhuvo viśyārtave tvagneḥ prasvedastanyayorapām|| iti dhātumaleṣūktā guṇāḥ prādhānyataḥ sthitāḥ| prāyeṇa bhūguṇā garbhe stokā hyanyaguṇā 30 api”- iti||10||
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyorūrdhvagamanaṃ kukṣau sañcaraṇaṃ ca, mūtrakṣaye bastitodo'lpamūtratā ca; atrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ | svedakṣaye stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ 31 svedanāśaśca; tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaśca ||11||
malakṣayaṃ darśayannāha- purīṣakṣaya ityādi| kukṣiratra jaṭharam| atra cikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- atrāpītyādi| purīṣakṣaye māṣakulmāṣādīnāṃ, mūtrakṣaye ikṣutrapusādīnāmupayogaḥ| svedakṣaya ityādi| sparśavaiguṇyaṃ sparśahāniḥ| cikitsāmāha- tatrābhyaṅga ityādi| cakārāt svedajananakukkuṭavarāhādimāṃsopayogaścābhyantaro labhyate||11||
ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca; tatra saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogaḥ | stanakṣaye stanayormlānatā stanyāsambhavo'lpatā vā; tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ | garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca; tatra prāptabastikālāyāḥ kṣīrabastiprayogo medyānnopayogaśceti ||12||
upadhātukṣayamāha- ārtavakṣaya ityādi| yathocitakālo māsi māsi tryahasravaṇam| cikitsāmāha- tatra saṃśodhanamityādi| “saṃśodhanamiha 32 sāmānyam” iti kecit; “saṃśodhanamiha vamanaṃ na virekaḥ” ityapare, kutaḥ? virecanena hi pittakṣayādārtavasya kṣaya eva syāditi, vamanena tu saumyadhātau nirhṛte āgneyadhātau vṛddhe ārtavamāpyāyyate| āgneyānāṃ ca dravyāṇāmiti tilamāṣasurāśuktādīnām| stanyakṣaya ityādi| mlānatā anunnatiḥ| cikitsāmāha- tatra śleṣmavardhanetyādi| stanyasya rasajatvāt| garbhakṣaya ityādi| atra cikitsāmāha- tatretyādi| prāptabastikālāyā iti prāptāṣṭamamāsāyā ityarthaḥ| medyānnopayoga iti snigdhānnopayogaḥ; “medhyāṇḍopayoga” ityanye paṭhanti, “medhyāṇḍāni vṛṣyāṇḍāni, bastamatsyāṇḍādīni” iti ca vyākhyānayanti||12||
ata ūrdhvamativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | vṛddhiḥ punareṣāṃ svayonivardhanātyupasevanādbhavati | tatra, vātavṛddhau vākpāruṣyaṃ 33 kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇamuṣṇakāmi(ma)tā nidrānāśo'lpabalatvaṃ 34 gāḍhavarcastvaṃ ca; pittavṛddhau pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahānirindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ca; śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā sandhiviśleṣaśca ||13||
ata ūrdhvamityādi| gāḍhavarcastvaṃ ceti cakāro'yaṃ vātasya prakṛtikarmaṇo'tiśayatvaṃ samuccinoti, evaṃ pittakapharasādiṣvapi cakāraprayojanam| vākpāruṣyaṃ vacanakārkaśyaṃ, kecidvākpāruṣyaṃ na paṭhanti| kārśyaṃ māṃsakṣayaḥ| kārṣṇyaṃ kṛṣṇatvaṃ śarīre| alpabalatvam utsāhahāniḥ| pittavṛddhāvityādi| alpanidratā kiñcit snigdhatvāt pittasya| mūrcchā sarvendriyaśaktestiraskāraḥ| balahāniriha ojohāniḥ, santāpāttatkṣayopapatteḥ| śleṣmavṛddhāvityādi| śauklyaśaitye tvagādīnām| sthairyaṃ gātrāṇāṃ stambhaḥ| avasādaḥ cittadehayorglāniḥ| tandrā nidrābhedaḥ| sandhiviśleṣaḥ atyantavṛddhena viṣa(gha)ṭanam| ‘sandhyasthiśliṣṭatā 35 ’ iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ‘kaphopacitatvāt suṣṭhu saṅghaṭṭanaṃ sandhyasthnorbhavati’ iti| ‘adhyasthiśliṣṭatā’ iti kvacit pāṭhaḥ||13||
raso'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati; raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ sirāpūrṇatvaṃ ca; māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāṃ ca; medaḥsnigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca; asthyadhyasthīnyadhidantāṃśca; majjā sarvāṅganetragauravaṃ ca; śukraṃ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca ||14||
dhātūnāmativṛddhiṃ darśayannāha- raso'tivṛddha ityādi| hṛdayotkledaṃ hṛllāsam, anye chardimāhuḥ| prasekaṃ lālāsrāvamityarthaḥ| āpādayatīti kriyāpadaṃ garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ cetyantaṃ yāvadanuvartate| adhyasthīni adhikāsthīni| adhidantāniti adhikān dantān; cakārāt keśanakhayorapyativṛddhirjñeyā| śukramityādi|- atiprādurbhāvamiti atipravṛttiṃ śukrasyetyarthaḥ||14||
purīṣamāṭopaṃ 36 kukṣau śūlaṃ ca; mūtraṃ mūtravṛddhiṃ 37 muhurmuhuḥ pravṛttiṃ bastitodamādhmānaṃ ca; svedastvaco daurgandhyaṃ kaṇḍūṃ ca ||15||
malānāmativṛddhiṃ darśayannāha- purīṣamityādi| āṭopam ādhmānaṃ, kṣobhamityanye| mūtramityādi| ādhmānamiha bastereva||15||
ārtavamaṅgamardamatipravṛttiṃ 38 daurgandhyaṃ ca; stanyaṃ stanayorāpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca; garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca ||16||
upadhātūnāmativṛddhiṃ nirdeṣṭumāha- ārtavamityādi| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ| daurgandhyaṃ pittadharmatvādārtavasya, taduktaṃ- “īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca” (śā. a. 3) ityādi; “daurbalyam” ityanye paṭhanti| cakārādraktagulmādīnapi||16||
teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayādaviruddhaiḥ 39 kriyāviśeṣaiḥ prakurvīta ||17||
cikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- teṣāmityādi| yathāsvaṃ yadyadasyātmīyam| kṣapaṇamatra saṃśamanam| kṣayādaviruddhaiḥ kriyāviśeṣairiti tantrāntaroktaiḥ| tathāhi- “chinnāviśvādibhirvāyuṃ, pittaṃ kṣaudraphalatrikaiḥ| kaphaṃ guḍārdrakādyaiśca jayeddoṣāvirodhibhiḥ”- iti| anye tvevaṃ paṭhanti- “teṣāṃ kṣapaṇamaviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ kurvīta”| kriyāviśeṣairiti kriyāḥ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārākhyāḥ||17||
pūrvaḥ pūrvo'tivṛddhatvādvardhayeddhi paraṃ param | tasmādatipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam ||18||
svayaṃ tāvadete vṛddhā anarthakarāḥ, paramparayā vardhitāḥ pūrvaparadhātubhirapi mahānarthakāriṇa iti darśayannāha- pūrva ityādi| hi yasmādarthe| hrāsanamiti hrāso'tra vṛddherhāniḥ| pūrvaḥ pūrva ityādyupalakṣaṇam| tena paro'pi vṛddhaḥ pratisrotaḥsaridbandhaḥ(dha)sthalāplāvananyāyena pūrvaṃ vardhayati, tathā paro'pi kṣīṇaḥ pūrvaṃ kṣapayati, tathā pūrvaḥ kṣīṇaḥ paraṃ kṣapayati| kecidamuṃ ślokaṃ ‘yasya dhātukṣayādvāyuḥ’ ityādiślokasyāgre paṭhanti||18||
balalakṣaṇaṃ 40 balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvamupadekṣyāmaḥ | tatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate, svaśāstrasiddhāntāt ||19||
balalakṣaṇamityādi| param utkṛṣṭaṃ, teja iva tejaḥ, tejo ghṛtaṃ vā, ghṛtaṃ yathā kṛtsnakṣīrasnehastathaivaujo'pi kṛtsnadhātusneha ityarthaḥ; “yat paraṃ teja iti yadutkṛṣṭaṃ sāraḥ” ityanye vyākhyānayanti| tat khalvojastadeva balamityucyata iti, iyaṃ cābhedoktiścikitsaikyārthā, paramārthastu balaujasorbheda eva; yathā bhedastaducyate- sarvadhātusnehabhūtasyopacayalakṣaṇasyaujaso rūparasau vīryādi ca vidyate, balasya tu bhāraharaṇādiśaktigamyasya rasavīryavarṇādiguṇā na vidyante, ato'nayorbhedo'styeveti; tathāca balaujasorbhedo vedotpattāvadhyāye uktaḥ- “prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca”(sū. a. 1)- iti| tantrāntare tu ojaḥśabdena raso'pyucyate, jīvaśoṇitamapyojaḥśabdenāmananti kecit, ūṣmāṇamapyojaḥśabdenāpare vadanti||19||
tatra balena sthiropacitamāṃsatā 41 sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati ||20||
balasya prākṛtaṃ karma nirdeṣṭumāha- tatra balenetyādi| sthiropacitamāṃsateti etatsarvadhātusāropacayalakṣaṇena balena; sarvaceṣṭāsviti kāyavāṅmanovyāpāreṣu, apratighāto'pratihataśaktitvam, etadbhāraharaṇādiśaktilakṣaṇena balena; svaravarṇaprasāda iti prasādo nairmalyam; etadubhayātmakena balena| bāhyānāmityādi|- bāhyānāṃ karaṇānāṃ karmendriyāṇām, ābhyantarāṇāṃ buddhīndriyāṇām| ātmakāryapratipattiḥ svakīyakāryāvabodho bhavati; ‘pratipattiratrānuṣṭhānam’ ityanye| tatra bāhyānāṃ vākpāṇipādapāyūpasthānāmātmakāryāṇi vacanādānagamanavisargānandanāni, ābhyantarāṇāṃ karaṇānāṃ śrotratvakcakṣurjihvānāsikānāmātmakāryāṇi śabdasparśarūparasagandhagrahaṇāni; etadapyubhayātmakena balena| kecidanyathā vyākhyānayanti- “bāhyānāṃ śrotratvakcakṣurjihvānāsikāvākpāṇipādapāyūpasthānām, ābhyantarāṇāṃ manobuddhiprabhṛtīnāṃ, balakāraṇabhūtamojaḥ” iti||20||
bhavanti cātra- ojaḥ 42 somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram | viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanamuttamam ||21|| dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinaḥ | tadabhāvācca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām ||22||
balacikitsārthaṃ svacikitsārthamapi ca prākṛtairguṇairnirdiśannāha- oja ityādi| somātmakaṃ saumyam| snigdhaṃ snehaguṇayuktam| śuklam atiśvetam| yattu carake- “hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣat sapītakam” (sū. a. 17)- ityādiślokenaujastrivarṇaṃ paṭhitaṃ; tatra hi śuddhagrahaṇena śuklamuktam, ataḥ śuklapītaraktavarṇāstraya uktāḥ; atrāpyojasastraya eva varṇāḥ, yenātra ‘śukramojaḥ’ iti paṭhitaṃ, śukraujasorabhedādaparaṃ tailakṣaudravarṇadvayaṃ prāptaṃ; tenātrāpi śuklaraktapītavarṇāstraya evaujasa uktāḥ; na cātra śukraujasorbhedo'ṅgīkartavyaḥ, tasmin satyaṣṭadhātutvaṃ syāt, tasmādrasādidhātusnehaparamparāhaitukaḥ snehaḥ śukraṃ, kṣīrasthaghṛtamivābhinnamojaḥ śukreṇa| apare śuklasthāne śukraṃ paṭhanti; yuktaṃ caitat śukravarṇenaivaujovarṇānāṃ nirdiṣṭatvāt| śītaṃ śītavīryam| sthiraṃ śarīrāvayavasthairyakāri| saraṃ prasaraṇaśīlam| anye tvatra ‘rasaṃ’ iti paṭhanti, ‘pradhānarasakalpanayā madhuram’ iti vyākhyānayanti ca| viviktaṃ śreṣṭhairguṇairyuktam; anye punarviviktaṃ pratyagramāhuḥ, tataḥ pratyagrairevānnādibhirāpyāyanam| mṛdu komalam| mṛtsnaṃ ceti picchilam| cakārādgurvādayo guṇā anuktāḥ samuccīyante| prāṇānām agnīṣomādīnām, āyatanaṃ sthānam| uttamaṃ śreṣṭham| tatra balenetyādivākyena sthitau hetutvaṃ pratipādayati| deha ityādi| tena ojasā| bhavati utpadyate| idānīṃ pralaye tasyaiva hetutvaṃ darśayannāha- tadabhāvādityādi| śīryante vinaśyanti| ayaṃ pāṭho'bhāvāt samagro na likhitaḥ||21-22||
abhighātātkṣayātkopācchokāddhyānācchramātkṣudhaḥ 43| ojaḥ saṅkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam | tejaḥ samīritaṃ tasmādvisraṃsayati dehinaḥ ||23||
idānīmabhighātādibhirhetubhirojasaḥ kṣayaṃ nirdiśannāha- abhighātādityādi| ebhyo'bhighātādihetubhyaḥ| dhātugrahaṇamiti dhātavo gṛhyante yaistāni dhātugrahaṇāni dhātuvāhīni srotāṃsi, tebhyo niḥsṛtaṃ nirgataṃ sarvadhātusnehaparamparārūpeṇa; athavā dhātugrahaṇaṃ hṛdayaṃ dhātuvahasrotasāṃ sthānatvāt, tasmāddhṛdayānniḥsṛtaṃ, srotaso mukhaireva| anyaistu hṛdayameva dhātūn gṛhṇātīti dhātugrahaṇaśabdenaiva hṛdayamucyate| tejaḥ pittaṃ, samīritaṃ samyakpreritaṃ ‘vātena’ iti śeṣaḥ| tasmāt hṛdayāt; visraṃsayati cyāvayati||23||
tasya 44 visraṃso vyāpat kṣaya iti (trayo doṣāḥ;) liṅgāni 45 bhavanti sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyāsannirodhaśca visraṃse, stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānistandrā nidrā ca vyāpanne, mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇamiti ca kṣaye ||24||
tasyaujasaḥ kṣayabhedān sādhyāsādhyajñānārthaṃ svalakṣaṇairnirdiśannāha- tasyetyādi| visraṃsaḥ sthānāccyutirabhighātādibhireva| vyāpadanyathāpattiḥ, sā duṣṭadoṣadūṣyasaṃsargāt| kṣayaḥ svapramāṇāt śokadhyānakṣayādibhiḥ| ‘liṅgāni vyāpannasya bhavanti’ iti kecit paṭhanti; vyāpannasya doṣadūṣitasya| visraṃsādīnāmojaḥkṣayabhedānāṃ kiṃ liṅgamityāha- sandhiviśleṣa ityādi| sandhiviśleṣaḥ sandhīnāṃ viṣaṭanam| doṣacyavanaṃ svasthānādvātādīnāṃ bhraṃśaḥ, anye “doṣaiḥ kṛtvā cyavanamojasaḥ” iti vadanti, “doṣacyavanaṃ malānāṃ cyavanam” iti kecit| kriyāṇāṃ kāyavāṅmānasīnāṃ sannirodhaḥ; “kriyāśabdāgre nañ lupto draṣṭavyaḥ; nañ īṣadarthe, tena kriyāṇāmīṣatsannirodhaḥ” ityanye vyācakṣate| cakārādbalasya prākṛtakarmahāniḥ| evaṃ vyāpattau kṣaye ca cakāraprayojanam| etāni visraṃse liṅgāni bhavantīti yojyam| stabdhagurugātrateti stabdhagurubhyāṃ gātrateti sambadhyate; stabdhagātratā jānvāderanamanasāmarthyam| varṇabhedo gaurādivarṇānyatvam| glāniḥ apraharṣaḥ| tandrā indriyārthe'karmaṇyatā| vyāpanne ‘liṅgāni bhavanti’ ityanuvartate| mūrcchetyādi mūrcchā vijñānendriyanirodhaḥ| mohaḥ vaicittyam| pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇam| kṣaye ‘liṅgāni bhavanti’ ityanuvartate||24||
bhavanti cātra- trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ | viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ ||25|| aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam 46| gurutvaṃ stabdhatā'ṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam ||26|| tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam | mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo'jñānameva ca ||27|| pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye |28|
gadyoktamevārthaṃ ślokairāha- bhavanti cātretyādi| trayo doṣāḥ tisro vikṛtayaḥ| viśleṣasādāvityādi| pūrvoktāni visraṃsavyāpadorliṅgānītyarthaḥ||25-27||
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣairaviruddhairbalamāpyāyayet 47; itaraṃ 48 tu mūḍhasañjñaṃ varjayet ||28||
cikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- tatretyādi| kriyāviśeṣai rasāyanavājīkaraṇādibhiḥ| aviruddhairagnyādyaviruddhaiḥ| balaṃ śaktyupacayalakṣaṇam| āpyāyayet vardhayet| kṣīṇasyāvasthāyāṃ varjanamāha- itaraṃ tvityādi|- itaraṃ kṣīṇaṃ varjayet| kimbhūtaṃ varjayedityāha- mūḍhasañjñaṃ naṣṭasañjñaṃ, pūrvaṃ mohasyoktatvāt| mūḍhasañjñaṃ varjayedityetasyāgre kecit suśrutādhyāyinaḥ “tejo'pyāgneyaṃ kramaśaḥ pacyamānānāṃ dhātūnāmabhinirvṛttamantarasthaṃ snehajātaṃ vasākhyaṃ strīṇāṃ viśeṣato bhavati; tena mārdavasaukumāryamṛdvalparomatotsāhadṛṣṭisthitipaktikāntidīptayo bhavanti; tat kaṣāyatiktaguruśītarūkṣaviṣṭambhivegavighātavyavāyavyāyāmavyādhikarṣaṇai(rśanai)śca vikriyate; tasyāpi pāruṣyavarṇabhedatodaniṣprabhatvāni visraṃsane bhavanti, kārśyaṃ mandāgnitā'dhastiryakca pracyutirvyāpattau, dṛṣṭyagnibalahānyanilaprakopamaraṇāni kṣaye| tatra snehapānābhyaṅgapradehapariṣekasnigdhalaghvannāni kṣayādṛte vidadhīta” ityamuṃ paṭhanti| ayaṃ tu pāṭho na paṭhanīyaḥ, kutaḥ? nibandhakārairanārṣīkṛtatvāt 49||28||
doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo'pi vā naraḥ | svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati ||29|| yadyadāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ | tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati ||30|| yasya 50 dhātukṣayādvāyuḥ sañjñāṃ karma ca nāśayet | prakṣīṇaṃ ca balaṃ yasya nāsau śakyaścikitsitum ||31||
