athāto 1 vraṇālepanabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| ālepa ādya upakramaḥ 2, eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaśca, taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāmaḥ- tato bandhaḥ pradhānaṃ, tena śuddhirvraṇaropaṇamasthisandhisthairyaṃ ca ||3||
athāta ityādi| eṣa ālepaḥ| nanveṣa ālepa ādya upakramaḥ kathaṃ? dvivraṇīye'patarpaṇasyādyatvena paṭhitatvāt; ucyate- auṣadhadravyebhyo bahirantaḥpramārjanebhya ālepa ādya ityarthaḥ; ādyasamīpatvācchreṣṭhatvādvā''lepa ādya ityucyate| sarvaśophānāṃ sāmānya iti vātādiśophānāṃ tulyaḥ, ālepatvenābhedāt| pradhānatamaśca sarvopakramebhyaḥ āśupīḍāharatvāt| taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāma iti tamālepaṃ, pratirogaṃ roge roge, vakṣyāmaḥ kathayiṣyāmaḥ, asmin sthāne cikitsite ca| tataḥ tasmādālepāt| asthisandhisthairyaṃ ceti asthnaḥ sandherdārḍhyaṃ ‘bhavati’ ityādhyāhāraḥ| kecidācāryā imaṃ na paṭhanti||1-3||
tatra 3 pratilomamālimpet | pratilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate'nupraviśati romakūpān svedavāhibhiśca sirāmukhairvīryaṃ prāpnoti ||4||
idānīmālepāvacāraṇaṃ tatphalaṃ ca nirdeṣṭumāha- tatretyādi| pratilomamālimpediti lomābhimukhamālimpet| hi yasmādarthe| avatiṣṭhate avasthitiṃ karoti, anupraviśati ca ‘auṣadhaṃ’ ityanuvartate||4||
na ca śuṣyamāṇamupekṣeta, anyatra pīḍayitavyāt | śuṣko hyapārthako rukkaraśca 4||5||
ālepasyāvasthāyāṃ kartavyatāmāha- na cetyādi| anyatra pīḍayitavyāditi pīḍanadravyairmiśrakoktairyo vraṇaḥ pīḍanīyo bhavati tasmādanyatra śuṣyamāṇaṃ nopekṣetetyarthaḥ| hi yasmādarthe| apārthako niṣphalaḥ||5||
sa trividhaḥ- pralepaḥ, pradeha, ālepaśca | pralepapradehayorantaraṃ 5 - tatra pralepaḥ śītastanuraviśoṣī viśoṣī vā; pradehastūṣṇaḥ śīto vā bahalo'bahuraviśoṣī 6 ca; madhyamo'trālepaḥ | tatra, raktapittaprasādakṛdālepaḥ; pradeho vātaśleṣmapraśamanaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaśca; tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu; yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ ‘kalka’ iti sañjñāṃ labhate niruddhālepanasañjñaḥ; tenāsrāvasannirodho mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇamanantardoṣatā vraṇaśuddhiśca bhavati ||6||
tadbhedānāha- sa trividha ityādi| pralepapradehayorvāstavābhede'pi vyāvahārikaṃ bhedaṃ darśayannāha- tatra 7 pralepa ityādi| antaraṃ bhedaḥ, sthānāsanavat| pralepaṃ lakṣaṇairnirdiśannāha- pralepa ityādi| aviśoṣī apīḍayitavye vraṇaśophe, viśoṣī pīḍayitavye; etena yena kalkena candanavallipyate sa pralepaḥ; anye ‘śītastanuḥ’ ityādilakṣaṇaṃ pradehasya iti vadanti| lakṣaṇaiḥ pradehaṃ nirdiśannāha- pradeha ityādi| uṣṇaḥ śīto veti viṣayāpekṣayā; tatra vātabahule kaphabahule vā uṣṇaḥ, pittaraktabahule śītaḥ| bahalaḥ sthūlaḥ, etena yastu kalkaḥ piṇḍīkṛtya vraṇasyopari dīyate sa pradehaḥ| ‘uṣṇaḥ śīto vā’ ityādilakṣaṇaṃ ‘pralepasya’ iti kecinmanyante| lakṣaṇāntaraṃ nirdiśya kāryabhedaṃ nirdiśannāha- tatretyādi| tatreti tayormadhye| kecidatrālepanasthāne ‘pradeha’ iti paṭhanti, anye tu pradehasthāne ālepaṃ paṭhanti| ālepasya sāmānyaviṣayaṃ darśayannāha- tasyetyādi| kṣatākṣateṣu vraṇavraṇaśopheṣvityarthaḥ| viṣayāntareṇālepasya nāmāntaramāha- yastvityādi| tuśabdo'vadhāraṇe| bhūyaḥśabdo'tra punararthe| niruddhā niṣiddhā| anye tvatra ‘nirodhyālepanasañjñāṃ’ iti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| kalkasañjñasyālepasya karma āha- tenetyādi| āsrāvasannirodha iti āsrāvo raktādyāsrāvaḥ| anantardoṣateti doṣo'tra pūyaḥ, tenābhyantarapūyavarjitatvam| vraṇaśuddhiśceti doṣaduṣṭinivṛttiḥ; cakārādvraṇaropaṇasya grahaṇam||6||
avidagdheṣu śopheṣu hitamālepanaṃ bhavet | yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpaham ||7|| tvakprasādanamevāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam | dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ rujākaṇḍūvināśanam ||8|| marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣvapi tathā nṛṇām | saṃśodhanāya teṣāṃ hi kuryādālepanaṃ bhiṣak ||9|| (ṣaḍbhāgaṃ 8 paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu vātike | aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet) ||10||
