16. karṇavyadhabandhavidhyadhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ 1 karṇavyadhabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
atrādhikārānuvṛttiḥ sambandhahetuḥ| kathaṃ? svasthādhikāraḥ; svasthasya nirdoṣaśarīrasya karṇavyadhaḥ kartavyaḥ| taduktaṃ bhoje- “kāleṣveteṣvadoṣāṇāṃ bālānāṃ karṇayorvyadhe| saha gātrairvivardhante karṇapālyaśca khāni ca” iti| tasmādatra svasthavṛttānuvṛttireva sambandhakāraṇam| pañcaiva hi sambandhakāraṇānyuktāni; tadyathā- adhikārānuvṛttiḥ, śeṣatvaṃ, tādarthyaṃ, jātyabhedo, nāmasaṅkīrtanaṃ ceti| bhavati cātra- “tādarthyaṃ jātyabhedaśca śeṣatvaṃ nāmakīrtanam| adhikārānuvṛttiśca pañca sambandhahetavaḥ”- iti||1-2||
rakṣābhūṣaṇanimittaṃ 2 bālasya karṇau vidhyete | tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke kumāradharāṅke 3 vā kumāramupaveśya bālakrīḍanakaiḥ pralobhyābhisāntvayan bhiṣagvāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte 4 chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanairdakṣiṇahastenarju vidhyet, pratanukaṃ sūcyā, bahalamārayā, pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya, vāmaṃ kumāryāḥ; tataḥ picuvartiṃ 5 praveśayet 6||3||
kinnimittaṃ bālasya karṇau vidhyedityāha- rakṣetyādi| rakṣābhūṣaṇanimittamiti nimittaśabdo rakṣābhūṣaṇābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate; anye tu rakṣaṇārthaṃ bhūṣaṇāni rakṣābhūṣaṇāni,tannimittamityarthaḥ| yadyapi viddhakarṇatvādvraṇini bāle raktamāṃsapriyatvādrakṣobhayamastyeva, tathā'pi vraṇasyālpakālatvāddaivakṛtacchidratvādvā rakṣaṇārthaṃ bhavati| kasmin kāle karṇasya vyadhaḥ kartavya ityāha- tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣa iti; tāviti tau karṇau, ṣaṣṭhe māse saptame veti nāyaṃ janmakālādūrdhvaṃ kintu saṃvatsarāderbhādrapadādyaḥ ṣaṣṭho māso māghaḥ saptamaḥ phālgunastayormadhya ekasminniti| maṅgalaṃ gītādi| svastivācanamāśīrvādoccāraṇam| dhātryaṅke iti dhātrī kumārasya stanapāyinī strī tasyā aṅke, kumāradharāṅke veti bālagrāhipuruṣasyotsaṅge| bālakrīḍanakairiti kṛtrimahastyaśvabalīvardaśukādibhiḥ| asyāgre‘bhakṣyaviśeṣairvā’ iti kecit paṭhanti, bhakṣyaviśeṣairmodakādibhiḥ| daivakṛte chidra iti prāktanajanmakarmakṛte ityarthaḥ| ṛju avakram| karṇaviśeṣeṇa sūcīviśeṣaviṣayaṃ niyamayannāha- pratanukaṃ sūcyeti|- prakarṣeṇa tanuṃ karṇaṃ sūcyā vidhyedityarthaḥ; bahalamārayeti sthūlakarṇamārayā vidhyedityarthaḥ; ārā carmakārāṇāṃ carmabhedanaṃ śastraṃ, bahalaṃ kaṭhinamiti lakṣmaṇaṭippaṇakenoktam| puruṣastrībhedena prākkarṇavyadhane praśastatvena viśeṣamāha- pūrvaṃ dakṣiṇamityādi| karṇe viddhe sati kiṃ kāryamityāha- tata ityādi| viddhvā ca picuvartiṃ praveśayet||3||
śoṇitabahutvena vedanayā cānyadeśaviddhamiti jānīyāt, nirupadravatayā taddeśaviddhamiti ||4||
anyadeśaviddhasya vijñānopāyamāha- śoṇitabahutvenetyādi| daivakṛtacchidraviddhasya vijñānamāha- nirupadravatayetyādi| taddeśaviddhamiti daivakṛtacchidraviddhaṃ, 'jānīyāt' ityanuvartate||4||
tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu 7 sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā 8 bhavanti | tatra, kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā ca bhavati; marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaśca; lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti | teṣu yathāsvaṃ pratikurvīta ||5||
sirāsu doṣaṃ vaktumāha- tatrājñenetyādi| jñena tu kālikālohitikayovarṇenaiva parihāraḥ kartavyaḥ, marmarikāyāstu varṇānuktau daivakṛtacchidravyadhaneneti| pratyekamupadravān vaktumāha- tatra kālikāyāṃ jvara ityādi| kālikādivyadhopadravacikitsāmāha- teṣu yathāsvamityādi| teṣu jvarādiṣu vyādhiṣu; yathāsvaṃ pratikurvīteti yasya jvarādivyādheryaḥ pratīkārastena taṃ pratikurvītetyarthaḥ||5||
kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāddoṣasamudāyādapraśastavyadhādvā yatra saṃrambho 9 vedanā vā bhavati tatra vartimupahṛtyāśu madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkairmadhughṛtapragāḍhairālepayettāvadyāvat surūḍha iti; surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyet; vidhānaṃ tu pūrvoktameva ||6||
kālikādivyadhādanyathā'pi vyāpadaṃ taccikitsāṃ ca nirdiśannāha- kliṣṭajihmāpraśastetyādi| kliṣṭā amanojñā, jihmā vakratamā, apraśastā yathoktaguṇahīnā| doṣasamudāyāditi doṣaprakopāt| apraśastavyadhādveti adaivakṛtacchidre vyadhād garhitaśastrādivyadhādvā| saṃrambhaḥ śvayathuḥ| kecit 'kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāt' iti na paṭhanti, ‘doṣasamudāyāt' ityādi ca paṭhanti, ‘surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyet' iti ca na paṭhanti||6||
tatra samyagviddhamāmatailena pariṣecayet, tryahāttryahācca vartiṃ sthūlatarāṃ dadyāt, pariṣekaṃ ca tameva ||7||
durviddhe vyāpaccikitsāṃ pratipādya samyagviddhe cikitsāmāha- tatretyādi| āmataileneti 10 apakvatailena, tilakalkaniṣpīḍanena muṣṭitaḥ parisrutenetyarthaḥ; tameveti āmatailapariṣekamevetyarthaḥ||7||
atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ laghu vardhanakaṃ kuryāt ||8||
gatopadrave karṇe vardhanopāyamāha- athetyādi| laghuvardhanakamiti doṣaviśeṣādapāmārganimbakārpāsādīnāṃ 11 kāṣṭhānāmanyatamasya, athavā sīsakādighaṭitaṃ 12 dhattūrapuṣpākṛtiṃ kuryāt||8||
evaṃ vivardhitaḥ karṇaśchidyate tu dvidhā nṛṇām | doṣato 13 vā'bhighātādvā sandhānaṃ tasya me śṛṇu ||9||
evamityādi| doṣata iti doṣaśabdo vyādhiṣvapi vartate, tena doṣairvātādibhistajjanitavyādhibhirvetyarthaḥ| abhighātādveti patanapīḍanādibhiḥ||9||
tatra 14 samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ | tadyathā- nemisandhānaka utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ kapāṭasandhiko'rdhakapāṭasandhikaḥ saṅkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ kākauṣṭhaka iti | teṣu, pṛthulāyatasamobhayapālirnemisandhānakaḥ, vṛttāyatasamobhayapālirutpalabhedyakaḥ; hrasvavṛttasamobhayapālirvallūrakaḥ; abhyantaradīrghaikapālirāsaṅgimaḥ; bāhyadīrghaikapālirgaṇḍakarṇaḥ; apālirubhayato'pyāhāryaḥ; pīṭhopamapālirubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito nirvedhimaḥ, sthūlāṇusamaviṣamapālirvyāyojimaḥ; abhyantaradīrghaikapāliritarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ; bāhyadīrghaikapāliritarālpapālirardhakapāṭasandhikaḥ | tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ 15; teṣāṃ svanāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ saṅkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ | tatra śuṣkaśaṣkulirutsannapāliritarālpapāliḥ saṅkṣiptaḥ 16; anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ; tanuviṣamālpapālirvallīkarṇaḥ; grathitamāṃsastabdhasirātatasūkṣmapāliryaṣṭikarṇaḥ; nirmāṃsasaṅkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti | baddheṣvapi tu śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na siddhimupayānti ||10||