doṣetyādi| svayonivardhanam ātmakāraṇavardhanaṃ yadannapānaṃ tadabhilaṣati| yadyadityādi| āhārajātamāhārasamūham| kecidācāryā amuṃ ślokaṃ na paṭhanti| kecit suśrutādhyāyino'tra doṣadhātvādikṣayavināśārthaṃ deyamannādikaṃ paṭhanti- “yavān mudgān hareṇūṃśca rūkṣaṃ ca laghubhojanam| kaṣāyakaṭutiktaṃ ca vātakṣīṇo'bhikāṅkṣati|| tilamāṣakulatthādi piṣṭānnavikṛtiṃ tathā| mastuśuktāmlatakrāṇi pittakṣīṇastathā dadhi|| māṃsaṃ māhiṣavārāhamājaṃ guḍagurūṇi ca| śleṣmakṣīṇo'bhilaṣati kṣīrasvapnadadhīni ca|| ikṣuṃ māṃsarasaṃ manthaṃ madhu sarpirguḍodakam| asṛṅmāṃsaṃ yavāgūṃ ca rasakṣīṇo'bhivāñchati|| drākṣādāḍimayuktāni sasnehalavaṇāni ca| raktasiddhāni māṃsāni raktakṣīṇo'bhikāṅkṣati||amlāni dadhisiddhāni tathā ṣāḍavakāni ca| sthūlakravyādamāṃsāni māṃsakṣīṇo'bhikāṅkṣati|| medaḥsiddhāni māṃsāni grāmyānūpaudakāni ca| sakṣārāṇi viśeṣeṇa medaḥkṣīṇo'bhikāṅkṣati|| rasān susiddhān sāsthīni māṃsānīhābhikāṅkṣati|| asthikṣīṇastathā māṃsaṃ majjāsthisnehasaṃyutam| svādvamlasaṃyutaṃ dravyaṃ majjakṣīṇo'bhikāṅkṣati|| mayūrakukkuṭāṇḍāni haṃsasārasayostathā| grāmyānūpaudakānāṃ ca śukrakṣīṇo'bhikāṅkṣati|| yavāni yavakānnāni śākāni vividhāni ca| māyūraṃ māṣayūṣaṃ ca varcaḥkṣīṇo'bhikāṅkṣati|| peyāmikṣurasaṃ kṣīraṃ saguḍaṃ badarodakam| mūtrakṣīṇo'bhilaṣati trapusairvārukāṇi ca|| abhyaṅgaṃ mardanaṃ madyaṃ nivātaśayanāsanam| guruprāvaraṇaṃ caiva svedakṣīṇo'bhikāṅkṣati|| kaṭvamlalavaṇāmlāni vidāhīni gurūṇi ca| phalaśākānupānāni strī vāñchatyārtavakṣaye|| mṛgājāvivarāhāṇāṃ garbhān vāñchati saṃskṛtān| vasāśūlyaprakārādīn bhoktuṃ garbhaparikṣaye|| surāśālyannamāṃsāni gokṣīraṃ śarkarāṃ tathā| āsavaṃ dadhi hṛdyāni kṣaye stanyasya vāñchati” iti| yasyetyādi ‘itaraṃ tu mūḍhasañjñaṃ varjayet’ ityanenaivāsyoktārthatvāt kecidamuṃ na paṭhanti, “sarvadhātukṣayavyāpakatvādbhinnaviṣayo'yaṃ ślokaḥ,tasmāt paṭhanīyaḥ” ityanye||29-31||
rasanimittameva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca | tatra śleṣmalāhārasevino'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya cāma evānnaraso 51 madhurataraśca śarīramanukrāmannatisnehānmedo janayati, tadatisthaulyamāpādayati 52; tamatisthūlaṃ kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni kṣipramevāviśanti, saukumāryānmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ, kaphamedoniruddhamārgatvāccālpavyavāyo bhavati, āvṛtamārgatvādeva śeṣā dhātavo nāpyāyante'tyarthamato'lpaprāṇo bhavati, pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇāmanyatamaṃ prāpya pañcatvamupayāti, sarva eva cāsya rogā balavanto 53 bhavantyāvṛtamārgatvāt srotasām; atastasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tu śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ virūkṣaṇacchedanīyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogo vyāyāmo lekhanabastyupayogaśceti 54||32||
rasanimittamityādi| cakārānmadhyaśarīratvaṃ ca| nanu, kathameka eva rasaḥ parasparaviruddhayoḥ sthaulyakārśyayorheturityata āha- tatretyādi| adhyaśanaśīlasyeti ajīrṇabhojanābhyāsina ityarthaḥ| nanu, medasvino dīptāgnitve kathamāmarasasambhavaḥ? naiṣa doṣaḥ, dīptāgnitve'pyadhyaśanaśīlatvādāmaraso bhavati| tarhi kathaṃ rasaścāpakvaśceti virodhanīyavacanaṃ? na hyapakvo rasavyapadeśaṃ labhate| satyaṃ, jāṭhareṇāgninā rasaḥ kadbhāvena 55 kṛta eva, kintu dhātvagnibhirapākādāma ityucyate| śarīramanukrāmanniti taṃ taṃ śarīradeśaṃ gacchannityarthaḥ| medo janayati viśiṣṭāhāravaśādadṛṣṭavaśānmedasā''vṛtamārgatvācca dhātudvayamatikramya meda eva vardhayati| tadatisthaulyamāpādayatīti tat medaḥ, āpādayati karoti| krathanaṃ svapataḥ kaṇṭhe ghurghurāravaḥ, anye tvakasmācchvāsāvarodhaṃ krathanaṃ kathayanti| gadgadatvam avyaktavacanatvam| kṣipramevāviśantīti ete kṣudraśvāsādayastaṃ sthūlaṃ śīghrameva praviśanti, sthūle bhavantītyarthaḥ| śeṣadhātavo nāpyāyante'tyarthamiti śeṣadhātavo'sthyādayaḥ| vātavikārāṇāmiti atra vātavikārā medaḥkṛtamārgāvaraṇanimittavātakopavikārā ityarthaḥ| anyatamamiti eṣāmekam| pañcatvamupayātīti maraṇamupagacchatītyarthaḥ| tasya cikitsāmāha- ata ityādi| tasyotpattihetuṃ pariharedityanena nidānaparivarjanenānāgatābādhacikitsoktā| utpanne jāte punarityarthaḥ| uddālakādīnāmiti uddālaka āraṇyakodravaḥ, ādiśabdādgavedhukādīnāṃ grahaṇam| virūkṣaṇacchedanīyānāmiti virūkṣaṇaṃ medoghnaṃ, chedanīyaṃ srotoviśodhanīyam| vidhivadupayoga iti puruṣāgnibalamātrāvidhānavānupayoga ityarthaḥ| lekhanabastyupayogaśca lekhanabastayaścikitsitoktāḥ, “triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamanvitāḥ| ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ” (ci. a. 38) iti| cakārādvyāyāmādayo mṛdavaḥ kāṅkāyanasaktavaśca||32||
tatra punarvātalāhārasevino'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣu tkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhirupaśoṣito rasadhātuḥ śarīramananukrāmannalpatvānna prīṇāti, tasmādatikārśyaṃ bhavati; so'tikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣvasahiṣṇurvātarogaprāyo'lpaprāṇaśca kriyāsu bhavati, śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānāmanyatamamāsādya maraṇamupayāti, sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyalpaprāṇatvāt; atastasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tu payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ madhurāṇāmanyāsāṃ cauṣadhīnāmupayogaḥ, kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca, divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaśceti ||33||
