17. āmapakvaiṣaṇīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāta āmapakvaiṣaṇīyamadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| āmaśabdāt pacyamāno'pyatra boddhavyaḥ| āmaśca pacyamānaśca pakvaśca teṣāmeṣaṇaṃ vijñānaṃ tadvidyate yasminnadhyāye taṃ tathā||1-2||
śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ prāyeṇa vyādhayo'bhihitā 2 anekākṛtayaḥ, tairvilakṣaṇaḥ pṛthurgrathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅmāṃsasthāyī doṣasaṅghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ityucyate 3||3||
śophasamutthānā ityādi| śophasamutthānā iti śothakāraṇāḥ, ‘śophasyeva samutthānaṃ yeṣām’ ityanye| prāyeṇeti bāhulyena, kadācidbhinnasamutthānā api bhavanti| tairvilakṣaṇa iti tebhyo granthyādibhyo vyādhibhyaḥ pṛthagityarthaḥ; ‘tairgranthyādivyādhibhiḥ kṛtvā vilakṣaṇo nānāprakāraḥ’ ityanye| pṛthurvistīrṇaḥ| grathito granthirivonnataḥ, ‘jātabahugranthiḥ’ ityanye| samaḥ samasaṃsthānaḥ, viṣamo veti viṣamasaṃsthāno vā, etena vraṇaśophasyākṛteraniyama uktaḥ| tvaṅmāṃsasthāyīti etattu prāyeṇa, kutaḥ? śeṣavraṇavastuṣvapi vraṇaśophasya sambhavāt| doṣasaṅghāta iti ekasya dvayorbahūnāṃ vā doṣāṇāṃ saṅghāto doṣasaṅghātaḥ; saṅghāta ucchrāyaḥ| śarīraikadeśotthita iti etena sarvasarādbhinnatvaṃ pratipādayati||3||
sa ṣaḍvidho vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ | tasya 4 doṣarūpavyañjanairlakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | tatra, vātaśophaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā paruṣo mṛduranavasthitāstodādayaścātra vedanāviśeṣā bhavanti; pittaśophaḥ pīto mṛduḥ sarakto vā śīghrānusāryoṣādayaścātra 5 vedanāviśeṣā bhavanti; śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ kaṭhinaḥ snigdhaḥ śīto snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaścātra vedanāviśeṣā bhavanti; sarvavarṇavedanaḥ sannipātaśvayathuḥ; pittavacchoṇitajo'tikṛṣṇaśca; pittaraktalakṣaṇa āganturlohitāvabhāsaśca ||4||
sa ityādi| tasya vraṇaśophasya| doṣarūpavyañjanairiti 6 vātādirūpairvātādilakṣaṇaiścetyarthaḥ; ‘doṣarūpavyañjanaiḥ doṣāṇāṃ vātādīnāṃ rūpāṇyākṛtayo vyajyanta ebhiriti vyañjanāni’ ityanye| tatretyādi| anavasthitaḥ calaḥ| todādayaśceti ādiśabdādbhedanacchedanādayaḥ| pittaśopha ityādi| oṣādayaśceti ādiśabdāccoṣaparidāhadhūmāyanāni gṛhyante| śleṣmaśophaḥ pāṇḍurityādi| kaṇḍvādayaśceti ādiśabdādgurutvasuptatvādayaḥ| āganturiti patanapīḍanādikṛtaḥ||4||
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna sambhāvitaḥ 7 praśamayituṃ kriyāviparyayādbahutvādvā doṣāṇāṃ tadā pākābhimukho bhavati | tasyāmasya pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇamucyamānamupadhāraya- | tatra, mandoṣmatā tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatā'lpaśophatā cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ; sūcibhiriva nistudyate, daśyata iva pipīlikābhiḥ, tābhiśca saṃsarpyata 8 iva, chidyata 9 iva śastreṇa, bhidyata iva śaktibhiḥ, tāḍyata iva daṇḍena, pīḍyata iva pāṇinā, ghaṭyata iva cāṅgulyā, dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyām, oṣacoṣaparīdāhāśca bhavanti, vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntimupaiti, ādhmātabastirivātataśca śopho bhavati 10, tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā bhaktāruciśca pacyamānaliṅgaṃ; vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā valīprādurbhāvastvakparipuṭanaṃ nimnadarśanamaṅgulyā'vapīḍite pratyunnamanaṃ, bastāvivodakasañcaraṇaṃ 11 pūyasya prapīḍayatyekamantamante cāvapīḍite, muhurmuhustodaḥ kaṇḍūrunnatatā 12 vyādherupadravaśāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam | kaphajeṣu tu rogeṣu gambhīragatitvādabhighātajeṣu 13 vā keṣucidasamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvamiti manyamāno bhiṣaṅmohamupaiti; tatra 14 hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyamalparujatā'śmavacca ghanatā, na 15 mohamupeyāditi 16||5||
sa yadetyādi| bāhyābhyantarairiti bāhyā ālepanādayaḥ, ābhyantarāḥ kvāthapānavamanavirecanādayaḥ, taiḥ praśamayituṃ na sambhāvito na pāritaḥ, ‘na prāptaḥ’ ityanye| kriyāviparyayāditi atarpaṇādīnāmanyathābhāvāt| hetvantaramāha- bahutvādvā doṣāṇāmiti|- na hi bahudoṣā vikārāḥ śoṇitāvasekādibhireva praśamaṃ yānti; yaduktam- “ālepanasrāvaṇaśodhanaiśca samyakprayuktairyadi nopaśāmyet”- iti| tatretyādi| sthairyaṃ kāṭhinyam| sūcībhirivetyādi| nistudyate bhṛśaṃ vyathyate, niḥśabdo'tra bhṛśārthe| tābhiḥ pipīlikābhiḥ| chidyata iva dvidhā kriyata iva| bhidyate vidāryata iva| śaktirāyudhaviśeṣaḥ| tāḍyate āhanyata iva| daṇḍo laguḍaḥ| ghaṭyate cālyata iva| dahyate pacyata iva ca kṣārāgnibhyāmiti yathāsaṅkhyaṃ vyākhyeyaṃ, tena dahyate bhasmasāt kriyata ivāgninā, pacyate aṅgāratāpairupatapyata iva kṣāreṇa| oṣa ekadeśiko dāhaḥ, coṣaḥ cūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ| pari samantāddāhaḥ paridāhaḥ| ātataḥ tvaksaṅkocarahitaḥ| vedanopaśāntirityādi| tvakparipuṭanaṃ tvaca uccaṭanam| pratyunnamanam ābhimukhyenordhvaṃ namanam| bastāvivetyādi| yathā bastāvudakasañcaraṇaṃ bhavati tadvadvaidye ekamantamavayavaṃ prapīḍayati sati pūyasya sañcaraṇaṃ śophe bhavatītyarthaḥ| muhurmuhustodo vātavedanā; kaṇḍūḥ śleṣmavedanā; pakvaśothe vidāhāpagamena pittābhāvāttalliṅgābhāvaḥ| unnatatā vyādheḥ unnataśophaḥ| upadravā oṣaparidāhādayaḥ| kaphajeṣvityādi| kaphajeṣu rogeṣviti rogo'tra śophaḥ| tatra viṣaye kaphajeṣvatigambhīragatitvāt, abhighātajeṣu vā keṣuciddūrānupraviṣṭaśalyādihetutvāt| tatra hi tvaksavarṇatetyādi| tatreti kaphaje'bhighātaje ca śophe| tvaksavarṇatā na tu tvagvaivarṇyaṃ, gambhīragatitvādantaḥpākaḥ, bahiḥ punastvaksāvarṇyameva| śītaśophatā bahiḥ, antaḥ punaruṣṇatvaṃ, gambhīragatitvāt kaphārabdhatvācca| alparujatā kaphārabdhatvāt| aśmavadghanatā śilāvat kāṭhinyaṃ, kaphārabdhatvādabahiḥpākatvācceti| na mohamupeyāditi na tatra mohaṃ gacchet, ebhiḥ pakvalakṣaṇaiḥ pakvameva jānīyādityarthaḥ| ‘na mohamupeyādyatastaṃ raktapākamācakṣate vṛddhāḥ’ ityanye||5||
bhavanti cātra- āmaṃ vipacyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak | jānīyāt sa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ ||6||
āmādilakṣaṇajñāne guṇamajñāne doṣaṃ ca darśayannāha- āmamityādi| śeṣā anye āmādijñānavarjitāḥ| taskarāścaurāḥ, teṣāmiva vṛttiryeṣāṃ, prāṇadhanāpahāritvāt||6||
vātādṛte 17 nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphācca pūyaḥ | tasmāt samastān paripākakāle pacanti śophāṃstraya eva doṣāḥ ||7|| kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyataḥ śoṇitameva pāko mato'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ 18||8||