idānīṃ sandheyasya 17 sandhānāyāsandheyasya parihārāya cāha- tatretyādi| samāsena saṅkṣepeṇa, vistareṇa tu karṇabandhā amitāḥ, yadyapi pañcadaśasu karṇeṣu madhye daśaiva bandhyāḥ, tathā'pi bandhyabāhulyādabandhyeṣvapi bandhaśabdo vartate; yathā 'chatriṇo yānti' ityatra chatribāhulyādacchatriṣvapi chatrivyapadeśaḥ| 'tatra samāsena pañcadaśa karṇākṛtaya' ityanye paṭhanti| tāneva bandhānnāmabhirnirdiśannāha- tadyathā- nemisandhānaka ityādi| tadyatheti nidarśane| tatrāmī bandhavikalpāḥ nityakarmadarśanādabhyāsācca jāyante| yadyapyeṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāstathā'pi lakṣaṇasūtraṃ nirdiśannāha- teṣu pṛthulāyatetyādi| pṛthule vistīrṇe, āyate dīrghe, same tulye, itthambhūte dve pālyau yasya sa tathā; pāliḥ karṇalatikā| nemiḥ cakradhārā, tadvat sandhānaṃ yasya sa nemisandhānakaḥ| vallūraka iti vallūraṃ śuṣkamāṃsaṃ, śuṣkamāṃsavadanekadhā vipāṭya yaḥ sandhīyate sa vallūrakaḥ| `samunnatasamobhayapāliḥ' ityeke paṭhanti| etat karṇabandhatrayaṃ samobhayapāliviṣayatayā jñeyam| abhyantaradīrghaiketyādi yastvabhyantaradīrghaikapāliḥ kathañcicchinno bhavati tasyetarapālyabhāvādbāhyapālimūle vyāsaṅga 18 āsaṅgimaḥ| gaṇḍakarṇa iti sānubandhakapolamāṃsamutkṛtya bāhyadīrghapālyagrabhāgaḥ sandhīyate yasmin sa gaṇḍakarṇaḥ| etadbandhadvayamekapālikam| apāliriti īṣatpāliḥ| ubhayato gaṇḍapradeśāt sānubandhamāṃsamāhṛtya pālyākāraṃ kṛtvā sandhānaṃ yasya kriyate sa āhāryaḥ| pīṭhopamapāliriti yasya tu pālidvayaṃ mūlata eva chinnaṃ bhavati sa pīṭhopamapāliḥ, nirvedhima iti vedhena niṣpanna ityarthaḥ, pālidvayahīnaṃ karṇaṃ putrikāyā upari viddhvā niṣpādanīya ityarthaḥ; idamapālikaṃ karṇabandhadvayam| sthūlāṇusametyādi sthūlāṇutvābhyāmekā pāliḥ samā, aparā viṣamā, te ullikhya nānāprakārayojanādvyāyojima iti| abhyantaradīrghaikapāliriti abhyantaradīrghaikapāliritarālpapālyā saha bahiḥ sandhānāt kapāṭavatsandhānaṃ yatra sa kapāṭasandhikaḥ| ardhakapāṭasandhika iti bāhyadīrghaikapāliritarālpapālyā sahābhyantarasandhānenārdhakapāṭavadyatra sandhīyate so'rdhakapāṭasandhikaḥ| idaṃ karṇabandhatrayaṃ viṣamobhayapālikam| tatretyādi tatra teṣu pañcadaśasu karṇabandhavikalpeṣu madhye| teṣāmākārajñānamadhikṛtyāha- teṣāṃ nāmabhirevetyādi| śeṣāṇāṃ parihārārthamāha- saṅkṣiptādaya ityādi| teṣāṃ lakṣaṇamāha- tatra śuṣketyādi| śuṣkaśaṣkuliriti śuṣkabāhyapālyadhiṣṭhānaḥ, itarālpapāliriti itarā gaṇḍadeśānugatā alpā pāliryasya sa tathā| anadhiṣṭhānapāliriti alpatvena avidyamāne adhiṣṭhānapālī yasya sa tathā, paryantayośceti gaṇḍabāhyapārśvayoḥ| viṣamā tanutvasthūlatvābhyām| ta ete pañca karṇabandhāḥ sapālayo'pyasādhyāḥ, asādhyā iti sādhanāyāśakyāḥ; kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti| eteṣāṃ pañcānāmasādhyatve hetumāha- baddheṣvapītyādi| anye tu śophādyupadravopetānāṃ pūrveṣāṃ daśānāṃ bandhānāṃ sādhyānāmapyasādhyatvamāhuḥ||10||
bhavanti cātra- yasya pālidvayamapi karṇasya na bhavediha | karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet ||11||
gadyoktānāṃ karṇabandhānāṃ madhye nirvedhimasya sandhānasūtramāha- yasyetyādi| iheti karṇabandhamadhye| karṇapīṭhaṃ putrikoparipradeśam||11||
bāhyāyāmiha dīrghāyāṃ sandhirābhyantaro bhavet | ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasanghirudāhṛtaḥ ||12||
vyāyojimakapāṭasandhikārdhakapāṭasandhikānāṃ sandhānasūtramāha- bāhyāyāmityādi| yadā bāhyā pālirdīrghā bhavettadā ābhyantaraḥ sandhiḥ kartavya ityarthaḥ, ābhyantarā ca pāliryadā dīrghā syāttadā bāhyasandhirvidheya iti; bāhyāyāṃ gaṇḍāddūravartinyāṃ pālyāṃ dīrghāyām, ābhyantaro gaṇḍasannikṛṣṭo gaṇḍasaṃśrayī vetyarthaḥ| "kapāṭasandhikārdhakapāṭasandhikayorevedaṃ sandhānasūtraṃ, na tu vyāyojimasya" ityanye||12||
ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā | tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet ||13||
idānīmāsaṅgimasya sandhānasūtramāha- ekaivetyādi| "vallūrakasyedaṃ sandhānasūtraṃ sambhāvyate" ityanye vadanti||13||
gaṇḍādutpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā | karṇapālīmapālestu kuryānnirlikhya śāstravit ||14||
āhāryasya sandhisūtraṃ nirdeṣṭumāha- gaṇḍādutpāṭhyetyādi| sānubandheneti gaṇḍapradeśalagnenetyarthaḥ| jīvateti śoṇitasahitenetyarthaḥ| anye tu "gaṇḍakarṇasyāpyetat sandhānasūtram" iti vadanti||14||
ato'nyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣuragropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraṃ 19 viśeṣataścātropaharet 20 surāmaṇḍaṃ kṣīramudakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti | tato'ṅganāṃ 21 puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghu bhuktavantamāptaiḥ suparigṛhītaṃ ca kṛtvā, bandhamupadhārya, chedyabhedyalekhyavyadhanairupapannairupapādya, karṇaśoṇitamavekṣya 22 duṣṭamaduṣṭaṃ veti; tatra vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau, punaravalikhyānunnatamahīnamaviṣamaṃ ca karṇasandhiṃ sanniveśya, sthitaraktaṃ sandadhyāt | tato madhughṛtenābhyajya picuprotayoranyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇānavagāḍhamanatiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇenāvakīryācārikamupadiśet, dvivraṇīyoktena ca vidhānenopacaret ||15||
ataḥ paraṃ bandhavidhiḥ| agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāramiti agropaharaṇīyokto yantraśastrādirupa samīpe sambhṛtaḥ samyakkṛtvā dhṛtaḥ sambhāraḥ samūho yatra| surāmaṇḍaṃ madyasyoparyacchabhāgaṃ, kapālacūrṇaṃ navamṛnmayabhāṇḍakhaṇḍacūrṇam| tato'ṅganāṃ puruṣaṃ veti aṅganāyā bhūṣaṇaprādhānyāt prāṅnirdeśaḥ| grathitakeśāntamiti grathitakeśāvayavam, anyathā keśavyākulatayā karmābhighātaḥ syādbandhaviśleṣo vā| laghubhuktavantamiti bhuktavān śastrakarmapīḍāṃ sahate, āhāralaghutvādvedanayā rātrijāgaritavato'pi nājīrṇabādhā syāt| āptaiḥ suparigṛhītaṃ ca kṛtveti āptairhitaiḥ| bandhamupadhāryeti ayaṃ bandho'tra kartavya iti niścitya| chedyādyairupapannairiti yuktaiḥ| upapādyeti saṃyojya, sanniveśya āropya, sandadhyāt sandhānaṃ kuryāt| picuprotayoriti tūlakarpaṭayorityarthaḥ| avaguṇṭhyeti āveṣṭhya| ācārikamiti āhāravihārākhyam| dvivraṇīyoktena vidhāneneti ālepanādinā||15||
bhavati cātra- vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmamatibhojanam | vyavāyamagnisantāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet ||16||
parihāryāṇyupadiśannāha- vighaṭṭanamityādi| vighaṭṭanaṃ cālanam||16||
na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā sandadhyāt | sa hi vātaduṣṭe rakte rūḍho'pi paripuṭanavān, pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān, śleṣmaduṣṭe stabdhaḥ kaṇḍūmān, atipravṛttarakte śyāvaśophavān, kṣīṇo'lpamāṃso na vṛddhimupaiti ||17||
parihāryasāmānyādanyadapi viruddhaṃ pratipādayannāha- na cetyādi| aśuddharaktamiti duṣṭaraktam| atipravṛttaraktamiti śuddharaktamapi yadā'tipravṛttaṃ syāttadā na sandheyam| aśuddharaktasandhāne doṣamāha- sa hi vātaduṣṭe ityādi| paripuṭanaṃ tvaca uccaṭanaṃ, miśrakādhyāyoktaḥ saśophaḥ karṇalatikārogo vā| atipravṛttaraktasya sandhāne doṣamāha- atipravṛttarakte iti; atisravadrakte ityarthaḥ| śyāvaśopho'tra vātakṛtaḥ| kṣīṇakarṇasya sandhāne doṣamāha- kṣīṇa ityādi| kṣīṇo'tra śuddharaktātipravṛttyā; na tu doṣopadravaiḥ, sadoṣopadravavardhane chidyata eva||17||
(āmatailena 23 trirātraṃ pariṣecayet, trirātrācca picuṃ parivartayet) | sa yadā surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥ śanairabhivardhayet | ato'nyathā saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān, punaśchidyate vā ||18|| athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārthamabhyaṅgaḥ | tadyathā- godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpistailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca yathālābhaṃ sambhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt ||19||
dvivraṇīyoktasāmānyavidhimuddiśya viśeṣavidhiṃ nirdiśannāha- āmatailenetyādi| pratudāḥ laṭvādayaḥ śreṣṭhatvāt, viṣkirā lāvādayaḥ, ānūpā varāhamahiṣādayaḥ, audakā rohitamatsyādayaḥ, eṣāṃ vasāmajjānau, vasā māṃsasnehaḥ| gaurasarṣapajasthāne ‘rājasarṣapajaṃ’ iti kecit paṭhanti, rājasarṣapāḥ śvetasarṣapāḥ| vasāmajjāsarpirgaurasarṣapatailametatsnehacatuṣṭayamarkādikalkamāvāpya caturguṇena dugdhenaiva pacanīyamiti| anye tvatra sarpirna paṭhanti| apare vasādisnehacatuṣṭayaṃ paraṃ paṭhanti natu payaḥ, dravānuktau ca jalaṃ caturguṇaṃ vadanti snehapāke; ‘yadā'nyatrāpi kevalaṃ dugdhaṃ syāttadā snehāccaturguṇaṃ dugdhaṃ, yadā punaranyo'pi dravo bhavettadā snehasamameva dugdhaṃ kāryam’ ityācāryā bhāṣante| yathālābhaṃ sambhṛtyeti yasya yasya lābhastaṃ tamekatra kṛtvetyarthaḥ; etena dvitrāṇāmapi grahaṇamuktam 24| alarko mandāraḥ, anantā utpalasārivā, vidārigandhā śālaparṇī, kṣīraśuklā kṣīravidārī; jalaśūko jalanīlikā, jalāntarvartī romayuktaḥ saviṣaprāṇī vā, jalaśūko jalasaṃsthastṛṇasakto jantuviracitaḥ śūkasaṅghātavān nivāso'nduka ityanye, `jalacārī kṛṣṇakīṭa’ iti lakṣmaṇaṭīppaṇakenoktaṃ; madhuravargaḥ kākolyādiḥ, payasyā vidārībhedaḥ, kecidarkapuṣpītyāhuḥ; anye madhuravargaṃ payasyāṃ ca na paṭhanti| tailaṃ veti tilatailaṃ vā pacet, ekaikaṃ vā| svanuguptamiti nirupadravasthāna ityarthaḥ||18-19||
sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet 25| athānupadravaḥ samyagbalavāṃśca vivardhate ||20||
asya tailasyāvacāraṇamāha- sveditonmarditamityādi||20||
yavāśvagandhāyaṣṭyāhvaistilaiścodvartanaṃ hitam |21|
abhyaktasyodvartanamāha- yavetyādi|21|-
śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyairaṇḍajīvanaiḥ ||21|| tailaṃ vipakvaṃ sakṣīramabhyaṅgāt pālivardhanam |22|
karṇapālivivṛddhyarthamaparaṃ tailamāha- śatāvaryaśvagandhābhyāmityādi| śatāvaryādikalkena snehacaturthāṃśena kevalakṣīreṇa caturguṇena tailamatra pacanīyam| payasyā arkapuṣpī| jīvanaiḥ kākolyādidravyaiḥ||21||
ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ 26||22|| teṣāmapāṅgadeśe tu kuryāt pracchānameva tu | bāhyacchedaṃ 27 na kurvīta vyāpadaḥ syustatodhruvāḥ ||23||
evamapyavardhamānānāṃ karṇānāṃ vardhanopāyaṃ darśayannāha- ye tvityādi| upapāditāḥ saṃyojitāḥ| apāṅgadeśe tviti karṇaputrikāyā adhaḥ| tuśabda evārthaḥ| pracchānameva tviti evaśabda īṣadarthe, īṣacchedanaṃ; tuśabdo'yamapyarthaḥ, tena karṇaputrikāyā adha eva chedanaṃ, tadapīṣadeva kāryamityuktaṃ bhavati| teṣāmapāṅgacchedyaṃ hi kāryamābhyantaraṃ bhavet’ iti kecit paṭhanti, apāṅgaputrikāyā adhaḥ karṇānukūlamābhyantaraṃ chedyaṃ pracchayedvā| bāhyacchedaṃ karṇabāhyalatikācchedam| vyāpadaḥ karṇalatikātruṭanādayaḥ; ‘vyādhayaḥ syuḥ’ ityanye paṭhanti||22-23||
baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet | āmakośī samādhmātaḥ kṣiprameva vimucyate ||24||
arūḍhakarṇasya vardhane doṣamāha- baddhamātramityādi| āmakośīti asamyagrūḍhamadhyaḥ| kecidamuṃ na paṭhanti||24||
jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ | surūḍho'vedano yaśca taṃ karṇaṃ vardhayecchanaiḥ ||25||
kīdṛśaḥ punarvardhanīyastamāha- jātarometyādi| suvartmeti śobhanacchidraḥ, śliṣṭasandhiḥ; saṃlagnasandhiḥ; samo nimnonnatatvarahitaḥ, sthiro dṛḍhaḥ||25||