kārśyanimittaṃ darśayannāha- tatra punarityādi| vātalāhārasevina iti atirūkṣāhārasevinaḥ| ativyāyāmetyādi atiśabdo vyāyāmādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| kṣayo dhātukṣayaḥ| upaśoṣito rasadhāturiti atirūkṣīkṛto'lpīkṛtaśca| na prīṇāti īṣatprīṇātītyarthaḥ| so'tikṛśa ityanenopacayalakṣaṇabalābhāvo darśitaḥ| vātarogaprāya iti vātarogabahula ityarthaḥ| alpaprāṇaśca kriyāsu bhavatīti kāyavāṅmānasīṣu kriyāsu viṣaye'lpaśaktirbhavati; etena śaktilakṣaṇabalābhāva uktaḥ| śoṣo rājayakṣmā| utpanne tviti ‘kārśye’ iti śeṣaḥ| payasyā arkapuṣpī, kṣīrakākolītyanye| vidārigandhā śāliparṇī| madhurāṇāmityādi ṛddhivṛddhijīvakādīnām| bṛṃhaṇabastyupayogaśceti bṛṃhaṇabastiryathā- “bṛṃhaṇadravyaniḥkvāthāstatkalkasnehasaindhavaiḥ| yuktāḥ khajapramathitā bastayo bṛṃhaṇā matāḥ” (ci. a. 38) iti| cakārāt santarpaṇamapi laghu kartavyam||33||
yaḥ punarubhayasādhāraṇānyāseveta tasyānnarasaḥ śarīramanukrāman samān dhātūnupacinoti, samadhātutvānmadhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃśca, sa satatamanupālayitavya iti ||34||
madhyaśarīrasya hetuṃ guṇaṃ ca darśayannāha- yaḥ punarityādi| ubhayasādhāraṇāni nātisnigdharūkṣāṇi svāsthyavṛttikāni dravyāṇi ṣaṣṭikaraktaśālilāvakadāḍimataṇḍulīyakādīni, adivāsvapnādīṃśca vihāraviśeṣān| sarvakriyāsu samartha ityanenaiva balavattve labdhe yadbalavāṃśceti karoti tanniyamārtham; evambhūtāhāravihārasevī balavāneva bhavatītyarthaḥ| madhyaśarīrasya cikitsāmāha- sa satatamanupālayitavya iti ‘svasthavṛttānuvartanena’ iti śeṣaḥ||34||
bhavanti cātra- atyantagarhitāvetau 56 sadā sthūlakṛśau narau | śreṣṭho madhyaśarīrastu kṛśaḥ sthūlāttu pūjitaḥ ||35||
tayordvayoḥ kṛśasthūlayordoṣavattve'pi sthūlasyātiśayadoṣavattvaṃ madhyaśarīrasya ca guṇavattvaṃ nirdeṣṭumāha- atyantetyādi| kutaḥ sthūlāt kṛśaḥ pūjitaḥ? ucyate- sthūlasya kriyā'kṣamatvāt, atiśayena vyādhipīḍanācca||35||
doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayatyātmatejasā | iddhaḥ svatejasā vahnirukhāgatamivodakam ||36||
doṣādīnāṃ kṣayavṛddhyorekatra nirdeśe'pi doṣā eva dhātumalakṣayahetava iti darśayannāha- doṣa ityādi| doṣo vātapittakaphasañjñakaḥ| dhātūniti dhātuśabdo'tra sameṣu maleṣvapi vartate, dehadhāraṇasāmarthyāt; athavā dhātuśabda upalakṣaṇam, tena malā api prāpyante| kṣapayatīti kṣapaṇaṃ vṛddhisāmyayoḥ hrāsaḥ| ātmatejaseti ātmaśaktyā| tatra pittaṃ kaṭukoṣṇatvāddhātūn kṣapayati, vāyuśca śoṣaṇahetutvāt, kapho mārgāvarodhakatvāt| iddho dīptaḥ| ukhāgataṃ sthālīstham||36||
vailakṣaṇyāccharīrāṇāmasthāyitvāttathaiva 57 ca | doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate ||37||
kutaḥ punaḥ palādimānena doṣādīnāṃ pramāṇaṃ na nirdiṣṭamityāha- vailakṣaṇyādityādi|- vailakṣaṇyāt visadṛśatvāt, visadṛśatvaṃ cātra vātādiprakṛti-rasaraktādisāra-saṃhanana-dīrghahrasvādikāyabhedena| asthāyitvāttathaiva ceti anavasthitatvāt, asthāyitvaṃ ca dvividhe'pi kāle nityaga āvasthike'pi ca; tatra nityage prātaḥ śleṣmopacīyate madhyāhne pittamityādi pratyahamāhnikacayādibhedena, tathā hemante śleṣmopacīyate grīṣme vāyurityādyārtavacayādibhedena; tathā''vasthike'pi bālye śleṣmā'bhivardhate, tathā bālye śukrālpatvaṃ kanyānāmārtavastanyābhāvaḥ, yuvasu pittamupacīyate, vṛddheṣu vāyurityādinā| parimāṇamiti svaṃ sarvato mānaṃ na vidyate; tena 58 kasyacideva kvacideva mānaṃ kartuṃ śakyate, na sarvata ityarthaḥ||37||
eṣāṃ samatvaṃ yaccāpi bhiṣagbhiravadhāryate 59| na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktumanyena hetunā ||38||
nanu, doṣādīnāṃ palādimānaṃ vinā sāmyaṃ kathaṃ jñeyamityāha- eṣāmityādi| eṣāmiti doṣadhātumalānām| na tadityādi tadapi sāmyaṃ; svāsthyādṛte svāsthyaṃ vinā||38||
doṣādīnāṃ tvasamatāmanumānena lakṣayet | aprasannendriyaṃ 60 vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak ||39||
kṣayavṛddhibhedātmakamasāmyamanumānena darśayannāha- doṣādīnāmityādi| doṣādīnāmiti ādiśabdena dhātumalānāṃ grahaṇam| tuśabdaḥ punararthe| asamatāṃ kṣayavṛddhilakṣaṇām| ‘aprasannendriyaṃ’ ityatra ‘aprasannatanuṃ’ iti yanna kṛtaṃ tadindriyādhiṣṭhānānāmindriyaśaktīnāṃ ca prasannatvaṃ bodhayati| vīkṣyetyanena varṇādi sarvamuktaṃ bhavati| ‘vīkṣya’ ityatra ‘jñātvā’ ityeke paṭhanti||39||
(svasthasya rakṣaṇaṃ kuryādasvasthasya tu buddhimān) | kṣapayedbṛṃhayeccāpi doṣadhātumalān bhiṣak | tāvadyāvadarogaḥ syādetatsāmyasya 61 lakṣaṇam ||40||
asāmyaṃ vṛddhikṣayātmakamityanumānena pratipādya kiṃ kuryādityāha- kṣapayedityādi|- kṣapayediti vṛddhān doṣadhātumalān hrāsayedityarthaḥ| bṛṃhayediti tāneva kṣīṇān vardhayet| kṣapaṇabṛṃhaṇayormātrāvadhiṃ darśayannāha- tāvadityādi| kutaḥ punarārogyamavadhirityāha- etat sāmyasya lakṣaṇamityādi| ayaṃ pāṭhaḥ samagro'bhāvānna likhitaḥ||40||
samadoṣaḥ 62 samāgniśca samadhātumalakriyaḥ | prasannātmendriyamanāḥ svastha ityabhidhīyate ||41||
doṣādisāmyaṃ svāsthyaṃ, taddarśayitumāha- samadoṣa ityādi| nanu, dvividhe'pi kāle nityaṃ doṣacayādyanubandhāt kathaṃ samadoṣatvaṃ? tathāhi nityage- āhnike tāvat prātaḥ kaphaḥ kupyati, madhyāhne pittamityādi; tathā''rtave'pi hemante kaphaścīyate vasante sa eva kupyatīti; tathā''vasthike ca kāle ‘bāle(lye)vivardhate śleṣmā’(sū. a. 35) ityādyuktatvāt| ucyate- doṣacayāderalpatvādatadvyapadeśa iti, ekataṇḍulābhyavahāre'naśanavyapadeśavat| anye tvevaṃ vadanti- “ārtave cayādau svasthavṛttoktavidhibhirāhorātrike punaranāgatābādhoktadantadhāvanādividhānena doṣāṇāṃ sāmyamupapannameva” iti| samadhātumalakriya iti samā dhātumalānāṃ kriyā yasya sa tathā| kriyā svapnajāgaraṇādiketi kecidbhinnaṃ kriyāśabdaṃ vyākhyānayanti| prasannātmendriyamanā iti ātmā dehaḥ, anye karmātmā baddhapuruṣaḥ; tasya nirvikārasyāpi śarīraguṇadoṣābhyāṃ baddhatvamācāryairbahudhoktam 63, asmābhirgranthagauravabhayānnocyate| indriyāṇi bhautikādhiṣṭhānaśaktirūpāṇi, manastvindriyānugrāhakamantaḥkaraṇam| evambhūtaḥ puruṣaḥ svastha ityabhidhīyate ‘pūrvācāryaiḥ’ iti śeṣaḥ| doṣasāmyenaivāgnyādisāmyaṃ labdhaṃ tat kiṃ pṛthagācāryaḥ prāha? ucyate, na doṣaiḥ samā agnyādayo bhavitumarhantīti; kutaḥ? pṛthakcikitsitatvāt; pittaharaṇamapi sarpirajāpayaścāgniṃ vardhayati| atra śrīmādhavaḥ prāha- “labdhāścet samadoṣatve samāgnitvādayastadā| pṛthaguktāḥ kimarthaṃ te bhaktireṣā 64 nirarthakā”- iti; samādhānamāha- “doṣe'bhyaste yato bhinnāḥ pṛthaguktā atastu te| prakṛtyā tādṛśāḥ kecidatyarthaṃ vā na dūṣaṇam”- iti| ‘doṣādīnāṃ tvasamatām’ ityādiślokaṃ ‘vailakṣaṇyāccharīrāṇām’ ityādiślokāgre kecidanyathā paṭhanti| tathāhi, “palādimānābhāvāt kathameṣāṃ sāmyaṃ jñeyamityāha- ‘doṣādīnāṃ tu samatāmanumānena lakṣayet’ iti ślokārdhameva doṣasāmyajñānārthaṃ paṭhanti| yenānumānena samatā jñeyā tadeva darśayannāha- eṣāṃ samatvaṃ yaccāpītyādi| etena sāmyakāryeṇa svāsthyena doṣāṇāṃ samatā jñātavyetyarthaḥ| ato'nantaraṃ ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ ityādi paṭhanti| vyākhyānaṃ cāsya pūrvamevoktam| idānīṃ svasthapratipālanāyāsvasthasya ca svāsthyakaraṇāyāha- ‘svasthasya rakṣaṇaṃ kuryādasvasthasya tu buddhimān| kṣapayedbṛṃhayeccāpi’ ityādi;” īdṛśaṃ kṛtvā kecit pāṭhakramaṃ paṭhanti||41||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘svarūpaṃ hi vātādīnāṃ kāryagamyameva, tena kāryamevātra prādhānyāducyate- tatretyādi|’ iti cakraḥ
  2. 2 ‘tadāha’ iti pā.
  3. 3 ‘dhāraṇamiti arthādapānasya’ iti pā.
  4. 4 ‘... śarīramātrasya’ iti pā.
  5. 5 ‘...pūraṇabṛṃhaṇatarpaṇabalasthairyakṛt’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ| “bṛṃhaṇaṃ saumyasnehanatvābhyāṃ śarīrasya, tarpaṇatvamapi saumyatvādbalakāritvaṃ| carake'pyuktaṃ- “prākṛtastu balaṃ śleṣmā” (ca. sū. a. 17) iti cakraḥ
  6. 6 ‘...sthānānyāhuḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘dhairyacyavanaṃ maithunaprayojakatayā’ iti cakraḥ
  8. 8 ‘majjā pūrayati, bījārthaharṣakṛcchukram’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  9. 9 purīṣaṃ niḥsāramapyāśayabalakāritayā vāyvagnidhāraṇamupastambhaṃ ca karoti| taduktaṃ- ‘sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam’ (ca. ci. a. 8) iti cakraḥ| ‘prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīṣam’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  10. 10 ‘vivekatvāt’ iti pā.
  11. 11 cakrastu ‘yathoktaraktalakṣaṇaṃ’ iti paṭhati, vyākhyāti ca- ‘yathoktaraktalakṣaṇamiti ārtavarūparaktasya yallakṣaṇamuktaṃ ‘māsi māsi tryahaṃ sraveta’ ityādi, tadevāsya prakṛtisthasya lakṣaṇam’ iti
  12. 12 ‘teṣāṃ’ iti pā.
  13. 13 ‘svāsthyapravartakaḥ’ iti, ‘svāsthyapravṛttikaḥ’ iti ca pā.
  14. 14 āmāśayetarāśayānāṃ śūnyatā’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘āmāśayetarāśayaśūnyatā śirasaśca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  15. 15 ‘tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ’ iti kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate
  16. 16 ‘mandaceṣṭatā sakalaprākṛtavātakriyāṇāmalpatā, mūḍhasañjñatā asamyagjñānam, etacca prākṛtavāyorindriyārthasamprāptikarasya vaiguṇyādupapannam’ iti cakraḥ
  17. 17 ‘svayonivardhanadravyāṇi’ iti pā.| ‘svayonītivaktavye yadvardhanamityadhikaṃ karoti, tena svayoniśca yadvātādīnāṃ kaṣāyādi tathā''malakādi pratibhāti tannirāsārthaṃ, taddhi svayonirapi pathyatvaprabhāvabādhitatvānna vardhanaṃ, tathā prabhāvādapi yatkaphādivardhanaṃ matsyādi tadapi gṛhyate ...... tatra vāyorvāyureva yoniḥ, pittasyāgniḥ, kaphasyāpaḥ, raktaṃ tejojalātmakaṃ, māṃsaṃ pārthivaṃ, medo jalapṛthivyātmakam, asthi pṛthivyanilātmakaṃ, majjā śukraṃ cāpyaṃ, mūtraṃ jalānalātmakaṃ, purīṣaṃ pārthivam, ārtavamāgneyaṃ, svedaḥ stanyaṃ cāpyam’ iti cakraḥ
  18. 18 ‘dhamanīśaithilyaṃ māṃsakṣaye śuṣirādhāratayā’ iti cakraḥ
  19. 19 ‘plīhābhivṛddhirudare medaḥkṣaye vṛddhavātenodaraśūnyatayā ca plīhāsthānādbhraṣṭo vardhate’ iti cakraḥ
  20. 20 ‘asthitodaḥ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ
  21. 21 ‘dantabhaṅgo'pi tatprabhavāsthikṣayādeva’ iti cakraḥ
  22. 22 ‘alpaśukraraktadarśanaṃ ca śukrakṣaye kupitena vāyunā harṣodīritena ca raktānayanādbhavati’ iti cakraḥ
  23. 23 ‘hṛcchabdaḥ pīḍākampaśoṣaśūnyatābhiryojyaḥ| ete ca rasakṣaye vṛddhavātāddhi bhavanti’ iti cakraḥ
  24. 24 ‘cakārādihānyatra ca svakarmahāniḥ, paradhātvapacayaśca jñeyaḥ’ iti cakraḥ
  25. 25 ‘amlaśītaprārthanā saumyāgneyatvādraktasya svayonitayā bhavati, sirāśaithilyaṃ pūrakaraktālpatayā’ iti cakraḥ
  26. 26 ‘abhilāṣaḥ’ iti pā.
  27. 27 ‘asthibalatvāt’ iti pā.
  28. 28 ‘pratīkāraḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  29. 29 ‘saumyasya’ iti pā.
  30. 30 ‘stokastokādyanugrahaḥ’ iti pā.
  31. 31 ‘sparśavaiguṇyamiti svedakṣaye vṛddhavātena jñeyam, stabdharomakūpatā svedakṣayeṇa teṣāṃ śuṣkatvāt’ iti cakraḥ
  32. 32 ‘tatra saṃśodhanamityanena srotaḥśuddhyarthaṃ śodhanaṃ, tacca vamanaṃ virecanamūrdhvādho vā srotaḥśuddhikaratayā’ iti cakraḥ
  33. 33 ‘tvakpāruṣyaṃ’ iti pā.
  34. 34 ‘nidrā manaso nivṛttyā bhavati, yaduktaṃ- ‘yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ” (ca. sū. a. 21) iti| tatra vāyunā manobhramaṇānnidrā na bhavati, pittasyāpyuṣṇatayā manovikṣepānnidrā svalpā bhavati’ cakraḥ
  35. 35 ‘sandhyasthiśliṣṭatā sandhiśleṣaṇakaphavṛddhyā yuktaiva’ iti cakraḥ
  36. 36 ‘āṭopamīṣatsaśabdamādhmānam’ iti cakraḥ
  37. 37 ‘mūtravṛddhiṃ pracuramūtranirgamam’ iti cakraḥ| ‘mūtravṛddhiṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  38. 38 ‘ārtavaṃ vṛddhatayā vātarodhādaṅgamardaṃ karoti’ iti cakraḥ
  39. 39 ‘aviruddhairiti vṛddhasya tathā kṣapaṇaṃ kartavyaṃ yathā'nyadoṣasya dhātorvā vṛddhiḥ kṣayo vā na bhavatīti bhāvaḥ, pratikartavyamiti pratikṣaṇaṃ ca bahudoṣe saṃśodhanenālpe ca saṃśamanena kartavyam| yadyapi vṛddhirvyādhirūpatayā doṣakṛtaiva, tathā'pi rasādyāśrayavaśādapi tadgatadoṣāṇāṃ cikitsāviśeṣo bhavatīti jñeyam’ iti cakraḥ
  40. 40 ‘samprati dhātusārabhūtatvena dhātvabhinnasyaujasastathā tatkāryasyabalasya ca prayojanavaśādabhedena svarūpaṃ kṣayaṃ ca cikitsārthamāha baletyādi| yatparaṃ tejaḥ sāraṃ ghṛtamadhusthānīyaṃ pratyekameva rasādīnāṃ yadutkṛṣṭo'śaḥ sārabhāgaḥ sa militvā hṛdayapradhānasthānatvāttatrastha eva ca dhamanībhirhṛdayamūlābhiḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ tarpayati balahetuśca dhātūnāṃ bhavati, śukraśoṇitasaṃsargātprabhṛti śarīramadhitiṣṭhate svakarmaṇā tadojaḥ’ iti cakraḥ
  41. 41 māṃsaṃ ceha bahirdṛśyamānakāryatayoktaṃ, tenetareṣāmapi dhātūnāṃ sthiratvamupacitatvamanenaivoktaṃ jñeyam| . . . sarvaceṣṭāsvapratīghāta iti atra balarūpatayaujaso balasampādyakriyāsvapratighāto jñeyaḥ| bāhyānāṃ pāyvādīnāṃ karmendriyarūpakaraṇānām, ābhyantarāṇāṃ cakṣurādīnāṃ manaḥsahitānām, ātmakāryameṣāṃ visargādi tathā buddhyādi tathā cintanādi ca| pratipattiratrānuṣṭhānaṃ, tena sarvendriyāṇāṃ svakāryapratipattirojonugrahādbhavatīti vākyārthaḥ| tatrendriyāṇi yadi bhautikāni tadā viśiṣṭabhūtamayenaujasā tadvalabṛṃhaṇaṃ yuktameva| yaduktaṃ carake “śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate sattvaṃ ca śarīram” (ca. śā. a. 4) iti cakraḥ
  42. 42 ‘śuklamiti prādhānyena śuklaṃ, tena tantrāntaroktaraktādyanugamo'pyaviruddhaḥ| anye śuklasthāne ‘svaccham’ iti paṭhanti, tacca carake ‘prasannam’ iti pāṭhādyuktam| sthiramiti sthāyi| saramiti dehavyāpakatayā’ iti cakraḥ| ‘sthiraṃ sukhaduḥkhayoracañcalaṃ karotīti sthiraṃ, ṇici pacādyac| viviktaṃ pūtaṃ nirmalamiti yāvat’ iti hārāṇacandraḥ
  43. 43 ‘kutaḥ khalvidaṃ kṣīyate yena śarīrāṇi śīryanta ityāha- abhighātādityādi| kṣayādatiramaṇādinā dhātvapacayāt| nanvevaṃ cettatvaṃ kathaṃ tarhyebhirhetubhirupataptā sarvakriyāsvasamarthā apyāturāḥ sadyo na mriyanta ityāśaṅkyāha- hītyādi| sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇamiti nyāyāt| ebhyo'bhighātādibhya evetyarthaḥ| hi yasmāt| tejaḥ sarvadhātūnāṃ dīptoṃ'śaḥ| ‘oja’ iti niṣkarṣaḥ, vāyunā cālitaṃ sat dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ dhātavo gṛhyanta ebhiriti dhātugrahaṇāni vakṣyamāṇāni srotāṃsi, tebhyo niḥsṛtaṃ nirgataṃ bhavati, tasmāddehino visraṃsayati sarvebhya eva karmabhyo bahiṣkaroti natu sadyo mārayatīti tātparyam| etenaujasaḥ kṣaye mriyate, mūlasthānātpracyāvite tu sarvakarmaṇāmatipatito bhavatītyuktaṃ bhavati| vakṣyati ca ‘kriyāsannirodhaśca visraṃse” iti hārāṇacandraḥ| ‘dhātavo gṛhyante yaistāni dhātugrahaṇāni srotāṃsi ojovāhīni’| yaduktaṃ- ‘ojovahāvidhamyante śarīre'smin samantataḥ’ (ca. sū. a. 30) iti | kiṃvā dhātugrahaṇasrotaḥsthānatayā dhātugrahaṇaṃ hṛdayaṃ, tato niḥsṛtaṃ dhamanībhireva| kiṃvā ‘niṣṭhitam’ iti pāṭhaḥ| tadā ojovāhisrotaḥsu hṛdi sthitamityarthaḥ’ iti cakraḥ
  44. 44 ‘vyāpaddoṣaduṣṭatve guṇahīnatvaṃ, liṅgāni bhavantītyuttareṇa sandhiviśleṣādinā yojyam’ cakraḥ| ‘visraṃso vyāpacca kṣayabhedau doṣaduṣṭatayā guṇāpacayenotpatterityaprastutaprastāvāpattirnāśaṅkanīyā, kṣayo hi nāma yathākathañcidapacaya ityavocāma| doṣāṇāṃ vātādīnāṃ svasthānādapagamo doṣacyavanaṃ, kriyā vāṅmanaḥśarīraceṣṭāḥ, tāsāmasamyaṅgāśaḥ kriyā'sannirodhaḥ, ‘na nirodho n cotpattiḥ’ ityādau nāśārthe nirodhaprayogadarśanāt| vakṣyati- ‘aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca’ iti hārāṇacandraḥ
  45. 45 ‘liṅgāni sandhiviśleṣaḥ’ ityādistāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  46. 46 ‘mataṃ visraṃsalakṣaṇam’ iti pā.
