vraṇitasya sañjātavraṇasya, upāsanaṃ sevanaṃ, tacca gṛhaśayyāsanādikaṃ, tadvidyate yasmin sa tathā||1-2||
vraṇitasya prathamamevāgāramanvicchet; taccāgāraṃ praśastavāstvādikaṃ 2 kāryam ||3||
śayyāsanādikaṃ gṛhasthasya kāryamiti prāgeva gṛhaṃ nirdeṣṭumāha- vraṇitasya prathamamevetyādi| ‘vraṇinaḥ’ ityanye paṭhanti| taccāgāraṃ praśastavāstvādikaṃ kāryam||3||
praśastavāstuni gṛhe śucāvātapavarjite | nivāte na ca rogāḥ syuḥ śārīrāgantumānasāḥ ||4||
yatastasmistathābhūte sthitasya vraṇinaḥ śārīrādayo rogā na bhaveyuriti darśayitumāha- praśastavāstunītyādi| praśastavāstuni gṛha iti vāstuśabdena deśaḥ kathyate, tena praśastadeśe gṛha ityarthaḥ, praśastatvaṃ ca deśasya prāṅnimnatvamudaṅnimnatvaṃ kṛṣṇamṛttikatvaṃ suvarṇamṛttikatvaṃ vetyādikaṃ; ‘gṛhasanniveśārthā bhūmistadadhiṣṭhātṛpuruṣo vā vāstuśabdenocyate’ ityanye; tasya praśastatvaṃ hi marmādirahitatvam||4||
tasmiñ śayanamasambādhaṃ 3 svāstīrṇaṃ manojñaṃ prākśiraskaṃ saśastraṃ kurvīta ||5||
śayanasthasya vraṇinaḥ savraṇānyaṅgāni sukhamāsata iti tadeva nirdiśannāha- tasminnityādi| tasminniti agāre| asambādham asaṅkaṭam 4, svāstīrṇaṃ śobhanairāstaraṇaistūlīgaṇḍopadhānairācchādanaiścācchāditaṃ, manojñaṃ ramaṇīyaṃ, saśastraṃ śastrasahitaṃ hiṃsranivāraṇārtham||5||
sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇe śayane vraṇī | prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca tacchiraḥ ||6||
itthambhūtasya śayanasya guṇamāha- sukhaceṣṭāpracāraḥ syādityādi| ceṣṭāpracāra iti śayanaparivartanādigatiḥ||6||
tasmin suhṛdbhiranukūlaiḥ priyaṃvadairupāsyamāno yatheṣṭamāsīta ||7||
tasmiñśayane yathā vraṇitena sthātavyaṃ tathopadiśannāha- tasminnityādi| suhṛdbhiriti mitraiḥ| anukūlairiti atmano'numa(ga)tavartibhirityarthaḥ| upāsyamānaḥ sevyamānaḥ||7||
suhṛdo vikṣipantyāśu kathābhirvraṇavedanāḥ | āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyaṃvadāḥ ||8||
suhṛdupāsanaphalamāha- suhṛda ityādi| vikṣipanti viśeṣeṇa prerayanti sphoṭayantītyarthaḥ; kathāḥ pūrvapuruṣavṛttāntaprabandharacanāḥ 5; āśvāsayantaḥ sāntvayantaḥ||8||
na ca divānidrāvaśagaḥ syāt ||9||
śayane doṣavantamācāraṃ pariharannāha- na cetyādi||9||
divāsvapnādvraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā | śvayathurvedanā rāgaḥ srāvaścaiva bhṛśaṃ bhavet ||10||
kathañciddivāsvapne kṛte doṣamāha- divāsvapnādityādi| atra kaṇḍūgaurave kaphakṛte, śvayathuvedane vātakṛte, rāgaḥ pittajanitaḥ, srāvo raktakṛtaḥ, etena divāsvapnasyākhiladoṣakartṛtvamuktam||10||
utthānasaṃveśanaparivartanacaṅkramaṇoccairbhāṣaṇādyāsvātmaceṣṭāsvapramatto 6 vraṇaṃ saṃrakṣet ||11||