ālepasyātmaviṣaye kālāvadhimāha- avidagdheṣvityādi| avidagdheṣvālepanaṃ hitaṃ, vidagdheṣu punaḥ pradeha eva, yasya ‘upanāha’ iti sañjñāntaram| yathāsvaṃ doṣaśamanamiti vātādidoṣeṣu madhye yadālepanaṃ dravyaguṇāpekṣayā yasya doṣasya śamanaṃ bhavet tat tatra hitamityarthaḥ| dāhakaṇḍūrujāpahamiti dāhaḥ pittasya, kaṇḍūḥ kaphasya, rujā vātasya, etā apahanti| dūṣyaprasādanatvamālepasya nirdeṣṭumāha- tvakprasādanamevāgryamiti|- agryaṃ pradhānam| dāhakaṇḍūrujāpahamiti pūrvasminneva śloke dāhādīnāṃ paṭhitatvādiha punaḥ pāṭho dūṣyakṛtā api dāhādayo bhavantīti bodhanārtham||7-10||
tasya 9 pramāṇaṃ mahiṣārdracarmotsedhamupadiśanti ||11||
tanutvamālepasya guṇaḥ, tanutvaṃ kiṃ pramāṇamityāha- tasyetyādi| pradehastu mahiṣārdracarmocchrāyāpekṣayā sthūla iti| ye tu tanutvaṃ pradehaguṇaṃ manyate, teṣāṃ mate pradehasyaitat pramāṇam||11||
na cālepaṃ rātrau prayuñjīta 10, mā bhūcchaityavihatoṣmaṇastadanirgamādvikārapravṛttiriti ||12|| pradehasādhye vyādhau tu hitamālepanaṃ divā | pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ ||13|| na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācidavacārayet | uparyupari lepaṃ ca na kadācit pradāpayet ||14|| ūṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvājjanayet sa hi | na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ | śuṣkabhāvātsa nirvīryo yukto'pi syādapārthakaḥ ||15||
viśiṣṭe kāle ālepāvacāraṇavidhiniṣedhe, kathañcitkriyamāṇe ca doṣamāha- na cetyādi| etenāsya vidhiḥ sūcyate; tena vātaślaiṣmikāpākiśothe rātrau pradeha upayoktavyaḥ, tathā vidahyamāne śothe pradeho deya eva, kṣateṣu kalko'pi rātrau dātavya iti, tathā pittaje śothe vātapittaje ca śatadhautaghṛtābhyaṅgādi dātavyamiti| śaityāvihatoṣmaṇa iti ‘śophasya’ iti śeṣaḥ| tadanirgamāt śophoṣmāniḥsaraṇāt| vikārapravṛttirvikārābhivṛddhiḥ| śaityaruddharomakūpatvādanirgacchannūṣmā ālepenāntarnīto'tyarthaṃ śophaṃ pacatītyarthaḥ| svedavāhibhiḥ sirāmukhaiśca vīryaṃ prāpnotītyata ūrdhvaṃ bahuṣu pratiṣu nibandhapāṭhakramādvyatikrameṇa pāṭhakramo'dhikaśca pāṭho dṛśyate; sa ucyate- “tasya pramāṇaṃ mahiṣārdracarmotsedhamupadiśanti| na ca śuṣyamāṇamupekṣetānyatra pīḍayitavyāt; śuṣko hyapārtho rukkaraśca| sa trividha ālepaḥ pradeho lepaśca| teṣāmantaraṃ- ālepaḥ śītastanuraviśoṣī viśoṣī ca, pradehastūṣṇaḥ śīto vā bahulo bahuraviśoṣī ca, madhyamo lepa iti| viśeṣato raktapittaprasādakṛdālepaḥ; pralepo vātaśleṣmapraśamanaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaśca, tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu; yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ ‘kalka’ iti sañjñā labhate niruddhālepanasañjñaḥ, tenāsrāvasannirodho mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇamanantardoṣatā vraṇaśuddhiśca bhavati| ubhayaguṇo lepaḥ| na cālepaṃ rātrau prayuñjīta, mābhūcchaityavihatoṣmaṇastadanirgamādvikārapravṛttiriti| tvakprasādanamevāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam| dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ todakaṇḍūvināśanam|| marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣvapi tathā nṛṇām| saṃśodhanāya teṣāṃ hi kuryādālepanaṃ bhiṣak|| avidagdheṣu śotheṣu hitamālepanaṃ bhavet| yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūvināśanam|| ṣaḍbhāgaṃ paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu vātike| aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet”- iti| ayaṃ pāṭho vartamāneṣu pustakeṣu sarveṣveva paṭhyata ityasmābhiḥ kramamātraṃ darśitaṃ; na tvayaṃ paṭhanīyaḥ; paṭhanīyaḥ punaḥ prāktanapāṭha eva, sarvapūrvācāryasammatatvāt||12-15||
ata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇyupadekṣyāmaḥ; tadyathā- kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapatrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasantānikālauhānīti 1112; teṣāṃ vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayogaḥ; prakaraṇataścaiṣāmādeśaḥ ||16||
idānīṃ vraṇabandhavidhiḥ prastūyate, sa ca dravyādhīnaḥ, atastānyeva prāgupadeṣṭumāha- kṣaumetyādi| kṣaumam atasītantubhirvyūtaṃ, anye vastrāntaramāhuḥ; kārpāsaṃ kārpāsatanturacitam; āvikam urabhraromavyūtaṃ; dukūlaṃ paṭṭavastram, anye valkalamāhuḥ; kauśeyaṃ kośakārakṛmilālodbhūtaṃ, yat ‘trasara’ iti loke; patrorṇo rallūkākhyaḥ kambalaḥ, anye tu ‘yairharitādīni devāṅgānyupyante te patrorṇāḥ’, ‘dhautakauśeyam’ ityapare, ‘māgadhapauṇḍrakādideśeṣu nāgavṛkṣādayaścatvāro vṛkṣāstatpatrebhyo jātairharitatantubhirūrṇārūpairvayate yattat patrorṇam’ ityeke; cīnapaṭṭaṃ cīnadeśa evotpadyate, taddeśajanāstu ‘cīnayugapaṭṭam’ iti vadanti, sa ca patrorṇasyaiva bhedaḥ, anye netramāhuḥ; carma eṇādīnām, apare carmavadbandhanadravyam, athavā suvarṇapiṣṭikāliptacarmatantubhisturuṣkairyāni vayante tāni carmaśabdenocyante; bāhyavalkalamantyaṃ ca tyaktvā madhyaṃ yadgṛhyate tadantarvalkalam; alābūśakalaṃ tumbīphalakarparikā; latāvidalaṃ śyāmalatādipāṭitārdhaṃ; kecidvidalaśabdaṃ carmādibhiḥ saha sambadhnanti, anye tu vidalaśabdena vaṃśavetrādikambikāmāhuḥ; latāśabdena ca śyāmalatādīnāṃ grahaṇaṃ; rajjurmuñjabalvajādivalitaḥ; tūlaphalaṃ śālmalīphalādi; santānikā kṣīrasantānikā, anye ‘kuśalasantānikā’ iti paṭhanti, kuśalasantānikā kolikavṛttiḥ dvitritanturacitā ‘vaya’ iti loke prasiddhā, markaṭavāsaṃ kecidāhuḥ; lohāni suvarṇatrapusīsādīni| kva punasteṣāmupayoga ityāha- teṣāmityādi| teṣāṃ kṣaumādīnām| vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayoga iti tatra vātaślaiṣmikaṃ vyādhiṃ kālaṃ ca śītamavekṣya vraṇabandhanadravyāṇāṃ ghanānāmupayogaḥ, raktapaittikaṃ vyādhimuṣṇaṃ ca kālamavekṣya tanūnāmupayogaḥ, cakārādgāḍhasthānamavekṣya ghanānāmupayogaḥ, śithilasthānamavekṣya tanūnāmupayoga iti| vargoktānāṃ vraṇabandhanadravyāṇāṃ saṅkṣepeṇādeśamāha- prakaraṇataścaiṣāmādeśa iti|- prakaraṇataḥ prakaraṇamavekṣya, eṣāṃ vraṇabandhanadravyāṇāmādeśanaṃ; tadyathā- sarpādidaṣṭasyāriṣṭābandho rakṣā(jvā)dibhiḥ, raktātipravṛttau raktanivṛttyarthaṃ santānikayā badhnīyāt, pāṭitaśyāmalatādyairbhagnasandhānāya bandhaḥ kartavyaḥ, lauhaiḥ suvarṇādibhirdantān badhnīyāt, trapvādibhirarbudagranthyādīn, alābuśakalena śirovraṇān badhnīyāt; evamanyeṣāmapi yathārhamādeśanam||16||
tatra kośadāmasvastikānuvellitamu(pra)tolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagophaṇāḥ 13 pañcāṅgī ceti caturdaśa bandhaviśeṣāḥ | teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||17||
idānīṃ bandhaviśeṣān saṅkhyayā nirdeṣṭumāha- tatra kośetyādi| eṣāmākāraṃ nirdeṣṭumāha- teṣāmityādi| prāyograhaṇānnāmnaiva sarveṣāmākṛtīrvaktuṃ na śakyate, tasmāt paratantroktalakṣaṇamapyatraiva samyagākṛtivijñānāya ślokairupadekṣyāmaḥ| tadyathā- “pūrayitvauṣadhairbandhaḥ kriyate kośakākṛtiḥ| kośakākhyaḥ sa vijñeyo, vaidyairbandhanavarjitaḥ|| dāmākṛtiṃ catuṣpādāṃ dāmākhyaṃ, svastikaṃ punaḥ| svastikākṛtimāsīvya 14, paścādāveṣṭya badhyate|| anuvellitaṃ tadvidyāt, mutolīlakṣaṇaṃ śṛṇu| bahvaṅghrirmuṭikākāro jālavadbahurandhrakaḥ|| mutolībandha eṣa syāt sañjñāntaramataḥ śṛṇu| gotuṇḍikāṃ cālanīṃ ca tāmevāhurbhiṣagvarāḥ|| maṇḍalaṃ veṣṭanākāraṃ vidadhyāt, sthagikāṃ punaḥ 15| sthagikāmiva cāpūrya bheṣajaiḥ paṭṭakena ca|| badhyate maṇḍalākāro yamalavraṇayostu yaḥ| bandhaṃ yamakanāmānaṃ bhiṣajo varṇayanti tam|| khaṭvākāraścatuṣpādaḥ khaṭvābandhaḥ prakīrtitaḥ| cīnabandhaṃ vijānīyāccīrābhirbahubhirvṛtam| vibandho vividho bandhaḥ sa ca ṣaṭcīndhi(ri)kāyutaḥ 16|| jñeyo vitānasañjñastu vitānākārasaṃyutaḥ| pāṣāṇaguḍakotkṣepakāriṇīṃ gophaṇāṃ viduḥ|| tadākṛtiṃ bhiṣakkuryādgophaṇāṃ, pañcakambibhiḥ| pañcāṅgīṃ tu vṛtāṃ kuryāt sandhānāya cikitsakaḥ”- iti||17||
tatra kośamaṅguṣṭhāṅguliparvasu vidadhyāt, dāma sambādhe'ṅge, sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu svastikaṃ, anuvellitaṃ śākhāsu, grīvāmeḍhrayoḥ mu(pra)tolīṃ, vṛtte'ṅge maṇḍalam, aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthagikāṃ, yamalavraṇayoryamakaṃ, hanuśaṅkhagaṇḍeṣu khaṭvām, apāṅgayoścīnaṃ, pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ, mūrdhani vitānaṃ, cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu gophaṇāṃ, jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīmiti; yo vā yasmin śarīrapradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasmin vidadhyāt ||18||
bandhaviṣayamāha- tatretyādi| tatreti caturdaśabandheṣu madhye| parvaśabdo'ṅguṣṭhāṅgulibhiḥ saha sambadhyate| dāma sambādhe'ṅge iti saṅkaṭe'ṅge| sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣviti kṣipramarmopariṣṭādubhayataḥ kūrcakaḥ, pādāṅguṣṭhāṅgulyormadhye kṣipramiti marma; bhrūstanāntaramiti antaraśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate; talamiha hastapādatalam| śākhāsviti śākhāsu sakthibāhuṣu| bāhupārśvodarorupṛṣṭhādikaṃ vṛttamaṅgam| aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣviti agraśabdo'trāṅguṣṭhādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| hanuśaṅkhagaṇḍeṣviti hanurmukhasandhiḥ, śaṅkho bhrūkarṇayorantaraṃ, gaṇḍo gallaḥ| apāṅgayoścīnamiti apāṅgayornetrāntapradeśayoḥ| hṛdayordhvaṃ stanayormadhyaṃ grīvāmūlādadhastāduraḥ| mūrdhā mastakam| cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu gophaṇāmiti cibukamoṣṭhādho māṃsāsthipiṇḍikā 17, aṃso bāhuśiraḥ, bastirmūtrāśayaḥ| jatruṇa ūrdhvaṃ grīvāmūlādupari| ādyasūtrāt ‘vidadhyāt’ iti kriyāpadaṃ sarvatrānuvartate| uktaṃ deśaniyamaṃ prayojanavaśena vyabhicārayannāha- yo vetyādi| suniviṣṭaḥ śobhanākāraḥ||18||
yantraṇamūrdhvamadhastiryak ca ||19||
bandho mṛdusamāvagāḍhabhedāttrividhaḥ, sa ca yantraṇamantareṇa na sambhavati, ato yantraṇaṃ nirdeṣṭumāha- yantraṇamūrdhvamadhastiryak ceti| yantraṇaṃ paṭṭagrantherbandhanaṃ, taccordhvādibhedena triprakāraṃ, vraṇākṛtīnāṃ nānāvidhatvāt| cakāra ūrdhvādibhedāneva samuccinoti||19||
tatra ghanāṃ kavalikāṃ 18 dattvā vāmahastaparikṣepamṛjumanāviddhamasaṅkucitaṃ mṛdu paṭṭaṃ niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopari kuryādgranthimābādhakaraṃ ca ||20||
bandhāvacāraṇaṃ nirdiśannāha- tatretyādi|- tatreti vākyopakrame| ghanāṃ kavalikāmiti auṣadhavastrayorantare yā dīyate auṣadhasaṃsthāpanārthamaudumbarāditvak patrāṇi vā, sā ‘kavalikā’ ityucyate; anye dviguṇacaturguṇamṛdukarpaṭaviracitāṃ kavalikāmāhuḥ| vāmahastaparikṣepamiti vāmahastaparikṣepāddṛṣṭyā racito bandho maṅgalamāvahati; anye tu ‘paṭṭe vāmahastaparikṣipte dakṣiṇahastena sādhu bandho niṣpadyate’ ityācakṣate; apare tu vāmadakṣiṇaparikṣepāvubhāvapi 19 viṣaye kartavyau,kriyāsaukaryārthaṃ tu vāmahastaparikṣepa uktaḥ| ṛjutvaṃ sanniveśaviśeṣāpekṣam| anāviddham anākulitam, asaṅkīrṇamityapare| asaṅkucitaṃ valivarjitam| mṛdu komalam| vāmahastaparikṣeparjutvādiguṇayuktaṃ paṭṭaṃ niveśya saṃsthāpya badhnīyādityarthaḥ| ābādhakāraṃ ceti ā samantataḥ pīḍākaraṃ granthiṃ na kuryādityarthaḥ| sa ca vāmadakṣiṇapārśvayostathā pṛṣṭhe'pi kriyamāṇaḥ svapnābādhakaraḥ syāditi||20||
na ca vikeśikauṣadhe atisnigdhe atirūkṣe viṣame vā kurvīta; yasmādatisnehāt kledo, raukṣyācchedo, durnyāsādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti 20||21||
tatrauṣadhakalkavraṇavartyoḥ snigdhādibhāvaṃ niyamayannāha- na cetyādi| vikeśikauṣadhe iti tilakalkamadhughṛtāktavastrasya sūtrasya vā vartirvikeśikā, sā 21 ca pūtimāṃsotsaṅgagatipūyagarbheṣu vraṇeṣu nikṣipyate; auṣadhamiha auṣadhakalkaḥ, sa ca kevalakalkaḥ pūtimāṃsotsaṅgagatyasthyantarapūyavarjiteṣu vraṇeṣu dīyate; etadviparyayavraṇeṣu punarvikeśikauṣadhakalkayorubhayorapyupayogaḥ| viṣame durnyaste; anye ‘viṣame’ iti na paṭhanti| vikeśikauṣadhayoratisnigdhātirūkṣadurnyastayordoṣaṃ vaktumāha- yasmādatisnehāt kleda iti|- kledo vraṇasyārdratvam| chedaḥ saṃhatayorvraṇauṣṭhayordvidhākaraṇam| durnyāsāt duṣpraveśāt| vraṇavartma vraṇamukham| gayadāsācāryastvanyathā''pātanikāṃ gṛhītvā pāṭhamanyathā paṭhati- “atisnehātirūkṣayorvikeśikauṣadhayordoṣaṃ yuktiyuktasnehato guṇaṃ ca vaktumāha- kasmāt? atisnehāt kledo raukṣyācchedo yuktasnehāt samyaguparoha” iti||21||