ekadoṣārabdhā api pākakāle sarvadoṣāśliṣṭā bhavantītyāha- vātādityādi| ṛteśabdaḥ kaphāccetyatrāpi sambadhyate| ‘tribhireva śoṇitacaturthaiḥ śarīramidaṃ dhāryate’ (sū. a. 21) iti dvitīyaṃ darśanaṃ darśayannāha- kālāntareṇetyādi| kālāntareṇeti antaraśabdo'trāvadhivācī, prakopaprasarasthānasaṃśrayakālāvadhinā| abhyuditaṃ tu pittamiti samantato bhāvena punarudgataṃ pittaṃ, kṛtvā vaśe vātakaphau vātaśleṣmāṇau hīnau kṛtvā, prasahya balātkāreṇa vaśe kṛtvā, ‘kroḍīkṛtya’ ityanye| mataḥ sammataḥ||7-8||
tatra, āmacchede māṃsasirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ śoṇitātipravṛttirvedanāprādurbhāvo'vadaraṇamanekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhirvā bhavati | sa yadā bhayamohābhyāṃ 19 pakvamapyapakvamiti manyamānaściramupekṣate vyādhiṃ vaidyastadā gambhīrānugato dvāramalabhamānaḥ pūyaḥ svamāśrayamavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā nāḍīṃ janayitvā kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo veti ||9||
āmaṃ na chindyāt pakvaṃ nopekṣeteti darśayannāha- tatretyādi 20| āmacchede iti āmaśabdāt pacyamānasyāpi grahaṇāttatrāpyete doṣāḥ| vyāpādanaṃ hiṃsanam| avadaraṇaṃ vidaraṇam| kṣatavidradhiḥ ‘taistairbhāvairabhihate kṣate vā’ (ni. a. 9) ityādividradhinidānoktaḥ| sa yadetyādi| mohaḥ ajñānam| ciraṃ prabhūtakālam| gambhīrānugataḥ dūrānupraviṣṭaḥ| utsaṅga ivotsaṅgaḥ, vraṇāśaye hi cirakālaṃ pūyāvasthānenāvadāritamantaḥpradeśāntaraṃ nimnamutsaṅgatulyatvāt ‘utsaṅga’ ityucyate; ‘ut ūrdhvaṃ pūyasya saṅga utsaṅgaḥ’ ityanye| avakāśam antarālam||9||
bhavati cātra- yaśchinattyāmamajñānādyaśca 21 pakvamupekṣate | śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau ||10||
asyaivārthasya nindārthavādaparaṃ ślokamāha- yaśchinattyāmamityādi| pakvaṃ śophaṃ śastrakarmārham| śvapacāviva caṇḍālāviva| mantavyau jñātavyau| tau dvau| aniścitakāriṇau āmacchedanapakvopekṣaṇāt; ane tu ‘tau narau śvapacatulyāvāturavyāpādanāt| tadvyāpādanaṃ tau kuto vidhata ityāha- aniścitakāriṇau yato'samīkṣya vidhāyinau vaidyau’||10||
prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedāturaṃ bhiṣak | madyapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanā'sahaḥ 22||11|| na mūrcchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate | tasmādavaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||12|| prāṇo 23 hyābhyantaro nṝṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ | dhārayatyavirodhena śarīraṃ pāñcabhautikam ||13||
pakve śophe śastrakarmārhe pūrvakarmāha- prāgityādi| iṣṭaṃ hitaṃ hitakāri; anye tviṣṭamabhipretamapathyamapi tadbalādhānārthaṃ bhojayet| yo vedanāṃ na sahate taṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ pāyayet paraṃ madyapam| asyaiva ca phalamāha- na mūrcchatyannasaṃyogādityādi| śastraṃ na budhyate śastravedanāṃ na jānātītyarthaḥ| rogeṣūkteṣviti mūḍhagarbhodarārśośmaryādivarjiteṣu, karmaṇi śastraprayoge prāpte, avaśyaṃ dhruvaṃ bhoktavyam| kasmādukteṣu rogeṣu bhojayedityāha- prāṇa ityādi|- prāṇo hyābhyatara iti atrābhyantaraḥ prāṇo balaṃ, taccaujojanitaṃ bhāraharaṇādiśaktilakṣaṇam| bāhyaprāṇaguṇānvita iti bāhyaprāṇo'tra bāhyaṃ balamupacayalakṣaṇaṃ pāñcabhautikāhārajanitaṃ, guṇāḥ śarīradārḍhyādikāḥ, tairanvitaḥ saṃyuktaḥ sannābhyantaraḥ prāṇaḥ śaktilakṣaṇaḥ śarīraṃ dhārayatītyarthaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti- prāṇo hyābhyantara iti; ‘sampanno yavaḥ’ itivajjātivivakṣayehaikavacanaṃ, tenātrāgniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmetyābhyantarāḥ prāṇāḥ, bāhyaprāṇā āgneyasaumyavāyavyadravyāṇi divaso vāyū rātriḥ śabdasparśarūparasagandhāśceti, teṣāṃ guṇāḥ, tairanvito'nugataḥ sannābhyantaraḥ prāṇaḥ śarīraṃ dhārayatītyarthaḥ| tatra bāhyaprāṇasyagnerguṇaiḥ kaṭvamlalavaṇādibhiranugataḥ sannantaragniḥ śarīraṃ dhārayatītyādinā bāhyaprāṇaguṇānugatatvenābhyantaraprāṇasya śarīradhārakatvaṃ darśayanti, asmābhistu vistarabhayānna darśitam| lakṣmaṇaṭippaṇakārastu- ābhyantaraḥ prāṇo'gnīṣomādiḥ, yena prāṇī jīvati, bāhyaprāṇo'nnaṃ, tadguṇāḥ prīṇanādayaḥ, tairanvitaḥ sannābhyāntaraḥ prāṇaḥ śarīraṃ dhārayatītyarthaḥ||11-13||
alpo 24 mahān vā kriyayā vinā yaḥ samucchritaḥ pākamupaiti śophaḥ | viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yātyavagāḍhadoṣaḥ ||14||
mahati śophe'lpe vā'pratikriyamāṇe sati bahuṃ doṣamāha,- alpa ityādi| viṣamaṃ vidagdha iti viṣamavidāho viṣamapāka ityarthaḥ| avagāḍhadoṣa iti ābhyantarapūya ityarthaḥ| ‘yo hyutthito'lpo yadi vā mahān vā kriyāṃ vinā pākamupaiti śothaḥ’ iti kecit paṭhanti||14||
ālepavisrāvaṇāśodhanaistu samyak prayuktairyadi nopaśāmyet | pacyeta śīghraṃ samamalpamūlaḥ sa piṇḍitaścopari connataḥ syāt 25||15||
śophānāmālepanādikriyāsamūhāvacāraṇe'pi pakvānāmupakramasāphalyaṃ darśayannāha,- ālepanetyādi| pacyeta śīghraṃ samamiti etena samapākatvamuktaṃ, sa śophaḥ, piṇḍito vartulībhavati 26||15||
kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ sandahati prasahya | tathaiva pūyo'pyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha ||16||
pakvasyāpyupekṣaṇe śophasya prāguktameva doṣaṃ dṛṣṭāntena darśayannāha- kakṣamityādi| kakṣastṛṇādibahulaḥ pradeśaḥ| iheti pakvaśophe||16||
ādau vimlāpanaṃ kuryāddvitīyamavasecanam | tṛtīyamupanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyām ||17|| pañcamaṃ śodhanaṃ kuryāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate | ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham ||18||
vraṇasya ṣaṣṭerupakramāṇāṃ sūtrasthāne sūtraṇārthaṃ vimlāpanādīnupakramānnirdiśannāha- ādāvityādi| ādau vimlāpanamaṅgulyādimardanena śophavilayanam| avasecanaṃ jalaukādibhī raktavisrāvaṇam| upanāho bandhanaṃ pācanāya| vaikṛtāpahamiti savarṇakaraṇaromasañjananādi| anye tvanyathā''pātanikāṃ gṛhṇantyanyathaiva ca vyākhyānayanti- tatra vraṇasya ṣaṣṭerupakramāṇāṃ sukhabodhārthaṃ lakṣaṇāntareṇa saptatvaṃ darśayannāha,- ādāvityādi| vimlāpanaśabdo'tra bahiḥpramārjane śophavilayanakare lepapariṣekābhyaṅgasvedādau vartate, na tu mandavedanasya snigdhasvinnasya śophasya dvivraṇīyapaṭhitaveṇunālāṅguṣṭhādimardane| avasecanaṃ visrāvaṇam, avasecanaśabdo'pyatra vamanavirekaśoṇitavisrāvaṇādyantarbahiḥpramārjane vartate, na tu kevala eva visrāvaṇe| evaṃ śeṣeṣvapyupakrameṣūpakramāntarāṇi samāneṣu samānānyantarbhāvyāni||17-18||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āmapakvaiṣaṇīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||17||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahāvyākhyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne saptadaśo'dhyāyaḥ||17||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘pūrvādhyāye ‘śothavān bhavati’ ityanena śotho'bhihitaḥ| tasya cāmatā pakvatā ca cikitsāviśeṣārthaṃ jñeyā bhavati, atastadabhidhānārthamāmapakvaiṣaṇīyo'bhidhīyate|” iti cakraḥ
  2. 2 ‘abhidhāsyante’ iti pā.