sarvāsvavasthāsu vraṇasaṃrakṣā karaṇīyeti darśayannāha- utthānetyādi| saṃveśanaṃ viśramaṇaṃ, parivartanaṃ vāmadakṣiṇakaṭhyorviloṭanaṃ, caṅkramaṇaṃ gatāgatam, ātmaceṣṭāsūtthānādikāsveva, apramattaḥ ‘vraṇī’ iti śeṣaḥ||11||
sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ divāsvapnaṃ tathaiva ca | vraṇito na niṣeveta śaktimānapi mānavaḥ ||12||
caturvidhāmapi vraṇinaḥ kāyaceṣṭāṃ niyamayannāha- sthānāsanamityādi| sthānam ūrdhvībhūtasya sthitiḥ, āsanam upaviṣṭasya sthitiḥ| “sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ yānayānātibhāṣaṇam| vraṇavānna niṣeveta śaktimānapi mānavaḥ” iti kecit paṭhanti| yānayānaṃ rathādigamanam||12||
utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā | prāpnuyānmārutādaṅgarujastasmādvivarjayet ||13||
utthānādīnāmatiniṣevaṇāddoṣamāha- utthānetyādi||13||
gamyānāṃ ca strīṇāṃ sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva pariharet ||14||
sāmānyācārānniyamya viśiṣṭaṃ sparśāśrayaṃ vihāramatidoṣakaraṃ pṛthageva nirdiśannāha- gamyānāmityādi| gamyā gamanārhā grāmyadharmayogyā ityarthaḥ, tāśca bhāryāveśyāceṭīprabhṛtayaḥ| sandarśanādiṣu saṃśabda ābhimukhyārthaḥ||14||
strīdarśanādibhiḥ śukraṃ kadāciccalitaṃ sravet | grāmyadharmakṛtāndoṣān so'saṃsarge'pyavāpnuyāt ||15||
kasmādgamyastrīṇāṃ sandarśanādi parihartavyamityāha- strīdarśanādibhirityādi||15||
navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudaka- māṃsavasāśītodakakṛśarāpāyasadadhidugdhatakraprabhṛtīni 78 pariharet ||16||
atidoṣakaramāhāraṃ niyamayannāha- navadhānyetyādi| kalāyo'tra tripuṭakaḥ, etena hareṇusatīnakayorapratiṣedhaḥ; niṣpāvaśabdenātra rājaśimbī; haritakamiti “kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇāḥ| mūlakaṃ cukrikā 9 ceti vargaṃ haritakaṃ vidu”- iti| atrāmlādayastrayo rasāḥ| guḍapiṣṭavikṛtiriti vikṛtiśabdo guḍapiṣṭābhyāṃ saha sambadhyate| vallūraṃ śuṣkamāṃsam| ajāvikānūpaudakamāṃsavaseti ajāvike prasiddhe; ānūpaśabdo dvividhaḥ- vyutpādito'vyutpāditaśca, tatrāvyutpāditaḥ pañcasu kūlacarādiṣu vartate, atra tu vyutpādita eva grāhyāḥ, tadevāha- anugatā āpo yasmin so'nūpo deśaḥ, taccāriṇastvānūpāḥ; te ca kūlacarāḥ plavāśceti| audakaśabdena punaratra kośasthāḥ pādino matsyāścocyante| vasā śuddhamāṃsasnehaḥ kṛśarā tilataṇḍulamāṣaiḥ kṛtā yavāgūḥ| pāyasaṃ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ| anye tu ‘ajāṅgalavikārānūpaudakamāṃsaṃ’ iti paṭhanti| yadyapi jāṅgalavargo'ṣṭavidhastathā'pyatra jaṅghālaviṣkirau jāṅgalaśabdenocyete; kutaḥ? tayoḥ pradhānatamatvāt, yathā lavaṇaśabdasyā(bdenā)viśeṣoktāvapi pradhānatvāt saindhavaṃ gṛhyate tadvat, tenātra jaṅghālaviṣkirau vihāyānyeṣāṃ jāṅgalānāṃ pratiṣedha iti| ānūpaudakayorapyajāṅgalatvādeva niṣedhe siddhe punarupādānaṃ tanmāṃsānāmatyarthaṃ doṣavattvapratipādanārtham, ajāṅgalamāṃsavikāreti niṣedhamukhena vidhipraṇayanaṃ jaṅghālaviṣkirayorapyavasthāyāmupayogakhyāpanārthamiti| prabhṛtigrahaṇādvarakoddālakādīnāṃ parihāraḥ||16||