amitāḥ karṇabandhāstu vijñeyāḥ kuśalairiha | yo yathā suviśiṣṭaḥ syāttaṃ tathā viniyojayet | (karṇapālyāmayānnṝṇāṃ punarvakṣyāmi suśruta! | karṇapālyāṃ prakupitā vātapittakaphāstrayaḥ(1) ||26|| dvidhā vā'pyatha saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ | visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike(2) ||26|| dāhavisphoṭajananaṃ śophaḥ pākaśca paittike | kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake(3) ||26|| yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryātteṣāṃ cikitsitam | svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ(4) ||26|| mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyairyathāsvaṃ bhojanaistathā | ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartumarhati(5) ||26|| ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgairvakṣye pālyāmupadravān | utpāṭakaścotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam(6) ||26|| avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulastathā | srāvī ca dāhavāṃścaiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām(7) ||26|| apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau | utpāṭake pralepaḥ syāttailamebhiśca pācayet(8) ||26|| śampākaśigrupūtīkān godhāmedo'tha tadvasām | vārāhaṃ gavyamaiṇeyaṃ pittaṃ sarpiśca saṃsṛjet(9) ||26|| lepamutpuṭake dadyāttailamebhiśca sādhitam | gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmāmanantāṃ taṇḍulīyakam(10) ||26|| śyāve pralepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam | pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syāduṣṇakāñjikam(11) ||26|| dadyāllepaṃ sakaṇḍūke tailamebhiśca sādhitam | vraṇībhūtasya deyaṃ syādidaṃ tailaṃ vijānatā(12) ||26|| madhukakṣīrakākolījīvakādyairvipācitam | godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe(13) ||26|| pralepanamidaṃ dadyādavasicyāvamanthake | prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavameva ca(14) ||26|| tailamebhiśca sampakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ kriyām | sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam | etairālepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam(15) ||26|| granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayedavapāṭya tu | tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet(16) ||26|| likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇairlodhrasya jambule | kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayettataḥ(17) ||26|| madhuparṇī madhūkaṃ ca madhukaṃ madhunā saha | lepaḥ srāviṇi dātavyastailamebhiśca sādhitam(18) ||26|| pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭaistaiśca ghṛtānvitaiḥ | jīvakādyaiḥ sasarpiṣkairdahyamānaṃ pralepayet)(19) ||26||
karṇapālicchedaviśeṣeṇa karṇasandhibandhānāmaparimitatvādanuktamapi prakāraṃ darśayannāha- amitā ityādi| `suviśiṣṭa’ ityatra kecit ‘suniviṣṭaḥ’ iti paṭhanti| kecidatraivādhyāye karṇapālyāmayān paripoṭādīn paṭhanti, anye tu saliṅgacikitsitān miśrakacikitsite paṭhanti; tāṃśca tatraiva vyākhyāsyāmaḥ| anye tu suśrutādhyāyino'tra `karṇapālyāmayānanyān vakṣyāmi caturaḥ pṛthak’ ityādikaṃ granthaṃ sacikitsitaṃ paṭhanti, sa tvācāryairanārṣīkṛtaḥ; tasmānna paṭhanīyaḥ| apare punaratraivotpāṭakādīn sacikitsitān paṭhanti, amumapi pāṭhamanārṣamācāryā varṇayanti, ato'yamapi na paṭhitavyaḥ||26||