  3. 3 ‘śotharūpatayottiṣṭhanta iti śothasamutthānāḥ| tebhyo vilakṣaṇa iti vakṣyamāṇaviśiṣṭalakṣaṇatvādeva vilakṣaṇaḥ| tvaṅmāṃsasthāyītyanena tvaṅmāṃsasthatvamavaśyambhāvitayoktam, ekadeśotthitatvena sarvasaraśothādapākino vyāvartayati| śotha ityucyata iti prakaraṇād ‘vraṇaśotha’ ityucyata iti jñeyam’ iti cakraḥ
  4. 4 ‘tasyetyanena yadyapi vraṇaśotha iha pratyavamṛśyate, tathā'pi granthyādīnāmapyetadevāmādilakṣaṇaṃ samānatayoktaṃ jñeyam’ iti cakraḥ
  5. 5 ‘dāhādayaḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘doṣarūpaiḥ kṛṣṇādibhiḥ, vyañjanaiśca taditarairvedanādibhiḥ’ iti cakraḥ
  7. 7 ‘śakyate’ iti pā.
  8. 8 ‘saṃsṛpyata iva’ iti pā.
  9. 9 ‘chidyate bhidyata iva śaktibhiḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘bhavati’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  11. 11 ‘bastāvudakasañcaraṇamiva pūyasya sañcaraṇamiti yojanā, ante ekasmin pārśve'vapīḍite ekamantaramaparapārśvaṃ prapīḍayatyākrāmati vegena pūrayati pūya ityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ
  12. 12 ‘kaṇḍūranunnatatā’ iti pā.
  13. 13 ‘gambhīrānugatatvāt’ iti pā.
  14. 14 ‘yatra’ iti pā.
  15. 15 ‘na tatra’ iti pā.
  16. 16 ‘yatra tu kaphajeṣvabhighātajeṣu vā rogeṣu gambhīragatitvāt prapākapratigīnyetāni liṅgāni dṛśyante na tatra mohamupeyāt, śeṣalakṣaṇenaiva pakvaṃ vijānīyādityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘kapheje gambhīre tathā śastraje ca gambhīre antaḥpāke śītatādi bhavati, tatrāntardāhādinā pākādikāvadhāraṇaṃ, na tatra mohamupeyāditi śeṣavidāhādipūrvalakṣaṇaiḥ pākaṃ jānīyāt’ iti cakraḥ
  17. 17 ‘narte rujā vātamṛte ca pittaṃ pākaḥ kaphaṃ cāpi vinā na pūyaḥ| tasmādvipākaṃ paripākakāle prayānti śophāstribhireva doṣaiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhāntaram
  18. 18 asyāgre tāḍapatrapustake ‘dravyāṇāṃ candanādīnāṃ dagdhānāṃ śvetatā yathā| tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ raktaṃ pūyamihocyate’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate
  19. 19 ‘bhayamohābhyāmiti bhayādapi pāṭanabhīrūtayā pakvamapyapakvameva dṛḍhayati’ iti cakraḥ
  20. 20 ‘yadyapyatra vātādīnāṃ trayāṇāmapi kāraṇatvamuktaṃ, tathā'pi pāke kāraṇatayā pittaṃ pradhānameva, pūyaṃ ca śvetatvaghanatvābhyāṃ kaphakāryam| kālāntaraṃ vidāhāvasthā, tatra pittaprakopo vidāhakāraṇatayā pittasya bhavati| vaśe kṛtvā āyattau kṛtvā, śītatvena pākapratibandhakāvabhibhūyeti yāvat| śoṇitaṃ pacatītyanena śoṇitādhāramāṃsādipāko'pi labhyate, śoṇitaṃ tu matāntare doṣatayā prādhānyena sākṣāduktam| etacca matāntaramapratiṣedhenānumatameva| pūrvoktapāke'pi hi pittaprādhānyamastyeva, pākatayā ca śoṇitamapi tatra labhyata eva’ iti cakraḥ
  21. 21 ‘atrāmagrahaṇena pacyamānasyāpi grahaṇam’ iti cakraḥ
  22. 22 ‘'vedanāsahaḥ’ iti pā.
  23. 23 ‘prāṇa iti balaṃ, bāhyaprāṇa āhāraḥ, balahetutvāt’ iti pā.
  24. 24 ‘yo hyutthito'lpo yadi vā mahān syāt kriyāṃ vinā pākamupaiti śothaḥ’ iti pā.
  25. 25 ‘śīghrapākādayo guṇā ālepanādinā doṣakṣapaṇād bhavanti’ iti cakraḥ
  26. 26 ‘vartulībhūtaḥ” iti pā.