athāto vraṇapraśnamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| vraṇaviṣayaḥ praśno yasmin sa vraṇapraśnaḥ| vraṇaśabdenātra vātādaya ucyante, vraṇakāraṇatvāt; tena vātādiviṣayaḥ praśno yasminnityuktam| anye tu vraṇamāśritya praśno vraṇapraśnaḥ, sa vidyate yasminnityarthe utpannasya īyapratyayasya lopaṃ kṛtvā vraṇapraśnamiti rūpaṃ paṭhanti| tenātra vraṇārambhakāṇāṃ vātādīnāṃ saṅkhyāsvalakṣaṇakarmādīni vraṇasya ca niruktyādi ca vaktavyamityarthaḥ siddhaḥ||1-2||
vātapittaśleṣmāṇa eva 1 dehasambhavahetavaḥ | tairevāvyāpannairadhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate'gāramiva sthūṇābhistisṛbhiḥ ataśca tristhūṇamāhureke | ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ | tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ sambhavasthitipralayeṣvapyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati ||3||
vraṇakāraṇāni vātādīni prathamaṃ saṅkhyādibhirnirdiśannāha- vātapittaśleṣmāṇa ityādi| dehasambhavahetavo dehotpattihetavaḥ| nanu, śukraśoṇite dehotpattihetū ? tat kathaṃ vātādayo dehasambhavahetavaḥ kathyante ? ucyate, avikṛtā vātādayaḥ śukrārtavādisahakāritayā dehajanakā abhipretā ityarthaḥ| śarīrasambhave vātādīnāṃ hetutvaṃ pratipādya sthitikāraṇatvaṃ darśayannāha- tairevetyādi|- taireva vātapittaśleṣmabhiḥ, avyāpannaiḥ prakṛtisthairityarthaḥ| adhomadhyordhvasanniviṣṭairiti yathākrameṇa vātapittakaphaiḥ| dṛṣṭāntamāha- agāramivetyādi|- agāraṃ gṛham| ekīyamatamāha- ataśca tristhūṇamāhureke| cakāro'yaṃ tristhūṇamityatra yojyaḥ, tenāyamarthaḥ- tristhūṇamiti ca ata eva hetoreko ācāryā āhuḥ| dehavināśahetutvamapi vātādīnāṃ nirdiśannāha- ta eva vyāpannā ityādi| cakāro'tra bhinnakrame, tenāyamarthaḥ- ta eva vātādayaḥ, vyāpannāśca vikṛtisthāḥ pralayahetavo vināśahetavo ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ| anye tu ‘pralaye'pi’ ityapiśabdaṃ paṭhanti| śalyaśāstre vraṇārambhādhiṣṭhānabhūtatvāt kasyaciddūṣyasya prādhānyaṃ darśayannāha- tadityādi|- ebhireva vātapittakaphaiḥ| śoṇitacaturthairiti nanu, pūrvaṃ śoṇitamanupāttaṃ, tatkathamiha sambhavādiṣu śoṇitasyāvirahitatvamuktaṃ? satyaṃ, paramiha śoṇitopādānaṃ kurvannekīyamatamidamiti darśayati, tena vraṇapāke darśanadvayaṃ bhavati; tathāhi- ‘narte'nilādasti rujā’ (sū. a. 17) ityādinā vraṇapāke doṣā eva vyāpriyanta iti darśitaṃ, ‘kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ’ (sū. a. 17) ityādinā punaḥ śoṇitacaturthā eva vraṇapāke vyāpriyanta iti| avirahitaṃ saṃyuktamityarthaḥ||3||
bhavati cātra- narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt | śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate 2||4||
etadeva dvitīyadarśanaṃ ślokenāpi darśayannāha- narte ityādi| nanu, vātādikramaṃ parityajya kaphādikrameṇa sūtraṇaṃ kasmādiha kṛtam? ucyate- dehasyordhvamūlatvamadhaḥśākhatvaṃ pratipāditam, ūrdhvabhāge ca kaphādhiṣṭhānamasti, teneha kapha eva prathamaṃ darśitaḥ| taduktaṃ- “ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ tristhūṇaṃ pañcadaivatam| kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo vai veda sa vedavit”- iti| na kevalaṃ kaphādīn vinā deho na bhavati, api tu dhāraṇamapyetaireva kriyata ityāha- deha etaistu dhāryata iti| tuśabdaścārtho bhinnakramaśca| tenāyamarthaḥ- dhāryate caitairevāvyāpannaiḥ kaphapittavātaraktairityarthaḥ; narte dehaḥ kaphādityetasyādau ‘ato gadyoktasyārthasya saṅgrahaśloka’ ityapātanikāṃ kecidācāryāḥ paṭhanti||4||