viśleṣitāyāstvatha nāsikāyā vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat | nāsāpramāṇaṃ 28 pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā tvavalambi 29 tasya ||27|| tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvādutkṛtya baddhaṃ tvatha nāsikāgram | vilikhya cāśu pratisandadhīta tat sādhubandhairbhiṣagapramattaḥ ||28|| susaṃhitaṃ samyagato yathāvannāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā | pronnamya caināmavacūrṇayettu pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiśca ||29|| sañchādya samyak picunā sitena tailena siñcedasakṛttilānām | ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe snigdho virecyaḥ sa yathopadeśam ||30|| rūḍhaṃ ca sandhānamupāgataṃ syāttadardhaśeṣaṃ tu punarnikṛntet | hīnāṃ punarvardhayituṃ yateta samāṃ ca kuryādativṛddhamāṃsām ||31||
viśleṣitāyā ityādi| viśleṣitāyā iti chinnāyāḥ| pṛthivīruhāṇāṃ vṛkṣāṇām| tasyeti chinnanāsikasya puruṣasya| tena pramāṇeneti vṛkṣapatrapramāṇena| utkṛtyeti ūrdhvaṃ chedayitvā| baddhamiti saṃlagnaṃ yathā syāt, ‘māṃsaṃ’ iti śeṣaḥ| taditi nāsikāgram| sādhubandhairiti śobhanabandhaiḥ kṛtvā| apramattaḥ sāvadhānaḥ| susaṃhitamityādi| susaṃhitaṃ samyagabhisamīkṣya, nāḍīdvayena yathāvadbaddhvā, pronnamya ca prakṛṣṭaṃ yathā syādevamutthāpya, enāṃ nāsikāmavacūrṇayediti sambandhaḥ| nāḍīdvayamatra nalakṛtameraṇḍapatranālakṛtaṃ vā, na tu sīsakādibī(vī)ṭikā; kutaḥ? sā hi gurutvādadho gacchati| pataṅgaṃ raktacandanam, añjanaṃ rasāñjanam| sitena śuklena| tailenetyukte tilatailaṃ labdhaṃ, tilānāmiti yat kṛtaṃ tat pratinidhitailaniṣedhārtham| pāyyaḥ pāyayitavyaḥ| sujīrṇe bhojane| anye tvevaṃ paṭhanti-"chinnāṃ tu nāsikāṃ dṛṣṭvā vayaḥsthasya śarīriṇaḥ| nāsānurūpaṃ sañcchidya patraṃ gaṇḍe niveśayet"- ityādi||27-31||
nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhim | ya evameva jānīyāt sa rājñaḥ kartumarhati ||32||
ataśchinnasyauṣṭhasya sandhānamāha- nāḍīyogamityādi| oṣṭhasya sandhānavidhirnāsāsandhānavat kartavyaḥ; paraṃ nāḍīyogaṃ vinā| arhati yogyo bhavati| idaṃ nāsāsandhānauṣṭhasandhānasūtraṃ pūrvācāryairanārṣīkṛtamapi jejjaṭagayadāsādibhiraṅgīkṛtaṃ subodhatvācca na vyākhyātaṃ, tairaṅgīkṛtatvādasmābhirapi saṅgṛhītaṃ, subodhamapi ca vaidyaputrabodhārthaṃ vyākhyātam| dākṣiṇātyāstu bhiṣajaḥ karṇasyopari koṭivyadhamatra paṭhanti| so'pyatrāprasiddheranārṣaḥ||32||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||16||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘pūrvādhyāyoktasvasthādhikārātsvasthaviṣayakarṇavyadhabandhavidhirucyate| tenādhikārānuvṛttiriha sambandhaḥ’ iti cakraḥ
  2. 2 ‘rakṣetyādyarthe kumāratantraṃ- karṇavyadhe kṛte bālo na grahairabhibhūyate| bhūṣyate'sya mukhaṃ tasmāt kāryastatkarṇayorvyadhaḥ iti| yadyapi karṇavyadhena vraṇini bāle rakṣobhayaṃ bhavati, tathā'pi tadalpakālaṃ pratikartavyaṃ ca, tena cirakālarakṣārthaṃ tadalpaṃ tyajyata eva’ iti cakraḥ
  3. 3 ‘kumāradharāṅke’ iti tāḍapatrapustake na paṭhyate
  4. 4 ‘daivakṛte chidre iti daivena karṇavyadhārthaṃ sūryālokadṛśyamānapratanupradeśarūpaṃ sirādibhī rahitaṃ nirlohitāgamanaṃ ca chidraṃ kṛtamastīti bhāvaḥ’ iti cakraḥ
  5. 5 picuvartiriha tūlasūtrarūpaiva praveśanāharaṇasaukaryāt iti hārāṇacandraḥ
  6. 6 ‘tato vartiṃ praveśya samyagviddhamāmatailena pariṣecayet’ iti pā.
  7. 7 ‘viddhāyāṃ sirāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā granthayo manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  8. 8 ‘nanu sirāvyadhādhyāye ‘karṇayoścatasraḥ, tāsāṃ śabdavahāmekaikāṃ pariharet’ ityuktaṃ, tadadhikasirābhidhānamihāyuktaṃ? na, yatastatra sthūlavibhāgena sirā catuṣkamuktaṃ, iha tu sūkṣmasirābhedenādhikaṃ vaktavyam’ iti cakraḥ
  9. 9 ‘saṃrambhaḥ śvayathudāhādiyogaḥ’ iti cakraḥ
  10. 10 ‘āmatailamiti abhinavāpakvatailam’ iti cakraḥ
  11. 11 ‘doṣāpekṣayā prakṛtyapekṣayā vā’ iti cakraḥ
  12. 12 ‘sīsakādivīṭikāṃ’ iti pā.
  13. 13 ‘doṣata iti śarīradoṣapakṣobhāt’ iti cakraḥ
  14. 14 tatretyādinā bandhaviśeṣārthaṃ tathā'sandheyakarṇaparityāgārthaṃ ca pālyākṛtiviśeṣānāha| yadyapi daśakarṇā atra bandhanārhā vaktavyāḥ, pañcāsādhyatvānna bandhyāḥ, tathā'pi pañcadaśakarṇabandhākṛtaya iti vacanādabandhyānāmapi bandhasambhāvanāmātraṃ bandhasambandhājjñeyam| ye tu ‘karṇākṛtayaḥ’ iti paṭhanti tadgranthaḥ spaṣṭa eva| nemisandhānaka iti nemisandhānabandhena bandhanīyaḥ| evamutpalabhedyakādāvapi vyākhyeyam| vṛttetyādau pūrvasmādvṛttatvaṃ pālyorviśeṣaḥ, ata evotpalatulyatayotpalabhedyako bandho bhavati| hrasvetyādāvanatidīrghatvaṃ pūrvasmādviśeṣaḥ| ābhyantaraikapālerbahirāsañjanādāsaṅgimaḥ| bāhyaikapālestu gaṇḍāt kṛttena māṃsena yojanād gaṇḍakarṇaḥ| abhyantaro gaṇḍadeśaḥ, etadviparyayeṇa bāhyaḥ| nirvedhima iti punaḥ pradeśāntaravedhena niṣpannaḥ| aṇusthūlasamaviṣamapāliriti aṇusthūlatvābhyāṃ pālirekā samā aparā viṣamā yasya sa tathā| tatra vaiṣamyaṃ likhitvā bandhena yojyata iti vyāyojimaḥ| abhyantaradīrghaikapālyā bāhyapāleḥ pūrṇapidhānāt kapāṭasandhikaḥ| bāhyadīrghaikapālyā tu abhyantarahrasvapāleralpapidhānādardhakapāṭasandhiko bhavati| nirmāṃsetyādau kākauṣṭhasadṛśatvāt kākauṣṭhakaḥ’ iti cakraḥ
  15. 15 ‘daśaite sādhyāḥ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ
  16. 16 ‘śuṣkaśaṣkulyāditaḥ saṅkucito bandhaḥ saṅkṣiptaḥ’ iti hārāṇacandraḥ
  17. 17 ‘saṃvedhitasya’ iti pā.
  18. 18 ‘āsañjanāt’ iti pā.
  19. 19 ‘agropaharaṇīyoktasambhāramupaharedviśeṣataścātra surāmaṇḍaṃ’ pā.
  20. 20 ‘viśeṣataścopaharediti surādibhiratra prakṣālanādyupayogasya vakṣyamāṇatvāt’ iti cakraḥ
  21. 21 ‘puruṣaśabdena jātivācinā'ṅganālāme'pyaṅganāvacanaṃ viśeṣeṇa karṇavyadhe'dhikṛtatvadarśanārtham| yaduktaṃ bhoje- “sakuṇḍalāni dīptāni śobhante vadanāni tu| bhoja strīṇāṃ viśeṣeṇa kṛtaiḥ karṇavibhūṣaṇaiḥ’ iti cakraḥ
  22. 22 ‘avekṣeta tadduṣṭamaduṣṭaṃ veti’ iti pā.
  23. 23 ayaṃ pāṭhastāḍapatrapustake na paṭhyate
  24. 24 ‘grahaṇaṃ yuktam’ iti pā.
  25. 25 ‘... manena mrakṣayedbudhaḥ| tato'nupadravaḥ’ iti pā.
  26. 26 ‘vidhinā'nena yojitāḥ’ iti pā.
  27. 27 ‘apāṅgadeśe netrapucchānte, pracchānaṃ tvaṅmātrāvakartanameva kuryānna tvadhikamityevakāreṇākṣiptamarthaṃ punaḥ sphuṭīkṛtyāvagamayati- bāhyetyādinā| bāhyaśabdeneha prāyastvaṅmātrāntaritatvena nātigambhīramapāṅgākhyaṃ marmaivābhipreyata iti gamyate, vyāpadastu tato dhruvā ityukteḥ| tatra tadantareṇa kiñcana vyāpattikaraṃ nopalabhāmahe’ iti hārāṇacandraḥ| bāhyacchedyaṃ iti pā.
  28. 28 nāsāpramāṇaṃ nāsāyā viyojitāṃśaparimitaṃ pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā, tena pramāṇena gaṇḍapārśvāllalāṭādvā avalambi śoṇitapracārārthamekāṃśena śarīrasaṃśrayi yathā syāttathā utkṛtya yathāyogaṃ chittvā ‘tvaṅmāṃsaṃ’ iti śeṣaḥ, baddhaṃ yantrādinā saṃyatameva, nāsikāgraṃ nāsikāyā viśleṣitāṃśoparibhāgaṃ tadgatatvaṅmātramiti yāvat na tvavagāḍhamiti tātparyaṃ, atha kārtsyenāśu vilikhya śastreṇa likhitvā'pramatto bhiṣag sādhubandhaiḥ sūcyādiprāśastyenopapannairbandhanaistatprāgutkṛtaṃ tvaṅmāṃsaṃ prati abhimukhīkṛtya, yuttayā vāmato dakṣiṇato vā āvartyānīya, likhitāvakāśe nyubjīkṛtya sthāpayitveti yāvat, sandadhīta sandadhyāt| atho'nantaraṃ yathāvadabhisamīkṣya vimṛśya, nāḍīdvayeneti śvāsapracārārheṇaivaināṃ nāsikāṃ proṇṇamya kiñcidunnatāṃ kṛtvā, samyak susaṃhitaṃ sammilitaṃ yathāsyāttathā nāḍyagrapārśvapraṇihitayā picuvartyā saṃyamya, pattaṅgādibhiravacūrṇayet’ iti hārāṇacandraḥ
  29. 29 ‘tvavalambya’ iti pā.