tatra vraṇāyatanaviśeṣādbandhaviśeṣastrividho bhavati- gāḍhaḥ, samaḥ, śithila iti ||22||
idānīmuktasaṅkhyakamapi bandhaṃ vraṇākṛtiviśeṣeṇa trividhaṃ darśayannāha- tatretyādi| vraṇāyatanaviśeṣāditi vraṇānāmāyatanaṃ sthānamaṅgapratyaṅgādikaṃ, tadviśeṣādgāḍhādayo bandhaviśeṣā bhavanti| nanu, doṣakālaviśeṣādapyagre bandhaviśeṣāṇāṃ darśitatvāddoṣakālāvapyatra vācyāviti? ucyate, doṣakālau hi vraṇāyatanaviśeṣamātrakarāviti na pṛthaguktau; anye tu vraṇāyatanaviśeṣādityasyāgre cakāro lupto draṣṭavya iti paṭhanti, tenānuktadoṣakālaviśeṣo'pi labhyate, tasmādapi bandhaviśeṣā bhavanti| vraṇāyatanaviśeṣāditi anye'nyathā vyākhyānayanti ‘vraṇānāṃ vātādyārabdhānāṃ viśeṣāttathā''yatanānāṃ sthānānāmaṅgapratyaṅgādikānāṃ kālaviśeṣāttrayo 22 bandhaviśeṣā bhavanti” iti| ‘vraṇāyatanaṃ vraṇākāro vraṇasanniveśa’ ityanye vyācakṣate; idaṃ cāsaṅgatameveti||22||
pīḍayannarujo 23 gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ | naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ ||23||
gāḍhādibandhānāṃ lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- pīḍayannarujo gāḍha iti|- gāḍho bandhaḥ pīḍayannapyavagāḍhamāno'pi na rujati| socchvāsaḥ anavagāḍhakaḥ||23||
tatra sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥsu gāḍhaḥ, śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu samaḥ, akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithila iti ||24||
prāgeva vraṇāyatanaviśeṣādbandhaviśeṣaṃ nirdiśannāha- tatretyādi| sphicau kaṭiprothau, vaṅkṣaṇa ūrusandhiḥ, maḍhro mehanaṃ, muṣko'ṇḍakoṣaḥ||24||
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt, samasthāne śithilaṃ, śithilasthāne naiva; evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca; ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ, samasthāne gāḍhaṃ, gāḍhasthāne gāḍhataraṃ; evaṃ vātaduṣṭaṃ ca ||25||
doṣaviśeṣādbandhaviśeṣaṃ nirdeṣṭumāha- tatretyādi||25||
tatra paittikaṃ śaradi grīṣme dvirahno badhnīyāt, raktopadrutamapyevaṃ; ślaiṣmikaṃ hemantavasantayostryahāt 24, vātopadrutamapyevam | evamabhyūhya bandhaviparyayaṃ ca kuryāt ||26||
kālaviśeṣādapi bandhaviśeṣaṃ darśayannāha- tatretyādi| dvirahno badhnīyāditi divasasya madhye dvau vārau badhnīyādityarthaḥ| evamabhyūhyeti evamanena prakāreṇa, abhyūhya svayamapi vitarkya, bandhaviparyayaṃ bandhasyānyathātvamavasthāvaśāt kuryāditi| tadyathā- pittaślaiṣmikaṃ dvyahādbadhnīyāt prātargrīṣmaśaradoḥ, hemante paittikamaharahaḥ, varṣādiṣvapi ślaiṣmikaṃ dvyahe sāyamiti||26||
tatra, samaśithilasthāneṣu gāḍhaṃ baddhe vikeśikauṣadhanairarthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaśca, gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃ paṭṭasañcārādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti; gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ baddhe ca guṇābhāva iti ||27||
gāḍhādisthāne'pyanyathākṛtānāṃ bandhānāṃ doṣaṃ vaktumāha- tatretyādi| cakāro'tra rāgaṃ samuccinoti; gāḍhabandhadoṣo'yam||27||
aviparītabandhe vedanopaśāntirasṛkprasādo mārdavaṃ ca ||28||
yathocitabandhaguṇamāha- aviparītabandha ityādi||28||
abadhyamāno daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhirviśeṣairabhihanyate vraṇaḥ, vividhavedanopadrutaśca duṣṭatāmupaiti, ālepanādīni cāsya viśoṣamupayānti ||29||
bandhavyatireke doṣaṃ vaktumāha- abadhyamāna ityādi| daṃśo vanamakṣikā, upalaḥ pāṣāṇaḥ, pāṃśurdhūliḥ, ātapo gharmaḥ| duṣṭatāmupaiti vaikṛtaṃ yāti||29||
cūrṇitaṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭamatipātitam | asthisnāyusirācchinnamāśu bandhena rohati ||30|| sukhamevaṃ vraṇī śete sukhaṃ gacchati tiṣṭhati | sukhaṃ śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||31||