tatra ‘vā’ gatigandhanayoḥ, iti dhātuḥ, ‘tapa’ santāpe, ‘śliṣa’ āliṅgane, eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti 3||5||
vātādīnāṃ cikitsopayogi svalakṣaṇaṃ darśayituṃ niruktiṃ kurvannāha- tatretyādi| gatigandhopādānārthasya ‘vā’ dhātoḥ ‘hasibhṛgriṇvā'midamilūpūdhurvibhyastan’ (u.3/86) iti sūtrotpanne ‘tan’ pratyaye vāta iti rūpam; etena ca tatsvarūpatvaṃ vātasya darśitam| santāpārthasya ‘tapa’ dhātoracipratyaye akārasyetve varṇaviparyaye tasya ca dvitve kṛte pittamiti rūpam; etena pittasya svābhāvikaṃ santāpalakṣaṇaṃ darśitam| āliṅganārthasya ‘śliṣa’ dhātormaninpratyaye (‘sarvadhātubhyo manin’ u.4/145) guṇe ca kṛte śleṣmeti rūpam| etena śleṣmaṇaḥ sandhyādiyojakatvaṃ darśitam||5||
doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ; taduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ, pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya; āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ ||6||
tatra kasya doṣasya kiṃ sthānaṃ tadāha- doṣetyādi| ‘doṣasthānāni’ ityetasya sthāne ‘teṣāṃ sthānāni’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| tatreti doṣeṣu madhye, samāsena saṅkṣepeṇa; vistareṇa tu sthānāni vātasya nābhimadhyahṛdayakaṇṭhasarvāṅgasandhayo'pi vātavyādhau vakṣyante| śroṇiḥ kaṭiḥ, śroṇiśca gudaṃ ca śroṇigudaṃ, tat saṃśrayaḥ sthānaṃ yasya sa tathā| pakvāmāśayayormadhyaṃ pittasthānaṃ vakṣyati; ataḥ pakvāśayameva prāgdarśayannāha- taduparyadho nābheḥ pakvāśaya iti|- tadupari śroṇigudayoruparītyarthaḥ| pittasthānaṃ darśayannāha- pakvāmāśayamadhyaṃ pittasyeti| samāsenetyatrāpi sambadhyate| tenāyamarthaḥ- pakvāmāśayamadhyaṃ pittasthānaṃ saṅkṣepeṇa, vistareṇa tu yakṛtplīhāhṛdayadṛṣṭitvagindriyāṇyapi pittasya sthānānīti| kaphasthānaṃ nirdeṣṭumāha- āmāśayaḥ śleṣmaṇa iti|- ‘sthānam’ iti śeṣaḥ| yatrāśitapītādikaṃ pacyate sa āmāśayaḥ| tathā ca muniḥ- “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ” ( ca. vi. a. 2)- iti| atrāpi samāseneti sambadhyate; tena vistareṇoraḥśiraḥkaṇṭhasandhayo'pi śleṣmasthānam||6||
ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ; pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭistvak pūrvoktaṃ ca; śleṣmaṇa uraḥ śiraḥ kaṇṭho jihvāmūlaṃ sandhaya iti pūrvoktaṃ ca; etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām ||7||
vātādīnāṃ pradhānāni sthānāni nirdiśyāpradhānāni nirdeṣṭumāha- ataḥ paramityādi| vibhajyante prakaṭīkriyante vātādīnāṃ sthānānītyarthaḥ| kāni punarvātasya sthānānīti pṛṣṭa āha- tatra vātasyetyādi| vātavyādhāviti ‘nidāne’ iti śeṣaḥ| pittasya pañcasthānānyāha- pittasyetyādi| yakṛt kālakhaṇḍaṃ, plīhā vāmapārśvāśrayaṃ māṃsakhaṇḍaṃ; hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ, dṛṣṭiḥ kṛṣṇatārakāntarvartinī masūradalamātrā| cakārāt paratantroktaṃ lasīkādyanuktaṃ samuccīyate| pittena svinnamāṃsāt sravadudakaṃ ‘lasīkā’ ityucyate| kaphasya pañcasthānāni nirdiśannāha- śleṣmaṇa ityādi| uraḥstanayorantarālaṃ, pūrvoktaṃ cetyāmāśayaḥ| cakārāt paratantroktaṃ medaḥ samuccīyate| etāni sthānāni prāyeṇa prakṛtisthānāmeva doṣāṇāṃ bhavantītyāha- etānityādi| avyāpannānām akupitānām||7||
bhavati cātra- visargodānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā | dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā 4||8||
visargādānetyādi| visargādānavikṣepaiḥ karmabhiryathāsaṅkhyena candrādityavātā yathā jagaddhārayanti, tathā kaphādayastrayo yathāsaṅkhyena visargādibhiḥ karmabhirdehaṃ dhārayantīti samudāyārthaḥ| visargaḥ sarjanaṃ ‘balasya’ iti śeṣaḥ; ādānaṃ grahaṇaṃ balasyaiva; vikṣepaḥ śītoṣṇādīnāṃ vividhaprakāreṇa preraṇam||8||
tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo'gniḥ? āhosvit pittamevāgniriti? | atrocyate- na khalu pittavyatirekādanyo'gnirupalabhyate, āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣvabhipravartamāne'gnivadupacāraḥ kriyate'ntaragniriti; kṣīṇe hyagniguṇe tatsamānadravyopayogāt , ativṛddhe śītakriyopayogāt , āgamācca paśyāmo na 5 khalu pittavyatirekādanyo'gniriti ||9||
idānīmagnipittayorbhedavicārapratipādakaṃ granthaṃ nirdeṣṭumāha- tatretyādi| tatreti pittāgnyorbhedābhedavicāre; ‘tatreti teṣu madhye’ ityanye; ‘tatretyādānakarmaṇi visargādānavikṣepairityādiślokenādānaṃ karma yaduktaṃ tat kiṃ pittasyāgnerveti jijñāsyam’ ityapare| jijñāsyaṃ jñātumeṣaṇīyam| āhosvita athavārthe| iti saṃśaye| uttaramāha- atrocyate ityādi| dahanaṃ dāhaḥ, pacanaṃ pāka āhārādeḥ, ādiśabdādrañjanadarśanādīni gṛhyante| agnivadupacāraḥ agnivadvyavahāraḥ kriyate- antaragniriti, pittamantaragnirityupacaryata ityarthaḥ| na khalvityādisūtreṇa pratyakṣeṇaiva pittamagnirityuktam, anumānenāpi pittasyāgnitvaṃ sādhayannāha- kṣīṇe hyagniguṇa iti|- agnerguṇo yasya tadagniguṇaṃ pittaṃ, tasmin kṣīṇe; hi yasmādarthe| tatsamānadravyopayogāt agnisamoṣṇatīkṣṇadravyopayogādityarthaḥ| ‘agniguṇaśabdenoṣmā kathyate’ ityanye; tatra tatsamānadravyopayogāt pittasamānadravyopayogādityarthaḥ| atipravṛddhe śītakriyopayogāditi ‘pittamevāgniḥ’ iti śeṣaḥ| pratyakṣānumānābhyāṃ pittasyāgnitvaṃ prasādhyāgamenāpi prasādhayannāha- āgamācceti|- āgamāt samastāyurvedaśāstrataḥ| nanu, yadi pittāgnyorabhedastat kathaṃ ghṛtaṃ pittapraśamanamagnidīpanam, ajāpayaśca; matsyādayaśca pittavṛddhiṃ kurvanti nacāgnidīptikarāḥ, divāsvapnaśca pittaprakopaṇo'pyagniśamanaḥ; tathedamapi kathaṃ syāt- viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ śleṣmaṇeti; ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ (sū. a.15) ityādikamapi kathaṃ syāditi| naiṣa doṣaḥ, yenāyamagniḥ paramārthataḥ pittādbhinna eva suśrutādibhiraṅgīkṛtaḥ| taduktaṃ- “krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ| pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate” (ni. a.17) iti| śarīroṣmā agniḥ, sa cātra pittādbhinna evoktaḥ| tathā'nyadapi pittāgnyorbhedapratipādakatantramucyate- “dravaṃ snigdhamadhogaṃ ca pittaṃ vahnirato'nyathā”- iti| anyānyapi pittāgnibhedapratipādakāni vākyāni santi, tānīha vistarabhayānna darśitāni 6| yat punarihāgnipittayorabhedakathanaṃ kṛtaṃ, tadrasavīryādiguṇopādhiyuktasya pittasya cikitsādvāreṇāgneścikitsā kāryeti darśanārtham; anyathā rasādiguṇopādhirahitasya vahneścikitsā kartuṃ na pāryate iti||9||
taccādṛṣṭahetukena 7 viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati, vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi; tatrasthameva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti, tasmin pitte pācako'gniriti sañjñā; yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako'gniriti sañjñā, sa rasasya rāgakṛduktaḥ; yat pittaṃ hṛdayasthaṃ tasmin sādhako'gniriti sañjñā, so'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ; yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako'gniriti sañjñā, sa rūpagrahaṇā'dhikṛtaḥ; yattu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako'gniriti sañjñā, so'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ ||10||
adṛṣṭahetukena viśeṣeṇeti viśeṣeṇa bhedena; kiṃviśiṣṭena ?adṛṣṭahetukena prāktanakarmahetukenetyarthaḥ| pakvāmāśayamadhyasthamiti nābhistham| caturvidhamannapānaṃ pacatīti aśitaṃ khāditaṃ līḍhaṃ pītaṃ ca pacatītyarthaḥ| vivecayati ca pṛthakkaroti doṣarasamūtrapurīṣāṇi| atra kecit ‘annarasamūtrapurīṣāṇi’ iti paṭhanti, ‘vātamūtrapurīṣāṇi’ ityapare| anugrahaṃ karoti upakāraṃ karoti| yat pittaṃ hṛdayetyādi| so'bhiprārthitamanorathasādhanakṛditi dharmārthakāmamokṣalakṣaṇapuruṣārthasya sādhaka ityarthaḥ; kasmāt? hṛdayasthakaphatamo'panodavispaṣṭīkṛtamanaḥprāguṇyāt| yaddṛṣṭyāṃ pittamityādi ālocako darśakaḥ| tvacīti avabhāsinīnāmadheyāyāṃ bāhyatvacītyarthaḥ| abhyaṅgetyādi| abhyaṅgādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ kriyānimittānāṃ karmanimittānāmityarthaḥ| chāyānāṃ ca prakāśaka iti chāyānāṃ pāñcabhautikīnāṃ nīlādīnāṃ, prakāśaka utpādakaḥ; cakārāt prabhāṇāṃ ca pāñcabhautikīnāṃ prakāśakaḥ| nanu, chāyāprabhayoḥ ko bhedaḥ? ucyate- “āsannā lakṣyate cchāyā prabhā dūrāt prakāśate| varṇamākramati cchāyā prabhā varṇaprakāśinī” (ca. i. a. 7)- iti||10||
bhavati cātra- pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca | uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca ||11||
idānīṃ pittasya cikitsopayogi svalakṣaṇaṃ darśayannāha- pittamityādi| tīkṣṇaṃ rājikāmaricādivat| pūti visragandhi| nīlaṃ sāmāvasthāyām| pītaṃ nirāmāvasthāyām| kaṭurasaṃ prakṛtisthaṃ pittam| vidagdhaṃ cāmlameveti viruddhapākopapannaṃ punaramlarasaṃ bhavati, ‘vidagdhājīrṇasaṃsṛṣṭamamlarasaṃ bhavati’ ityanye, vidagdhaṃ pittamamlapittamiti rogaviśeṣaṃ kecinmanyante| ‘drava’- sthāne kecit ‘saram’ iti paṭhanti||11||
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra, āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭāt tatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttejasaḥ, candra iva ādityasya , caturvidhasyāhārasyādhāraḥ; sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṅghātaḥ sukhajaro bhavati 8||12||
ata ūrdhvamityādi| anuvyākhyāsyāmaḥ anu krameṇa vyākhyāsyāmaḥ; yenaiva krameṇa pittasthānānyuktāni tenaiva karmaṇetyarthaḥ| prāgāmāśayaḥ śleṣmasthānamuktaḥ, tameva prathamaṃ darśayannāha- tatrāmāśaya ityādi|- tatreti śleṣmasthāneṣu pañcasu madhye, upariṣṭāt upari| kasmāt kāraṇāt pittāśayoparītyāha- tatpratyanīkatvāditi|- tasya pittasya pratyanīkatvāt pratipakṣatvād, vikūlatvādityarthaḥ| dvitīyaṃ hetumāha- ūrdhvagatitvācca tejasa iti| etenaitaduktaṃ bhavati- yadi hi pārśvayoradho vā''māśayo bhavettadodakasyādhogāmitvānniṣpratyanīkatvaṃ, tataśca niṣpratyanīko'gniḥ śarīrameva dahediti| pratyakṣeṇa pittāśayasyopari kaphāśayaṃ sādhayitvā, upamānenāpi sādhayannāha- candra ivādityasyeti| pratyakṣopamānābhyāṃ pittāśayasyoparyāmāśayaṃ prasādhyānumānenāpi sādhayannāha- caturvidhasyāhārasyādhāraḥ; caturvidhasyāśitapītalīḍhakhāditasya, ādhāraḥ sthānam| tejastāvadūrdhvagāmi, yadi cādha āmāśayo bhavettadā caturvidhamāhāraