20. hitāhitīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto hitāhitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| hitāhitānyadhikṛtya 1 kṛto'dhyāyo hitāhitāni vā'smin vidyanta iti hitāhitīyaḥ||1-2||
yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityanena hetunā na kiñciddravyamekāntena hitamahitaṃ vā'stīti kecidācāryā bruvate | tattu na samyak; iha khalu yasmāddravyāṇi svabhāvataḥ 2 saṃyogataścaikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti ||3||
prathamaṃ paramatameva darśayannāha- yadvāyoḥ pathyamityādi| yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti tailakāñjikamityādi| itiśabdo'yamādyarthaḥ| ekāntena sātatyena kiñcidapi dravyaṃ hitaṃ nāsti, pittasyāpathyatvāt; tathaikāntenāhitamapi 3 nāsti, vāyoḥ pathyatvāt| vāśabdo'tra samuccayārthaḥ| paramataniṣedhārthaṃ svamatamāha- tattvityādi| iheti sauśrute tantre| khalu niścayena| svabhāvataḥ prakṛtitaḥ; yā sarvāvasthāsvaparityājyā sā dravyasya prakṛtiḥ; yathā- vahneruṣṇatvam, apāṃ dravatvamityādi| saṃyogata iti saṃyogaḥ ekadvitryādidravyeṇa saṃhatībhāvaḥ| cakāreṇa saṃyogeṣvapi svabhāvo'pi hetutvena samuccīyate, tathā deśakālamātrāsaṃskārāśca svabhāvānusambaddhāḥ samuccīyante||3||
tatra 4,ekāntahitāni jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni; ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttānyanalakṣāraviṣādīni, saṃyogādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti; hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti ||4||
ekāntahitānyeva prathamaṃ darśayannāha- tatraikāntahitānītyādi| tatreti hitāhitadravyeṣu madhye| jātisātmyāditi manuṣyajātisātmyāt| ātmanā dehena saha sthitaṃ dravyamavikāri sātmyaṃ; yaduktaṃ- “ātmā yahyabhimato deha ātmanā saha yat sthitam| na kuryādvikṛtiṃ dravyamupayuktaṃ kathañcana|| sātmyamityucyate tattu” iti| prabhṛtigrahaṇādyavagodhūmādayaḥ| ekāntāhitāni darśayannāha- ekāntāhitānītyādi| etānyagnikṣāraviṣādīnyekāntāhitāni svasthānāṃ, rogiṇāṃ tu rogamātrādyapekṣayā hitānyeveti| saṃyogādityādi| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘teṣāmeva saṃyogatastvaparāṇi’ iti, vyākhyānayanti ca- ekāntāhitānīti sambadhyate, tuśabdaścārthaḥ; tena svabhāvasaṃyogānuṣaktairdeśādibhirapyekāntāhitāni bhavanti| hitāhitāni darśayannāha- hitāhitāni tvityādi| asyārthaḥ prāgevātraivādhyāye vyākhyātaḥ||4||
ataḥ 5 sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ 6 varga upadiśyate; tadyathā- raktaśāliṣaṣṭikakaṅgukramukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanakapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalama- nīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmayavavaiṇavaiṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikā mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāścillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ, gavyaṃ ghṛtaṃ, saindhavaṃ, dāḍimāmalakamityeṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ 7 sāmānyataḥ pathyatamaḥ ||5||