  47. 47 ‘aviruddhairojonukūlaiḥ, atra mūḍhasañjñamiti viśeṣaṇaṃ tadavasthāyāmeva varjanārtham’ iti hārāṇacandraḥ| ‘kriyāviśeṣairiti ojovardhakaistadviśodhakaiśca, aviruddhairiti agnyādyaviruddhaiḥ, balamiti ojaḥ’ iti cakraḥ
  48. 48 naṣṭasañjñamitaraṃ tu’ iti pā.
  49. 49 asyāgre ‘itaraṃ tvityādipāṭhāgre'sau paṭhitavyaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvacitpustake
  50. 50 ‘dhātukṣayāditi ojaḥ kṣayāt| sañjñā jñānaṃ, karma vyāpāraḥ, etayoruparama eva mūrcchā| balaṃ śaktiḥ| atra doṣādikṣayavṛddhiprakaraṇe pratikartavyā ojaso vṛddhirnābhihitā, tasyāyurvṛddhivannirvikāratvenābhimatatvādeva’ iti cakraḥ
  51. 51 ‘āma eveti ivārtho'yamevaśabdaḥ, raktādirūpeṇāpariṇatatayā apakva ivetyarthaḥ| na tu ‘āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ’ ityādinoktaḥ, tasya rogahetutayā''māśayasthatvena ca medojanakatvāyogāt’ iti cakraḥ
  52. 52 medaso'tipravṛddhatvājjāṭharyamāpādayati| tamatijāṭharaṃ kṣudraśvāsa...’ ityādistāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘jāṭharyamiti bṛhajjaṭharatvaṃ iti cakraḥ
  53. 53 ‘balavattarāḥ’ iti pā.
  54. 54 ‘cakārāt ‘guru cātarpaṇaṃ śreṣṭhaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati’ (ca. sū. a. 21) iti samuccinoti’ iti cakraḥ
  55. 55 atra ‘kaṭubhāvena’ iti, ‘kledabhāvena’ iti, ‘kiṭṭabhāvena’ iti ca pāṭhāntaratrayamupalabhyate
  56. 56 ‘dvāvapi garhitāvetau’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ
  57. 57 ‘atha kṣayavṛddhī prākṛtamānāpekṣe, tacceha noktaṃ, kuta ityāha- vailakṣaṇyādityādi| dīrghahrasvasthūlakṛśabālavṛddhādīnāṃ śarīravailakṣaṇyāt, śarīravailakṣaṇye ca taddoṣādimānavailakṣaṇyamityarthaḥ| asthāyitvāditi doṣādibhiḥ sambadhyate| tena pūrvāhṇe vasante ca kapho vṛddhaḥ, grīṣme sāyaṃ ca kṣīṇaḥ, ityādinā tattadvṛddhikṣayahetuprāptyā'pi doṣadhātumalānāmaniyatamānatvādityarthaḥ| na vidyate iti niyataṃ mānaṃ na vidyate yat śāstrakāreṇa nirdeśyeteti bhāvaḥ| atha kathaṃ tarhi doṣādisāmyavyavahāra ityāha- eṣāmityādi|’ iti cakraḥ
  58. 58 ‘yena’ iti pā.
  59. 59 ‘abhidhīyate’ iti pā.
  60. 60 aprasannendriyatvaṃ sarvadoṣādivikāramānāgatatvenoktaṃ, yato'vaśyaṃ vikāre duḥkhakāriṇi manovāksparśādiṣu vā'nyatamamindriyaṃ vikṛtatayā aprasannaṃ bhavati’ iti cakraḥ
  61. 61 ‘syānnaro rogasamanvitaḥ’ iti pā.| ‘etadarogatvaṃ doṣadhātumalasāmyasvāsthyasya lakṣaṇaṃ, svāsthyārthā ca cikitseti bhāvaḥ’ iti cakraḥ
  62. 62 ‘samadhātumalakriya iti samā prākṛtadhātūnāṃ malānāṃ ca kriyā prākṛtakarmarūpā yasya sa tathā, atra kriyāgrahaṇaṃ samakriyayaiva dhātumalānāṃ parokṣāṇāṃ prāyaḥ sāmyāvagatiriti sūcanārtham| dhātugrahaṇena upadhātvādīnāṃ dhārakāṇāṃ grahaṇam| agnyādisamatayaiva doṣāḥ samā lakṣyante| atha samāgnitvādyapyantarvartitayā durvijñeyaṃ kathaṃ jñeyamityāha- prasannātmendriyamanā iti| ātmādiprasannatā hi duḥkharūpāgnyādivaiṣamyātmakavikāravirahitatvena bhavati, nahi duḥkhayoge satyātmādiprasannatā sambhavati| ... ātmāditrayābhidhānaṃ ca tribhireva militairnirduḥkhatājñānarūpaprasannatānubhavāt| yaduktam ‘ātmājñaḥ karaṇairyogāt jñānamasya pravartate’ (ca. śā. a. 1) iti| karaṇāni jñāne manaḥsamāhitānīndriyāṇi| tena prasannātmendriyamanastvameva svāsthyalakṣaṇamavyabhicāri vyaktaṃ ca| tatparikaratayā vaidyakasiddhāntopayuktatayā ca samadoṣādyabhidhānamiti yuktaṃ paśyāmaḥ’ iti cakraḥ
  63. 63 ‘paṭvapaṭutvamācāryairbahudhoktaṃ’ iti pā.
  64. 64 ‘na kimetannirarthakam’ iti pā.