bandhasyātyantaguṇaṃ 25 darśayannāha- cūrṇitamityādi| cūrṇitaṃ bahudhā khaṇḍīkṛtaṃ, mathitaṃ viloḍitaṃ, bhagnaṃ kāṇḍabhagnaṃ, viśliṣṭaṃ sandhicyutam, atipātitaṃ sthānāccyutamavalambamānam| chinnaśabdo'sthyādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| cūrṇitādiṣu gamanāgamanasthānaśayaneṣvapi caturṣu bandhaḥ praśasta ityāha- sukhamityādi| śete svapiti, tiṣṭhati ūrdhvībhūta āste, śayyāsanasthasya sukhaṃ ‘bhavati’ ityadhyāhāraḥ||30-31||
abandhyāḥ pittaraktābhighātaviṣanimittā yadā śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt prakuthitapraśīrṇamāṃsāśca 26 bhavanti ||32||
yeṣu bandha evānarthakarastān darśayannāha- abandhyā ityādi| nimittaśabdaḥ pittādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| kadā punarete'bandhanīyā ityāha- yadetyādi| todākhyaiva vedanā tayā'bhibhūtā vātānuviddhā ityarthaḥ| atra bandhenātyarthaṃ todotpattireva syāt, tasmānna bandhaḥ kartavya iti| ‘todadāhābhibhūtā’ ityanye paṭhanti| ‘yadā ca śophatodadāharāgapākavedanābhibhūtā’ iti kecit paṭhanti| pākāt prakuthitapraśīrṇamāṃsāśca bhavantīti ye vraṇāḥ pākāt pratisrastamāṃsāśca bhavanti te'pi na bandhyā ityarthaḥ||32||
kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piḍakā madhumehinām | karṇikāśconduruviṣe viṣajuṣṭāśca ye vraṇāḥ ||33|| māṃsapāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe | svabuddhyā cāpi vibhajetkṛtyākṛtyāṃśca buddhimān ||34|| deśaṃ doṣaṃ ca vijñāya vraṇaṃ ca vraṇakovidaḥ | ṛtūṃśca parisaṅkhyāya tato bandhānniveśayet ||35||
uktānuktamarthaṃ sukhapāṭhārthaṃ ślokairnirdiśannāha- kuṣṭhināmityādi| kuṣṭhiprabhṛtīnāṃ māṃsapāke sati vraṇā na badhyante| madhumehināṃ piḍakā iti gudapāke ca dāruṇa iti bandho na kārya ityarthaḥ| kṛtyākṛtyān sādhyāsādhyān 27| deśaṃ sphikkukṣikakṣādikam| doṣaṃ vātādikam| vraṇakovido vraṇavidvān ṛtūn śītoṣṇasādhāraṇān| parisaṅkhyāya samyagbuddhvā| niveśayet kuryādityarthaḥ||33-35||
ūrdhvaṃ tiryagadhastācca yantraṇā trividhā smṛtā | yathā ca badhyate bandhastathā vakṣyāmyaśeṣataḥ ||36|| ghanāṃ kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam | vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret ||37|| prakledayatyatisnigdhā tathā rūkṣā kṣiṇoti ca | yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati ||38|| viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet srāvayettathā | yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet ||39|| pittaje raktaje vā'pi sakṛdeva parikṣipet | asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ ||40|| talena pratipīḍyātha srāvayedanulomataḥ | sarvāṃśca bandhān gūḍhāntān sandhīṃśca viniveśayet ||41|| oṣṭhasyāpyeṣa sandhāne yathoddiṣṭo vidhiḥ smṛtaḥ | buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā ||42|| uttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ cādhigacchataḥ | gacchato vividhairyānairnāsya duṣyati sa vraṇaḥ ||43|| ye ca 28 syurmāṃsasaṃsthā vai tvaggatāśca tathā vraṇāḥ | sandhyasthikoṣṭhalaprāptāśca sirāsnāyugatāstathā ||44|| tathā'vagāḍhagambhīrāḥ sarvato viṣamasthitāḥ | naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhādbhavanti hi ||45||
kecit suśrutādhyāyino gadyoktasyārthasya vyaktyarthaṃ saṅgrahaślokān paṭhanti- ūrdhvamityādi| viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāditi vaiṣamyamiha nimnonnatatvena| stambhayet srāvayettatheti stambhanaṃ srāvaṇaṃ ceha pūyasyaiveti| sakṛdeva parikṣipediti ekavārameva paṭṭena 29 veṣṭayediti| sarvāṃśca bandhānityādi sarvān bandhān sandhīṃśca sarvān bandhān sandhīṃśca sarvān guptāntān viniveśayet viniyojayet kuryādityarthaḥ| oṣṭhasyetyādi|- eṣa yathoddiṣṭo vidhiroṣṭhasyāpi sandhāne smṛtaḥ| buddhyotprekṣyetyādi| abhiyuktena jānatā vaidyena buddhyā'bhyūhyāsthiṣvapi sandhānāya yathoddiṣṭo vidhiḥ kartavya iti| tathetyādi| avagāḍhatayā gambhīrā ityarthaḥ| gayadāsācāryeṇāyaṃ pāṭho'nārṣa eva kṛtaḥ, tanmatānusāriṇā brahmadevena kvacidvyākhyātaḥ, tābhyāṃ gṛhītatvādasmābhirlikhito vyākhyātaśca kvaciditi||36-45||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇālepanabandhavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||18||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘athāta ālepanavraṇabandhavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘pūrvādhyāyoktavraṇopakramatayā ālepanaṃ tadanuṣaṅgeṇa ca bandhamabhidhātuṃ ālepanīyo'bhidhīyate| ālepanāmadhikṛtya kṛta ityālepanīyaḥ, tena vraṇabandhavidhānamiha notsūtram| anye tu ‘ālepabandhavidhiṃ’ iti paṭhanti’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘ālepa ādya upakrama iti śothabheṣajaprayogāpekṣayā''lepasyādyatvamuktaṃ, tena dvivraṇīye'patarpaṇasyādyatvamuktaṃ na virodhi| pradhānatamatvamasya prathamabhūtaśothāvasthāpraśamakatvādeva| taṃ pratirogaṃ vakṣyāma iti iha tu tasya vidhimātraṃ vakṣyāmo na tu tatprayogāniti bhāvaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘praviśati romakūpaiḥ| tasya pramāṇaṃ māhiṣārdracarmotsedhamupadiśanti| ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘'ruṣkaraśca’ iti pā. ↩
- 5 ‘teṣāmantaraṃ- pralepaḥ śītaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘abahurbahalo nātibahalaḥ, ālepātkiñcidbahala ityetattātparyam iti hārāṇacandraḥ| ‘bahalo bahuraviśoṣī’ iti pā.| bahalatvenāyaṃ bahirnirgacchadūṣmarodhādvātakaphahantā| taduktaṃ carake “ślakṣṇasūkṣmaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛccānyathā'guroḥ’ (ca. ci. a. 30) iti cakraḥ ↩
- 7 ‘teṣāmityādi’ iti pā. ↩
- 8 hārāṇacandrasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘tasya pramāṇaṃ mahiṣārdracarmocchrāyāpekṣayā'sthūla iti’ iti pā.| ‘atra mahiṣacarmotsedhatā paraṃ pramāṇaṃ lepasya, tanutvaṃ yadvakṣyamāṇamālepasya taduktamānādapakarṣeṇa’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘rātrisvābhāvikaśaityāt saṃvṛtaromakūpāt punarālepane'pi vraṇoṣmā bahiranirgacchannavaruddho vivṛddhaḥ sannitaravraṇe vraṇaśothe vā dāhapākau karotīti bhāvaḥ| yastu pradeho vātaśleṣmaviṣayaḥ sa rātrāvapi deyo'viruddhatvāt| pācanalepastu pācakatvādeva dātavyaḥ, tathā ghṛtapradeho nirvāpaṇatayā dīyata eva kṣīraśītajalādisekaśca, tathā vraṇakalko'pyahorātrasthāyibandhavihita eva’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘... rajjutūlasantānikā ...’ iti pā. ↩
- 12 ‘cakrastu ‘lohādīni’ iti paṭhitvā ādiśabdādaśvabālādīnāṃ grahaṇam’ iti vyākhyānayati| ‘dukūlaṃ valkalaviśeṣodbhavam, patrorṇaṃ patanītikhyātatantubhavaṃ, tūlaphalaṃ śālmalīphalaṃ, tasya tūlaracitāmbaraṃ, bandhārthamupayujyate’ iti cakraḥ| ‘antarvalkalasya ityantarvalkalaṃ, bhūrjodumbarāditvarāditvaṅmadhyam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘bandhānāṃ durvijñeyatayā tantrāntarāṇi jñānārthaṃ likhyante yathākramam| tatra kośe bhojaḥ- “aṅgulyaṅguṣṭhakāgreṣu kūrcakūrparajānuṣu| koṣakaṃ koṣakākāraṃ vraṇabandhaṃ tu yojayet| dāmākṛtiścatuṣpādo bandhaḥ syāddāmasañjñitaḥ| svastikaṃ svastikākāraṃ bandhaṃ kuryāt stanādiṣu| śākhāsu tiryakpatitān prahārādikṛtān bhiṣak| tān prasīvyānubadhnīyādayaṃ jñeyo'nuvellitaḥ’- iti| pratolībandhe vaitaraṇaḥ “pratolī pu(mu)ṭikā proktā jālavadbahurandhrakaḥ| ....... caiva grīvāyāṃ lalāṭe ca prayojayet| sthagikāṃ sthagikākārāṃ meḍhrāṅguṣṭhaṅgulotthitām| yathāsvamauṣadhaiḥ pūrṇāṃ kalpayet susamāhitām”- iti| evaṃ bheṣajapūrṇāṃ kṛtvā paṭṭena badhyata iti kośāt sthagikāyā viśeṣaḥ, kośastu na badhyate| ‘yamakavraṇayoḥ kuryādyamakaṃ maṇḍalākṛtim| khaṭvā tu bahupādā syāccīrābhirbahubhirvṛtā| bandhanaṃ kārayecchaṅkhahanugaṇḍeṣu kovidaḥ| cīnabandhaṃ vijānīyāccīnā(rā)bhirbahubhirvṛtam| vibandho vividho bandhaḥ sa tu pṛṣṭhodarorasi| ūrdhvaṃ tiryagadhaścāpi paṭṭacīrāvṛtaḥ sa tu| vitānaṃ tu vitānābhaṃ mūrdhni kuryāt susaṃsthitam| gophaṇāṃ gophaṇākārāṃ yuñjyānnāsauṣṭhabastiṣu| cibuke cāpi pañcāṅgīṃ hanusandhau visaṅgate| svedayitvā sthite sandhau kuryāt pañcāṅkuśāvṛtām’ iti cakraḥ| “kośo'tra bahirnirgantumicchunā kośakāreṇa dṛṣṭopānto yaḥ ‘koyā’ iti samākhyātaḥ krimikośastadākāro bandhaḥ ‘kośa’ iti vyapadiśyate| dāma māleveti dāma| svastikaḥ prāyeṇa jihvāmūlīyalakṣaṇaḥ kiñcidānatāgro jitvarāṇāṃ dhvajacihnaviśeṣaḥ, tadākāro bandhaḥ svastikaḥ| vellitaṃ vakramanugatamityanuvellitaṃ, tadasyāstītyanuvellitam| akāro matvarthīyaḥ, vakrānupūrvyā kṛto bandha ityarthaḥ| pratolī rathyeva pratolī, yathā ca sā vistṛtatvānnaragajādīnāṃ pracārasukhā tathaivāyamapi bandhaḥ śaithilyādviṇmūtrayorapīti tātparyam| ata eva vakṣyati- grīvāmeḍhrayoḥ pratolīmiti| golo bandho maṇḍalaḥ| sthagikā tāmbūlakaraṅkaḥ ‘biḍīdānī’ iti vijñāyate, tasyāścoparibhāga eveha kramāvanatatvenaupayogikatayā'bhipreyata iti pratīyate, vakṣyati hi- aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthagikāmiti| bandho'yaṃ kośākhyāddīrghatvena hīyata iti pṛthaktvenopadiśyata ityanusandheyam| dvayorvraṇayoḥ saṃyamano yamaka iti nirucyate| khaṭvākāraścatuṣpādo bandhaḥ khaṭvā| bahubhiścīnāṃśukaiḥ kṛto bandhaścīnaḥ| ūrdhvādhastiryakparikṣiptatvena vividhākāro bandho vibandhaḥ| śirastrākāreṇa vistāro bandho vitānaḥ| kaupīnabandho nāma gophaṇetyucyate svaśāstrasiddhāntāditi gamyate, gudabhraṃśacikitsādau tadarthe gophaṇāśabdaprayogadarśanāt| pañcānāmaṅgānāṃ samāhāraḥ pañcāṅgī, tadyogādbandho'yaṃ pañcāṅgītyucyate” iti hārāṇacandraḥ| aṣṭāṅgasaṅgrahe utsaṅgākhyamadhikaṃ gṛhītvā pañcadaśa bandhāḥ paṭhitāḥ| bandhaviṣayeṣu ca ‘utsaṅgaṃ vilambini, svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakukṣyakṣikapolakarṇeṣu, sthagikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu, vitānaṃ mūrdhādau pṛthule'ṅge, gophaṇāṃ nāsauṣṭhacibukasandhiṣu’ iti viśeṣaḥ paṭhyate| ‘utsaṅgammutsaṅgamiva, vilambini bāhvādau kaṇṭhādilambamānaṃ| svastikākṛti svastikaṃ yadūrdhvaṃ dakṣiṇādetyādho vāmaṃ yāti punaḥ parivṛtyādho dakṣiṇādūrdhvaṃ vāmaṃ, tatsandhyādiṣu yojyaṃ| kūrco nāma marma, anuvellitaṃ yaddīrghaṃ kṛtvā veṣṭanaṃ, mutolīva mutolī tṛṇamayaḥ phalādhāraḥ, maṇḍalamiva maṇḍalaṃ tadvṛtte'ṅge stanādau, sthagikeva sthagikā lambamānaṃ tāmbūlakaraṅkaṃ, yamakaṃ yadekasmin paṭṭake dvivraṇabandhe madhyaṃ dairghyeṇa vicchidyāpanīyate svedādyabhāvāya, khaṭvā caturbāhu paṭṭakaṃ, cīnaṃ stokavistīrṇā āyatā paṭṭikā, pañcāṅgī yasmin paṭṭe catvāro bāhavaḥ ekā cordhve paṭṭikā’ (a. saṃ. sū. a. 38) ityāṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ ↩
- 14 ‘āsicya’ iti pā. ↩
- 15 sthagikāṃ punaḥ| sthagikādibhirāpūrya bheṣajaiḥ paṭṭakena ca’ iti pā. ↩
- 16 ‘ṣaṭcīrikāyutaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘cibukamoṣṭhādhaḥ, nāsā asthipiṇḍikā’ iti pā. ↩
- 18 ‘kavalayati kroḍīkarotīti kavalikā’ iti cakraḥ ↩
- 19 uktaṃ hi carake- “bandhastu dvividhaḥ śasto vraṇānāṃ vāmadakṣiṇaḥ” (ca. ci. a. 25) iti ↩
- 20 asyāgre ‘yuktasnehatvādāśu rohati’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 21 ucyate hi- ‘sapūtimāṃsaṃ sotsaṅgaṃ sagati pūyagarbhiṇam| vraṇaṃ viśodhayecchīghraṃ sthitā hyantarvikeśikā’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘tathā'nuktakālaviśeṣācca’ iti pā. ↩
- 23 ‘pīḍayannapi yo rujāṃ na karoti sa gāḍhaḥ, socchvāsa iti nātisaṃlagnaḥ’ iti cakraḥ| socchvāsaḥ ślathaḥ ↩
- 24 ‘hemante tṛtīye'hni’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 25 ‘bandhasyānvaye guṇaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘prakupitāḥ praśīrṇamāṃsāśca’ iti pā.| ‘pittādijanitāśca yadā todadāhavedanāvantastadā na bandhyāḥ, tena todādiyukte paittike viṣajuṣṭānāṃ ca pittaraktabahutayā śīrṇamāṃsatā bandhena bhavati| pramehiṇaḥ ślathataradhātutvādbandhādatīva prāgunnatatā (?) bhavatītyādyanusaraṇīyam| karṇikā viṣaduṣṭamāsāṅkuraḥ’ iti cakraḥ ↩
- 27 ‘kṛtyākṛtyān karaṇīyākaraṇīyān’ iti cakraḥ ↩
- 28 ‘vraṇā ye syurmāṃsasaṃsthā tvaci jātāstathā vraṇāḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘paṭṭena’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