ata ityādi| raktaśāliḥ svanāmnā prasiddhaḥ| ṣaṣṭiko gauraṣaṣṭikaḥ| kaṅguko gaurakṛṣṇaṣaṣṭikaḥ| mukundakaḥ kṛṣṇaṣaṣṭikaḥ| pāṇḍukaḥ pāṇḍukaśāliḥ, sa ca pāṇḍutuṣayuktaḥ| sugandhako devaśāliḥ| kalamaḥ śāliviśeṣaḥ, ‘kalāviḥ’ iti loke prasiddhaḥ| ete ṣaṣṭikādayaḥ śūkadhānyeṣu| nīvāraḥ prasādi(ti)kādhānyamadhye raktaśūko bhavati, ‘tulajīdhānyam’ iti loke prasiddhaḥ| uddālaka āraṇyakodravaḥ| vaiṇavo veṇuyavaḥ| nīvārādayastu kudhānyeṣu| eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ| hariṇastāmravarṇo mṛgaḥ| kuraṅgaḥ ‘caturaṅga’ iti loke prasiddhaḥ| mṛgamātṛkā svalpā pṛthūdarā caturaṅgastrī| śvadaṃṣṭrā caturdaṃṣṭro'tiduṣṭaḥ, ‘karkaṭaka’ iti loke| karālaḥ kastūrīmṛgaḥ| tittiriḥ kṛṣṇatittiriḥ| kapiñjalo gauratittiriḥ| vartīraḥ ‘gharghara’ iti loke; vartikā tadbhedaḥ| eṇādayo jāṅgalamṛgamāṃseṣu| lāvādayo jāṅgalapakṣiṣu| maṅgalyāḥ pāṇḍuvarṇā masūrāḥ| hareṇuḥ satīnabhedo vartulakalāyaḥ| āḍhakī tuvarī| satīno vartulakaḥ| mudgādayo vaidalasūpyeṣu| cillī kṣetravāstukaḥ| vāstukaḥ ṭaṅkavāstukaḥ| suniṣaṇṇakaḥ śirivālikā, catuṣparṇītyapare| jīvantī ḍoḍikā| maṇḍūkaparṇī brāhmī| cillīprabhṛtīni śākeṣu| gavyaṃ ghṛtaṃ sneheṣu| saindhavaṃ lavaṇeṣu| āmalakadāḍimau phaleṣu| nanu, nīvārakodravoddālakādīnāṃ vātakaratvādvātāhitatvaṃ syāt, tat kathaṃ hitānītyucyante? naivam; alpavātakaratvādadoṣakaratvavyapadeśa iti||5||
tathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāścaikāntataḥ pathyatamāḥ ||6||
āhāramaikāntikaṃ nirdiśya vihāraṃ nirdiśannāha- tathetyādi| brahmacaryaṃ strīsevānivṛttiḥ| vyāyāmaḥ svasthasya mātrayā kāle ca pathyatamaḥ| vyāyāmāśceti cakārādvegāvidhāraṇādīnāṃ grahaṇam||6||
ekāntahitānyekāntāhitāni tu prāgupadiṣṭāni, hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti ||7||
ekāntetyādi|- ekāntahitāni salilādīni| ekāntāhitāni agnyādīni; etāni pūrvaṃ kathitāni| hitāhitāni tviti tuśabdaścārthe, tena hitāhitāni ca prāgupadiṣṭāni| kāni punastāni hitāhitāni prāgupadiṣṭānītyāha- yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti||7||
saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti | tadyathā- vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca naikadhyamaśnīyāt 8 payasā ||8||
saṃyogatastvityādi| viṣatulyānīti viṣatulyatvenaikāntāhitatvamuktam| kutaḥ? svasthe viṣasyekāntāhitatvāt| tānyeva darśayannāha- tadyathetyādi| vallīphalaṃ kūṣmāṇḍādivallījam, anye śimbyādimāhuḥ; kavakaṃ chatrakaṃ, ‘chatrakabhedaṃ sukhaṇḍakasañjñam’ ityanye; karīro vaṃśāṅkura; amlaphalāni āmrātakādīni; virohi vigatarohaṃ caṇakādikamaṅkuritaṃ ca; piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭaṃ; jāmbavaṃ jambūphalaṃ; cilicimamatsyaḥ śakalī lohitākṣaḥ sarvato lohitarājiḥ prāyo bhūmau carati sthalamīnasañjñakaḥ 9| naikadhyaṃ naikasmin kāle| etāni vallīphalādīni varāhāntāni samastavyastānyapi payasā saha nāśnīyāt| kecidetasya vargasyānte ‘ajāṅgalaṃ māṃsaṃ svasthānāmanyatra rogopasṛṣṭebhyaḥ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ajāṅgalaṃ māṃsaṃ jaleśayānūpādibhedena pañcaprakāram||8||
rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān | avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet ||9||
viruddhasyāpi kvacit prayogaṃ darśayannāha- rogamityādi| rogam udarādikam| sātmyam aṣṭavidhaṃ jātyāturauṣadhānnarasadeśartūdakamedataḥ 10| deśamānūpādikam| kālaṃ śītoṣṇavarṣalakṣaṇam| dehaṃ sthūlakṛśamadhyabhedabhinnam| agnyādikān bhāvāniti agnyādikān padārthān| ādiśabdāt prakṛtivayobalasattvādi gṛhyate| rogavṛtteḥ rogiṇa ityarthaḥ| etena buddhimānūhāpohavitarkānugatadhīyukto vaidyo rogādīnavekṣyaikāntāhitamapi rogiṇaḥ prayojayediti| tadyathā- udariṇastilamātraviṣabhakṣaṇaṃ kṛṣṇasarpadaṣṭekṣukāṇḍabhakṣaṇaṃ cetyādikaṃ boddhavyam||9||
avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam | dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe ||10|| dvayoranyatarādāne 11 vadanti viṣadugdhayoḥ | dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato'hitam ||11|| evaṃ yuktaraseṣveṣu 12 dravyeṣu salilādiṣu | ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā ||12||