takrānto navadhānyādiryo'yaṃ varga udāhṛtaḥ | doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavardhanaḥ ||17||
eṣāṃ bhinnajātīyānāmapi doṣakaratvaṃ pratipādayannāha- takrānta ityādi| nanu ‘takraprabhṛtīti pariharet’ ityatra prabhṛtigrahaṇādvarakoddālakādīnāṃ grahaṇam, atasteṣāmapi dṣasañjananatvaṃ cāste evaṃ pūyavardhanatvaṃ ca, tat kathaṃ takrānto navadhānyādiriti vicchedaḥ kṛtaḥ| ucyate- varakādibhyo navadhānyādīnāṃ takrāntānāmatyarthaṃ doṣasañjananatvapūyavardhanatvapratipādanārthamiti| nanu navadhānyādau varge kecidvātaharāḥ kecicca pittaharāḥ kecicca kaphaharāstat kathamucyate ‘doṣasañjanana’ iti? naiṣa doṣaḥ, yato'tra doṣaśabdena vraṇaduṣṭirevocyate; yadyapi 10 vraṇaduṣṭirapi duṣṭaireva doṣaiḥ kriyate tathā'pi na doṣaḥ, kasmāt? nidānadravyāṇāṃ trividhatvāt; tadyathā- kiñcid dravyaṃ doṣakāri kiñcidvyādhikāri, kiñcidubhayakārīti, kiṃ bahunoktena; atra nibandhakārairbahudhā jalpitaṃ, taccāsmābhirvistarabhayānna darśitamiti||17||
madyapaśca maireyāriṣṭāsavasīdhusurāvikārān pariharet ||18||
tatra viśiṣṭaviṣaye'tidoṣakaratvādviśiṣṭaṃ pānadravyaṃ cāgrīkṛtya 11 niṣedhārthamāha- madyapaścetyādi| śastrakarmādāvekavāraṃ madyapasya madyapānamabhihitam, atra tu vraṇe sati niṣedha eva| maireyaṃ surāsavayorekasmin bhājane sandhānam| ariṣṭamabhayāriṣṭādi| āsavāḥ palāsakṣārodakāsavādayo mahākuṣṭhādyabhihitāḥ| sīdhuḥ sasyakaḥ, so'pi nānāprakāraḥ pakvarasikaśītarasikādibhedena| surā lohitavarṇā piṣṭakiṇvakalkena kiñcit kaluṣā| atra kecidācāryā evaṃ bruvate- “yāni madyānyamlādiguṇayuktāni bhavanti tāni sarvāṇyeva vraṇibhirna pātavyāni, yāni punardrākṣārasodbhavāni madyānyamlādiguṇaviparītaguṇāni raktapittādiṣvabhimatāni tāni ca vraṇitasyāvasthāyāṃ kadāciddātavyānītyayaṃ granthakarturabhiprāya” iti||18||
madyamamlaṃ 12 tathā rūkṣaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca vīryataḥ | āśukāri ca tat pītaṃ kṣipraṃ vyāpādayedvraṇam ||19||
kutaḥ punarmaireyādayaḥ pariharaṇīyā ityāha- madyamityādi||19||
vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanaśravaṇadarśanerṣyāmarṣabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśana- śayanopavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyā bādhāḥ pariharet ||20||
ābhyantarāśrayāvāhāravihārau niyamya bāhyānapi pariharannāha 13 - vātātapetyādi| īrṣyā parasampattiṣvasahiṣṇutā| amarṣaḥ krodhaḥ| dhyānam anavaratakāryākāryacintanam| viṣamāśanaśayanamiti viṣamaśabdo'śanaśayanābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate; bahustokākālabhojanaṃ viṣamāśanaṃ, rātrijāgaraṇaṃ divāsvapnaśca viṣamaśayanaṃ; tatra viṣamāśayanaṃ niṣiddhamapi punaratyantāpathyakāritvena niyamārtham| śīto vātaḥ| viruddhāśanaṃ samamadhughṛtādikam||20||