tasmāddhitāhitatvena vyavasthitaṃ dravyaṃ nāstītyāha- avasthāntarabāhulyādityādi| avasthāntarabāhulyāt avasthāviśeṣāṇāṃ prācuryāt| keṣāmavasthāviśeṣā ityāha- rogādīnām| ādiśabdāt sātmyadeśādīnāṃ grahaṇam| vyavasthitaṃ dravyaṃ necchantīti hitamevedamahitamevedamiti vaidyā necchanti, avasthāviśeṣabāhulyāt| kiṃ sarvatraiva vyavasthitaṃ dravyaṃ necchantītyāha- icchanti svastharakṣaṇa iti|- svastharakṣaṇe punarvyavasthitaṃ dravyaṃ vaidyā icchantyeveti| amumevārthaṃ darśayannāha- dvayorityādi| dvayoḥ svastharogiṇoḥ| anyatarādāna iti sāmānyoktāvapi svasthasyaiva grahaṇam| tena viṣadugdhayormadhye svasthe dugdhasyaikāntahitatāṃ bhiṣajo vadanti, viṣaṃ punarekāntato'hitamiti vadanti| evaṃ yuktaraseṣveṣviti evamanena svasthopayogaprakāreṇa| viddhi jānīhi| nānyatheti nāsvasthopayogaprakāreṇa||10-12||
ato'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ- navavirūḍhadhānyairvasāmadhupayoguḍamāṣairvā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet; na payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vā'śnīyāt, balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ, kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ; nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṃ; madhu coṣṇodakānupānaṃ; pittena cāmamāṃsāni; surākṛśarāpāyasāṃśca naikadhyaṃ; sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ; matsyaiḥ sahekṣuvikārān; guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ; kṣīreṇa mūlakam, āmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca; sarvāṃśca matsyān payasā, viśeṣeṇa cilicimaṃ; kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā; lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā, prāk payasaḥ payaso'nte vā ||13||
ato'nyānyapītyādi| navavirūḍhadhānyairiti navavirūḍhadhānyādibhiḥ saha grāmyādīnāṃ māṃsādīni nāśnīyādityarthaḥ| navadhānyādibhiḥ samastairvyastairapi grāmyādīnāṃ piśitādīni viruddhānīti| virūḍhaṃ vigatāṅkuramaṅkuritaṃ ca| rohiṇīśākaṃ kaṭukāśākam| jātukaśākaṃ pauṣkaraśākam| balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāmiti balākā bakabhedaḥ; vāruṇī madyāparaparyāyaḥ, kulmāṣa utsvinnamāṣādiḥ; ābhyāṃ saha balākāṃ nāśnīyāditi yojyam| kākamācīmityādi pippalīmaricābhyāṃ saha kākamācīṃ nāśnīyāditi yojanīyam| nāḍībhaṅgaśākaṃ nāḍīpallavaśākaṃ, kukkuṭastāmracūḍaḥ; etāni dviśastriśo'pi vā nāśnīyāt| madhu ceti na hitamityarthaḥ| pittaṃ kālakhaṇḍalagnam| surā madyabhedaḥ, kṛśarā tilataṇḍulamāṣaiḥ kṛtā yavāgūḥ, pāyasaṃ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ amūnyapi triśo dviśo vā'pi viruddhāni| sauvīrakeṇeti sauvīrakaṃ kāñjikaviśeṣo virecanādhikāre vakṣyate| ikṣuvikārān guḍādīn| guḍena kākamācīmityādi| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, vārāhaṃ kṣīreṇa mūlakaṃ ca’ apare tvevaṃ paṭhanti- ‘guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, vārāhaṃ ca’; cakārāt ‘madhuna’ iti padaṃ vārāheṇa kākamācyā ca saha sambadhnanti| āmrajāmbavetyādi ‘naikadhyamaśnīyāt’ iti vākyaśeṣaḥ| śvāvit sehikā| sarvāṃśca matsyānityādi, nanu sarvāṃśca matsyān payasā’ ityanenaiva cilicimamatsyavirodhaḥ siddhaḥ tat kimarthaṃ vallīphalādiṣu cilicimatsyasya payasā virodhapāṭha ityāha- viśeṣeṇa cilicimamiti| kadalīphalamityādi tālādibhiḥ saha kadalīphalaṃ nāśnīyādityarthaḥ| lakucetyādi dadhyādibhiḥ saha lakucaphalaṃ nāśnīyādityarthaḥ| kecidatra ‘madhunā ghṛtena ca’ iti paṭhanti, lakucaphalaṃ nāśnīyāditi ca vyākhyānayanti| ayaṃ pāṭho vartamānāsu bahuṣu pratiṣu paṭhyate, na tu nibandheṣu, tasmānna paṭhanīya iti| prāk payasaḥ payaso'nte veti ‘lakucaphalaṃ nāśnīyāt’ iti śeṣaḥ||13||
ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ- kapotān sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt; kapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā nādyāt; kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ; madhu coṣṇairuṣṇe vā; matsyaparipacane śṛṅgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ; tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ; nārikelena varāhavasāparibhṛṣṭāṃ balākāṃ; bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyāditi ||14||
saṃyogaviruddhānabhidhāya karmaviruddhān vaktumāha- ata ityādi| karmaśabdenātra saṃskāro'bhipretaḥ| eraṇḍadārvyagnisiddhā iti eraṇḍadāruharidrāgnisiddhāḥ; ‘eraṇḍadārvagnisiddhā’ ityanye paṭhanti, ‘eraṇḍakāṣṭhavahninā siddhāḥ’ iti ca vyākhyānayanti| nādyāt na khādet| daśarātraparyuṣitamiti daśaniśādināni nivāsitam| madhu coṣṇairiti uṣṇairuṣṇasparśadravyaiḥ, uṣṇasparśatvaṃ cāgnyādijanitaṃ jñeyam| uṣṇe uṣṇakāle grīṣme śaradi cetyarthaḥ| matsyaparipacana iti paripacanaṃ pātramucyate| nārikelenetyādi varāhavasāparibhṛṣṭāṃ balākāṃ nārikeleṇa saha nāśnīyādityarthaḥ| bhāsamiti bhāso gṛdhraviśeṣaḥ svalpatuṇḍo dhūsaravarṇaḥ| yacchūlena viddhvā aṅgāreṣu pakvaṃ tadaṅgāraśūlyam||14||
ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ- madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt; snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau ||15||
jalasnehāvityādi āntarīkṣodakānupānau viśeṣato madhusnehau jalasnehau vā nāśnīyāt| tadevaṃ svabhāvāpathyasaṃyogakālasaṃskāramānaiḥ pañcaprakārāṇi viruddhāni nirdiṣṭāni||15||
ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataśca viruddhāni vakṣyāmaḥ- tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau, madhuralavaṇau ca, madhurakaṭukau ca sarvataḥ, madhuratiktau rasavipākābhyāṃ, madhurakaṣāyau ca, amlalavaṇau rasataḥ, amlakaṭukau rasavipākābhyām, amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ, lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ, lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ, kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau 13 ca, tiktakaṣāyau rasataḥ ||16||
ata ūrdhvamityādi| madhuralavaṇau ceti cakāreṇa rasavīryaviruddhāviti samuccīyate| sarvata iti rasavīryavipākataḥ; evaṃ sarvatra rasadvandvaprakaraṇe sarvataḥśabdo vyākhyātavyaḥ| madhurakaṣāyau ceti cakāreṇa imāvapi rasavipākābhyāṃ viruddhāviti samuccīyate| kaṭukaṣāyau ceti cakārādetāvapi rasavīryābhyāṃ viruddhāviti| madhurāmlāvityādipāṭhena dadhiśarkarādidvandveṣūpayogārheṣu na virodhaḥ, anyeṣu cānūpayogārheṣu virodha iti sūcitam| śrīgayadāsādaya ācāryā amuṃ pāṭhamanārṣaṃ varṇayanti; kasmāt? ‘ādau madhuramaśrnīyāt’ (sū. a.46) ityādinā sarvarasābhyavahārasya svasthānāmuktatvāt, ‘na caikarasasevāyāṃ’ ityādinā caikarasasevāyā niṣiddhatvāt; tasmānna paṭhanīya evāyaṃ grantha iti| śrībrahmadevastvārṣānārṣacintāmakurvannamuṃ granthaṃ paṭhati vyākhyānayati ca| tatpaṭhitavyākhyātvāt sarvamatadarśibhirasmābhirapi likhitaḥ kvacidvyākhyātaśceti||16||
taratamayogayuktāṃśca bhāvānatisnigdhānatirūkṣānatyuṣṇānatiśītānityevamādīn vivarjayet ||17||
atiśayaguṇayogayuktā māhiṣakṣīrādipadārthā hitā api svasthānāmekāntāhitā bhavantīti darśayannāha- taratametyādi| taratamayogayuktāṃśca bhāvāniti atiśayasnehādiguṇasahitāni dravyāṇītyarthaḥ| tānevātiśayaguṇayuktān vivṛṇvannāha- atisnigdhānityādi| tasmānmāhiṣaṃ dugdhaṃ gavyādatiśayasnigdhaṃ svasthasya samāgnervarjyam, asvasthasya ca tīkṣṇāgneḥ sevyamityādi draṣṭavyam| yuktāṃśceti cakāro'tiśayaguṇayuktānāmapi pathyatamāyuṣyatamavṛṣyatamānāṃ sevanaṃ samuccinoti, eṣāmekāntahitatvāt; ebhyo'nye'tiśayaguṇayuktāḥ svābhāvādevaikāntāhitā iti| evamādīnityādiśabdādanye'pi vīryasañjñakā guṇāḥ picchilaviśadatīkṣṇamṛdavo gṛhyante, tathā gurulaghuvīryaṃ ca| anye tu ‘ādiśabdāduktebhyo'nye'pi sarve guṇā gṛhyante’ iti vadanti||17||
bhavanti cātra- viruddhānyevamādīni vīryato 14 yāni kānicit | tānyekāntāhitānyeva śeṣaṃ 15 vidyāddhitāhitam ||18||
amumevārthaṃ sukhabodhārthaṃ saṅgṛhyāha- viruddhānītyādi| vīryata iti vīryaśabdenātra snigdhādayo'ṣṭau guṇā ucyante; athavā viṃśatiguṇāḥ ṣaḍrasā apyucyante, ‘yena kurvanti tadvīryam’ (sū. a.41) iti vacanāt| evamādīnītyukte yāni kāniciditi yat kṛtaṃ tattantrāntaroktāśeṣaviruddhopagrahārtham| anye tvādiśabdāttantrāntaroktāni deśakālamātrādiviruddhāni labhyanta iti manyante| śeṣam ato'nyanmāṣādi hitāhitaṃ jānīyāt, kasyaciddoṣasya prakopatvāt kasyaciddoṣasya haratvāditi||18||
vyādhimindriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati | viruddharasavīryāṇi bhuñjāno'nātmavānnaraḥ ||19||
kiṃ punarviruddhaṃ bhuktaṃ karotītyāha- vyādhimityādi| vyādhimiti ṣāṇḍyāndhyavisarpadakodaravisphoṭakonmādabhagandarādikama 16, indriyadaurbalyam indriyādhiṣṭhānadaurbalyamindriyaśaktidaurbalyaṃ vā, adhigacchati prāpnoti| viruddharasavīryāṇi bhuñjāna iti rasagrahaṇaṃ dravyavīryaparihārārthaṃ, tenoṣṇasyāpi dugdhasya prayogo bhavati; kṣīradravyasya hyuṣṇatvaṃ tadgatamadhurarasaśaityena virodhinā'pi na duṣyati, evamuṣṇapānīyasyāpīti| anātmavān abuddhimān| anye ‘rasavīryādīn’ iti paṭhanti| teṣāṃ mate vipākayorapi gurulaghusañjñayorvirodho varjanīya iti| pūrvapratipāditādhyāyārthapiṇḍadarśanaparaḥ śloko'yaṃ; tenāsminnadhyāya 17 eva yāni viruddhāni dravyāṇyuktāni teṣveva rasavīryavirodho jñeyo, na punarihānuktāni yāni teṣviti||19||
yatkiñciddoṣamutkleśya 18 bhuktaṃ kāyānna nirharet | rasādiṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya kalpate ||20||
na kevalaṃ viruddhabhojanameva vyādhihetuḥ, api tu hitāhitādīnyapīti darśayannāha- yadityādi| yatkiñcidityanena aśeṣamevāhitaṃ saṅgṛhītam| doṣaṃ vātādikam| utkleśya prakopya| na nirharediti madanaphalatrivṛtādivadūrdhvamadho vā nākarṣet, tadvikārāya kalpata iti sambandhanīyam; kalpate sampadyate| na kevalaṃ doṣakarameva vyādhaye bhavati, api tu rasādidhātuduṣṭikaramapi vyādhaye bhavatītyāha- rasādiṣvityādi| rasādiṣvayathārthaṃ veti rasādidhātuṣvayathārthaṃ prayojanaviruddhaṃ rasādīnāṃ jīvanādiprayojanavirodhi rasādidhātudūṣaṇakaramityarthaḥ| doṣaduṣṭikāritvena dhātudūṣaṇakaratvaṃ na labhyate, viśiṣṭaśaktitvāddravyāṇāṃ; tathāhi- kāniciddoṣaduṣṭikarāṇi, kāniciddhātuduṣṭikarāṇīti; tāni cātra na kathayiṣyāmo vistarabhayāt| anye tu vyākhyānayanti- rasādiṣviti ādiśabdādvīryavipākayorgrahaṇaṃ; tena rasavīryavipākeṣu yadbhuktaṃ sadayathārthamanarthakaraṃ vā bhavati, tadvikārasya kalpate| jaijjhaṭācāryastvamuṃ ślokamanārṣaṃ kathayati, gayadāsācāryeṇa cāyamaṅgīkṛtaḥ, ato'smābhirapi likhito vyākhyātaśca||20||
viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam | vamanaṃ śamanaṃ vā'pi pūrvaṃ vā hitasevanam 19||21||
viruddhāśanādutpannānāṃ rogāṇāṃ cikitsāsūtramuddiśannāha- viruddhāśanajānityādi| pratihanti virecanamiti viruddhāśanajavyādhipratyanīkaṃ virecanaṃ pratiśabdena dyotyate; tena kuṣṭhavyādhipratyanīkaṃ virecanaṃ viruddhāśanajaṃ kuṣṭhaṃ hanti, evamanyatrāpi yojanīyam| vamanaṃ śamanaṃ vā'pīti tatra virekavamane bahudoṣāṇāṃ prāṇavatāṃ ca, itareṣāṃ tu śamanamiti| śamanalakṣaṇamucyate- “na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti kruddhāṃśca tat saṃśamanamucyate”- iti| pūrvaṃ vā hitasevanamiti suvarṇalohādivirodhirogaharaṃ pūrvameva seveta| taduktaṃ “na sajjate hemapāṅge viṣaṃ padmadale'mbuvat” (ca. ci. a. 23)| ‘pūrvaṃ vā hitabhojanam’ ityanye paṭhanti||21||
sātmyato'lpatayā 20 vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca | snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet ||22||
viruddhāśanaṃ kurvato'pi kasyacit kuto viruddhāśanajā doṣā na bhavantītyāha- sātmyata ityādi| sātmyādibhirhetubhirviruddhaṃ vitathaṃ niṣphalaṃ bhavatīti piṇḍārthaḥ| snigdhavyāyāmabalināmiti snigdhavyāyāmābhyāṃ balināmiti sambadhyate| tenāyamarthaḥ- snigdhadravyābhyavahārabalināṃ balavadagnitvādviruddhaṃ niṣphalaṃ bhavati| kecit ‘balinām’ iti padaṃ bhinnaṃ manyante| tenāyamarthaḥ- snigdhānāṃ vyāyāmināṃ balināṃ ca viruddhaṃ vitathaṃ bhavediti| sātmyato'lpatayetyādiślokasyāgre kecidamuṃ ślokaṃ paṭhanti- “vyāyāmaśīlo balavān śiśuśca snigdho'gnimāṃścāpi mahāśanaśca| āpnoti rogānna viruddhajātānabhyāsato vā'lpatayā ca jantuḥ” iti; ayaṃ ca na paṭhanīyaḥ, sarvanibandhakārairapaṭhitatvāt||22||
atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ- pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaścaiva mārutaḥ | gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ ||23|| kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāśca ye | teṣāmeva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ ||24|| vātalānāṃ praśastaśca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām | madhuraścāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ | dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ ||25|| raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ | viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ ||26|| paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ | sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇastu śarīriṇām ||27|| uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca | kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ ||28|| tasmācca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ | kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ ||29||
hitasyāpi vātasya diksaṃyogādahitatvaṃ syāditi vātaguṇān nirdiśannāha- atha vātaguṇān vakṣyāma ityādi| “vātasya dakṣiṇottaragatasya doṣaharatvena hitatvaṃ, pūrvapaścimavātasyāhitatvam, ato hitāhitīyādhyāyaparisamāptau vātasya guṇopavarṇanaṃ nirdeṣṭumāha- atha vātaguṇānityādi” ityanye| ‘teṣāmeva viśeṣeṇa vraṇakledavivardhanaḥ’ ityanye paṭhanti| kharaḥ pracaṇḍavegaḥ| anye tvāhāradravyaprakaraṇāditarasaṃyogo'prastuta ityamuṃ vātaguṇopavarṇanagranthaṃ na paṭhantyeva| gayadāsācāryastvasmin hitāhitīyādhyāyapāṭhe pūrvoktaṃ pāṭhaṃ kiyantaṃ parityajyānyaṃ ca pāṭhaṃ kiyantaṃ nikṣipya pūrvoktapāṭhakramavyatikrameṇa ca paṭhati| yāvatā pāṭhena vyatikramastāvantaṃ darśayannāha- “vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitilatailavirodhi- śuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca naikadhyamaśnīyāt payasā, prāk payaso'nte vā| kapotāṃśca 21 sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt| kapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvya(rva)gnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā| madhughṛte samadhṛte| madhu cāntarīkṣodakānupānam| kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ| madhu coṣṇamuṣṇena vā| dadhi madyaṃ vā| pittena saha māṃsāni pakvāni, āmāni ca kevalānyapi| surākṛśarāpāyasāṃśca naikadhyamaśnīyāt| sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīḥ| takreṇa saha madhughṛtamatsyagodhāpṛṣatamāṃsāni 22| madhunā godhām| matsyān kṣaudrāsavena, pṛṣatamāṃsaṃ vā tenaiva| tathā maireyamādhvīkābhyāṃ bālopodakyā vā matsyān| nekṣuvikṛtīḥ sarvā matsyaiḥ saha| sarpirguḍakākamācīmadhumūlakāni naikadhyam 23| madhunā vārāhaṃ, dadhnā kaukkuṭaṃ, madyena balākāṃ, tilakalkena copodikāṃ siddhām| na pippalīṃ matsyavasayā, priyaṅgvanulipto na pāyasamaśnīyāt 24 iti| asyāgre ca ‘taratamayogayuktāṃśca bhāvān’ ityādisūtrāṇi paṭhati, tāni ca pūrvasūtraireva samānānīti neha pradarśitāni||23-29||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne hitāhitīyo nāma viṃśo'dhyāyaḥ ||20||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne viṃśatitamo'dhyāyaḥ||20||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 pūrvādhyāye purāṇaraktaśālyādīnāṃ hitatvaṃ navadhānyādīnāṃ cāhitatvamuktaṃ, tatra hitāhite vivādaniṣedhena svamatasthāpanārthaṃ hitāhitīyo'bhidhīyate’ iti cakraḥ
  2. 2 ‘svabhāvata iti prakṛteḥ, prakṛtiśca jātipratibaddhasvarūpaṃ| yathā raktaśāle raktaśālitvaṃ, tathā tatra pratibaddhaṃ ca laghutvatrimalāpahatvādi| saṃyogo dravyāṇāṃ melakaḥ, sa ceha dravyaprakṛtyatiriktakāryakārako jñeyaḥ, yathā madhughṛtasamānasaṃyogādiḥ| prakṛtyanuguṇasaṃyogastu prakṛtikāryeṇaiva gṛhītaḥ| saṃyogena ceha sambandhamātrābhidhāyinā deśakālasaṃskāramātrāṇāṃ cātiriktaphalānāṃ grahaṇam’ iti cakraḥ
  3. 3 ‘navā ekāntenāhitamasti’ iti pā.
  4. 4 ‘tatraikāntetyādinā ekāntahitāni, ekāntāhitāni, hitāhitānīti tritayavivaraṇam| ekāntāhitāni svabhāvāt saṃyogācca jātyasātmyatvādeva bhavanti| tatrāgnyādīni svabhāvādviruddhāni, samadhṛtamadhughṛtādīni ca saṃyogādviruddhāni| viṣatulyānīti viṣavadanarthakāritvāt| hitāhitāni tvityādi| yadvāyoruṣṇatvāmlatvādinā pathyaṃ mātuluṅgaṃ tattenaiva pitte samānaguṇatayā apathyam, tathā saṃyogataśca yanmāṃsaṃ tailatakrādisaṃskārādvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityādudāhāryam| anena ca prakaraṇena yat prāyaḥ svāsthyānuvṛttikaraṃ tadekantahitaṃ, yattu svāsthyaviruddhaṃ tadekāntāhitaṃ,yattu svāsthyāvihitaṃ rogāvasthāniyatopayogaṃ taddhitāhitaṃ| taccaikadoṣaharaṃ dvidoṣaharaṃ tridoṣaharaṃ vyādhiharaṃ vā, tattadavasthāmātre hitatayā svāsthyāhitatayā ca hitāhitaṃ| nahi daśamūlaṃ tridoṣaharamapi svāsthyahitaṃ| yattu raktaśālyāmalakādi tridoṣaharaṃ, tadapi svāsthye hitatayaikāntahitameva, evaṃ ghṛtaṃ kaphakaramapi svasthaikāntahitatayaikāntahitamevoktam| evamagnyādyapi arśaādau hitamapi svāsthyāhitatayā'hitameva’ iti cakraḥ
  5. 5 ‘etacca raktaśālyādīnāṃ sātmyatvamabhyāsāpekṣaṃ, tenānabhyāsāddeśaviśeṣe āpātato'hitatvaṃ tannodbhāvanīyam’ iti cakraḥ
  6. 6 ‘sarvavraṇināṃ’ iti pā.
  7. 7 ‘sarvavraṇināṃ’ iti pā.
  8. 8 ‘vallīphalādīnāmādāvante ca payaḥ kālaviśeṣāpekṣasaṃyogaviruddhameva’ iti cakraḥ
  9. 9 ‘nalamīnasañjñakaḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘jātyāturarogadhānyarasadeśartrūdakabhedataḥ’ iti pā.
  11. 11 ‘anyataraśabdeneha prakṛtatvāt sannihitatvādvā svastha evābhipreta iti niścīyate, arthāntarāsambhavāt| tathā dvayorviṣadugdhayoḥ svasthenābhyavahāro'nyatarādānaṃ, tasmin dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣaṃ caikāntato'hitaṃ vadanti, ‘jātisātmyādekāntāhitatvācca’ iti śeṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ
  12. 12 yuktaraseṣu dugdhavatprabhāvasaṃsiddhasvasthānuvartirasayukteṣu, nānyathā nānyatra na tadviparīteṣu viṣādiṣvityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ
  13. 13 ‘kaṭukaṣāyau tiktakaṣāyau ca rasataḥ’ iti pā.
  14. 14 ‘vīryata iti svabhāvataḥ, sa ca svabhāvo dravyarasavīryavipākāśrayo jñeyaḥ, yaduktaṃ ‘yena kurvanti tadvīryam’ iti cakraḥ
  15. 15 ‘śeṣamekāntahitaikāntāhitādanyatsarvam| viruddhaṃ tu prabhāvādevāsamānaguṇatayāpratīyamānamapi kāryato'viruddhaṃ bhavitumarhati| tataścaikāntāhitamiti śāstrādevāvadhāryate’ iti cakraḥ
  16. 16 ‘ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagandarāṇām| mūrcchāmadādhmānagalāmayānāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva|| kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śophāsrapittajvarapīnasānām| santānadoṣasya tathaiva mṛtyorviruddhamannaṃ pravadanti hetum’ iti carakaḥ (sū. a.26)
  17. 17 ‘viruddharasavīryāṇīti atra vairodhikatvenoktānyeva viruddharasāni viruddhavīryāṇi ca yathāyogyatayā ūhanīyāni| na tvatrānukte'pi viruddharasatvādikalpanā| tathāhi sati payo'pi śītamuṣṇena viruddhaṃ syāt, pānakādi madhurāmlarasaṃ rasaviruddhatvādviruddhaṃ syāt’ iti cakraḥ
  18. 18 ‘doṣamutkleśya kṣobhayitvā| na nirharedityanena doṣahārakamadanatrivṛtādibhyo vyāvartakaṃ bhuktamityadhikṛtam| etaccopalakṣaṇaṃ, tena vihāro'pyevaṃlakṣaṇo jñeyaḥ| yaduktaṃ carake- ‘yatkiñciddoṣamākṣubhya na nirharati kāyataḥ| āhārajātamanyadvā tatsarvamahitaṃ smṛtam’ (ca. sū. a.26) iti| rasādiṣvayathārthamiti rasādidūṣakamiti yāvat| kiṃvā rasavīryavipākeṣvayathārthaṃ viruddhamityarthaḥ’| iti cakraḥ
  19. 19 ‘pratihantīti pratipakṣaṃ sat hanti| tena kuṣṭhādipratyanīkaṃ virecanaṃ kuṣṭhādi hanti| evaṃ vamanaśamanayorapi pratyayaṃ vyākhyeyaḥ| pūrvameva mahāprabhāvarasāyanādisevayā na prabhavantyevambhūtā vyādhaya ityarthaḥ’ iti cakraḥ| ‘śuddhiratreṣṭā śamo vā tadvirodhibhiḥ| dravyaistaireva vā pūrva śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ’ iti vāgbhaṭaḥ (sū. a.7)
  20. 20 sātmyata ityabhyāsasātmyatayā| alpaṃ hīnaśaktitvādabhibhūtaṃ na karoti kārya| taruṇasya pratyagrabalatvādvitathaṃ bhavati| snigdhasya srotaḥsu na tiṣṭhati doṣaḥ, tathā ca doṣavigamādviruddhaṃ vitathaṃ bhavati| vyāyāminaśca vyāyāmenaiva doṣakṣayaḥ, taduktaṃ- ‘vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet’ iti| balinastu balābhibhūtā eva doṣā na jāyante na kurvanti vā kāryam| yaduktaṃ- ‘balaṃ hyalaṃ nigrahāya doṣāṇāṃ’ (ca. ci. a. 3) iti cakraḥ
  21. 21 cakrastu gayadāsācāryasammatamamuṃ pāṭhamavalambya vyākhyātavān| ‘saṃskārarūpasaṃyogaviśeṣaviruddhamāha- kapotāṃścetyādi| kapiñjalādyapi saṃskāraviruddham| madhughṛte samadhṛte iti mātrāpradhānasaṃyogaviruddham| deśakālaviśeṣavatsaṃyogaviruddhaṃ- kāṃsyabhājane ityādi| madhu coṣṇamuṣṇārteneti uṣṇārtena puruṣeṇa| pittena cāmamāṃsamiti atrāmasyānupayogādāmamivāmamasamyakpakvaṃ jñeyam|’ iti cakraḥ
  22. 22 ‘madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsāni’ iti pā.
  23. 23 ‘guḍaṃ kākamācyā, madhunā mūlakāni’ iti pā.
  24. 24 ‘payasā samamaśnīyāt’ pā.