vraṇinaḥ samprataptasya kāraṇairevamādibhiḥ | kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyaṅna jīryati ||21|| ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet | tataḥ śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt ||22||
kutaḥ punarete parihāryā ityāha- vraṇina ityādi| samprataptasyeti samyakprakāreṇa tāpitasya| pavanādīnāmiti vātapittakaphānāmityarthaḥ| vibhramo vyāpadviśeṣaḥ, vātādīnāṃ sthānāntaragamanaṃ vā| śopharuje vātasya, āsrāvaḥ kaphasya, dāhapākau pittasyeti||21-22||
sadā nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa bhavitavyamiti | tat kasya hetoḥ? hiṃsāvihārāṇi hi mahāvīryāṇi rakṣāṃsi paśupatikuberakumārānucarāṇi māṃsaśoṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṃ vraṇinamupasarpanti, satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit ||23||
ādhidaivikaṃ viśiṣṭamāgantubādhaṃ parijihīrṣurāha- sadetyādi śāntyādipareṇa śāntyādiratenetyarthaḥ| śiṣyahitārthaṃ guruḥ svayameva praśnaṃ kurvannāha- tadityādi| tat nīcanakharomādikaraṇam| anye ‘api tat kasya hetoḥ’ iti paṭhanti; ‘apiśabdo'tra sānunayapraśne’ iti ca vyākhyānayanti| śiṣyahitatvena svayameva hetusākāṅkṣaṃ praśnaṃ kṛtvā sahetumuttaramāha- hiṃsāvihārāṇītyādi| hiṃsāvihārāṇi vadhakrīḍanāniḥ anye tu ‘hiṃsārthaṃ vihāraśceṣṭā yeṣāṃ tāni hiṃsāvihārāṇi’| hi yasmādarthe, yasmāt kṣatajanimittaṃ vraṇinamupasarpanti, tasmānnīcanakhādīnā bhavitavyamiti| histhāne'nye tuśabdaṃ yasmādarthe paṭhanti| rakṣāṃsi paśupati kuberakumārānucarāṇi maheśvaradhanadakārtikeyānugāni tadādeśakārīṇītyarthaḥ| kṣatajanimittaṃ śoṇitārtham| satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit satkārārthaṃ pūjārthamāyuṣmantaṃ vraṇinamupasarpanti gatāyuṣaṃ tu jighāṃsūnīti; anye tvanyathā vyākhyānayanti- ‘kadācidvā jighāṃsūni hantumicchūnyupasarpanti satkārārtham’ iti||23||
bhavati cātra | teṣāṃ satkārakāmānāṃ 14 prayatetāntarātmanā | dhūpabalyupahārāṃśca bhakṣyāṃścaivopahārayet ||24||
teṣāṃ satkāradānāyāha- teṣāmityādi| teṣāmanucarāṇāṃ pūjābhilāṣiṇāṃ, prayatetāntarātmanā viśiṣṭo vaidyo dhūpādīnupahārayet dāpayedityarthaḥ| baliḥ paśuvarjitā pūjā, upahāraḥ sapaśurbaliḥ||24||
te tu santarpitā ātmavantaṃ na hiṃsyuḥ 15| tasmāt satatamatandrito janaparivṛto nityaṃ dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkṛte veśmani sampanmaṅgalamano'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta ||25|| sampadādyanukūlābhiḥ 16 kathābhiḥ prītamānasaḥ | āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt ||26||
teṣāṃ tarpaṇaphalamāha- te tvityādi| ātmavantaṃ rakṣāṃsi hiṃsituṃ na śaknuvanti| ātmavattā tu nīcanakharomādibhirbhavati| atandritaḥ analasaḥ| srak mūrdhārhā puṣpamālā, dāma graiveyakādipuṣpābharaṇaṃ, puṣpāṇi agrathitāni; ādiśabdāccandanādarśavīṇādayaḥ| sampanmaṅgalamano'nukūlā iti anukūlaśabdaḥ sampadādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| sampadādyanukūlatvācchravaṇaphalamāha- sampadādyanukūlābhirityādi||25-26||
ṛgyajuḥsāmātharvavedābhihitairaparaiścāśīrvidhānairupādhyāyā bhiṣajaśca sandhyayo rakṣāṃ kuryuḥ ||27||
aparāmapi kartavyatāmāha- ṛgyajurityādi| āśīrvidhānaiḥ āśīḥkaraṇaiḥ, āśīrvādairityarthaḥ| upādhyāyāḥ purohitāḥ||27||
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarpiṣā lavaṇena ca | dvirahnaḥ kārayeddhūpaṃ daśarātramatandritaḥ 17||28||
makṣikādibhyo 18 rākṣasādibhyaśca rakṣārthaṃ dhūpamāha- sarṣapāriṣṭetyādi| ariṣṭapatraṃ nimbapatram| lavaṇena saindhavena| dvirahna iti dinasya vāradvayaṃ prātaḥ sāyaṃ ca daśarātram| sarṣapādirakṣoghnanihataujāṃsi rakṣāṃsi naiva punarvraṇinamupasarpanti||28||
chatrāmaticchatrāṃ lāṅgū(ṅga)līṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ vacāmativiṣāṃ śatavīryāṃ sahasravīryāṃ siddhārthakāṃśca śirasā dhārayet ||29||
chatrāmityādi| chatrāticchatre droṇapuṣpīdvayaṃ; lāṅgūlī kapikacchuḥ; jaṭilā māṃsī; brahmacāriṇī 19 muṇḍitikā, pattaṅgakāṣṭhamityapare; lakṣmīḥ śamī, lakṣmaṇetyanye, viṣṇukrāntetyapare; guhātiguhe śālaparṇīpṛśniparṇyau; śatavīryā śatāvarī, nīladūrvetyanye; sahasravīryā śvetadūrvā; siddhārthakāḥ sarṣapāḥ||29||
vyajyeta bālavyajanairvraṇaṃ na ca vighaṭṭayet | na tudenna ca kaṇḍūyecchayānaḥ paripālayet ||30||
anyadapyāha- vyajyetetyādi| bālavyajanaiḥ cāmaraiḥ| na ca vighaṭṭayet na cālayet| na tudet na vyathayet| na kaṇḍūyet na kharjūyet, nakhaviṣabhayāt| śayānaṃ svapantam| kecidamuṃ na paṭhanti||30||
anena vidhinā yuktamādāveva niśācarāḥ | vanaṃ keśariṇa''krāntaṃ varjayanti mṛgā iva ||31||
etasya rakṣoghnavidheḥ phalaṃ darśayannāha- anenetyādi||31||
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dravottaram 20| bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati ||32|| taṇḍulīyakajīvantīsuniṣaṇṇakavāstukaiḥ | bālamūlakavārtākapaṭolaiḥ kāravellakaiḥ ||33|| sadāḍimaiḥ sāmalakairghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ | anyairevaṅguṇairvā'pi mudgādīnāṃ rasena vā ||34|| śaktūn vilepīṃ kulmāṣāñjalaṃ cāpi śṛtaṃ pibet |35|
āhāravidhividheyamadhikṛtyāha- jīrṇaśālyodanamityādi| jīrṇaśālyodanamiti navadhānyaniṣedhādeva purāṇaśālirlabdhaḥ punarjīrṇagrahaṇaṃ prapurāṇaniṣedhārthaṃ; tena varṣoṣitaṃ grāhyam| dravottaramiti dravaḥ uttaro yasmin sa dravottaraḥ, dravapradhāna iti kecidvyākhyānayanti; idaṃ ca vyākhyānaṃ gayadāsācāryo na manyate, kasmāt? vraṇināṃ toyapānaniṣedhāt| taduktaṃ- “vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret”(sū. a. 45)- iti, tathā bhoje'pi “vraṇodarāsthāpanapīḍitānāṃ pramehiṇāṃ chardyatisāriṇāṃ ca| dravaṃ na dadyādathavā'pi koṣṇaṃ svalpaṃ hitaṃ bheṣajasaṃskṛtaṃ ca”- iti; tathā dvādaśāśanapravicāre'pi- “praklinnadehān vraṇinaḥ śuṣkairmehina eva ca”(u. taṃ. 64) iti, tasmāt dravāduttaro dravottaro dravahīno mūrtapradhāna iti vyākhyeyam| jāṅgalamāṃsabhojanamapi ropaṇakāle 21 dātavyaṃ, “māṃsaṃ māṃsena vardhate” itivacanāt| jīvantī ḍoḍikā, suniṣaṇṇakaḥ śiribālikā, catuṣparṇītyanye| ghṛtabhṛṣṭairiti etena ghṛtenaiva saṃskāro vidheyo nānyairiti| sasaindhavairiti saindhavameva lavaṇeṣu grāhyam| anyairevaṅguṇairveti svāsthyāvṛttikairvraṇyaiśca vetrāgramaṇḍūkaparṇīkarkoṭakaprabhṛtibhiḥ| mudgādīnāṃ rasena veti śamīdhānyeṣu niṣedhavarjaṃ mudgādayaḥ| rasena yūṣeṇa| śaktūniti yathāsātmyaṃ, yavasātmyānāṃ yavaśaktavaḥ, śālyādisātmyānāṃ tallājaśaktava iti| vilepī svalpadravā bahusikthā| kulmāṣā yavapiṣṭamayā utsvinnāḥ||32-35||
divā na nidrāvaśago nivātagṛhagocaraḥ | vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhañ śīghraṃ vraṇamapohati ||35|| (vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgārāt | tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca maithunāt) ||36|| evaṃvṛttasamācāro vraṇī sampadyate sukhī | āyuśca dīrghamāpnoti dhanvantarivaco yathā ||37||
yathoktāhārācārānuvartino vraṇitasya phalopadarśanaparaṃ ślokadvayamāha- divetyādi| nivātagṛhagocara iti vātarahitāgāraviṣayaḥ, tatsthāyītyarthaḥ| evamanena prakāreṇa vṛttaḥ prāptaḥ samyagācāra āhāro vihāraśca yena; athavā, evamanena prakāreṇa vṛttasya samācāraḥ samācaraṇaṃ vyavaharaṇaṃ yasya sa evaṃvṛttasamācāraḥ| sampadyate sukhīti sukhībhavatītyarthaḥ| yatheti satyam| kaścidācāryastvanayoḥ ślokayormadhye'muṃ ślokaṃ paṭhati- “vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt| tau ca ruka ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca maithunāt”- iti| vyākhyānayati ca- sa ca śvayathuḥ rāgaśca raktatā ca jāgarādrātrijāgarādbhavataḥ, tau ceti śvayathurāgau ruk vyathā ca divāsvapnādbhavanti, tā iti śvayathurāgarujo mṛtyuśca maithunāt sambhavantītyarthaḥ| śrīgayadāsācāyaprabhṛtayastu dvāveva ślokau manyante| imaṃ ca kasmiṃścit pustake pramādapaṭhitaṃ dṛṣṭvā kaścidevāvicitapāṭhavyākhyātā vyākhyānayati| asmiṃścāṅgīkriyamāṇe nirṇītapāṭhavyākhyātṛbhiḥ śrīgayadāsaprabhṛtibhiḥ saha virodhaḥ syāt, tasmādayaṃ na paṭhanīya iti||35-37||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇitopāsanīyo nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ ||19||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne ekonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘anantaraṃ vraṇalepanādhikārāt kṛtavraṇabandhasya vraṇino vihārāhāropadarśanārthaṃ vraṇitopāsanīyo'bhidhīyate| vraṇitopāsanaṃ vraṇitasyāhārācārabhajanaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo jñeyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘praśastavāstusuniviṣṭaṃ śucyavātātapaṃ ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘asambādhaṃ natonnatatvādibhirmatkuṇādibhiśca sambādhamārgairasaṃsṛṣṭaṃ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 4 ‘asaṅkīrṇa’ iti pā. ↩
- 5 ‘pūrvapuruṣavṛttāntaprabandharatāḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘saṃveśanaṃ nidrā, parivartanaṃ pārśvaparivartanaṃ, sthānaṃ daṇḍavadavasthitiḥ, āsanamupaviśyāvasthānam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 7 navadhānyetyādau dhānyaśabdānugṛhītānāmapi māṣādīnāṃ punarupādānaṃ teṣāṃ purāṇānāmapi niṣedhārtham ↩
- 8 ‘ajāṅgalānūpaudakamāsaṃ ... ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘cukrākaścukrikā ceti’ iti pā. ↩
- 10 ‘vraṇaduṣṭirapi yadyapi doṣaduṣṭipūrvikaiva bhavati, tathā'pi dravyamahimnā yāni dravyāṇi vraṇaduṣṭilakṣaṇavyādhikārīṇi tānīhocyante, tena navadhānyādīnāmiha vraṇaduṣṭau kartavyāyāṃ doṣāntarīyakatayā duṣṭerdoṣakaraṇamapi bhavati|’ yathā- mṛt pāṇḍuroge, viruddhāśanaṃ kuṣṭhe, adhyaśanamajīrṇe kartavye doṣamapi tannāntarīyakatayā karoti, taduktaṃ tantrayuktiṣu māṣādīnāṃ duṣṭikartṛtvaṃ- ‘yathā mṛtpiṇḍo'dbhiḥ klidyate, evaṃ māṣatiladugdhaprabhṛtibhirvraṇaḥ’ (u. ta. a. 65) iti cakraḥ ↩
- 11 ‘vargīkṛtya’ iti pā. ↩
- 12 ‘madyasya navadhānyādivarge sākṣāt prabhṛtiśabdādvā niṣedhe'pi bhūridoṣakartutayā punarniṣedhaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘parihārānāha’ iti pā. ↩
- 14 ‘satkārakāmānāmityanena hiṃsārthino'sādhyāḥ sūcyante, tantrāntare hi hiṃsārthagṛhītā asādhyā uktāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 15 ‘na hiṃsyuḥ’ iti vacanena satkārārthagṛhīte'pi yadā balyādinā satkārā na kriyante tadā te'pi hiṃsantīti darśayati’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘sampanmaṅgalyuktāmiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 17 ‘saptarātraṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 18 ‘makṣikādīnāṃ rakṣādīnāṃ ca’ iti pā. ↩
- 19 ‘brahmacāriṇī brahmayaṣṭiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 20 ‘dravāduttaro dravahīna ityarthaḥ, natu dravapradhānaḥ| kiṃvā dravamuttaraṃ śreṣṭhamāntarīkṣādi, taccālpameva vacanāntarājñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 21 bhojanakāle iti pā. ↩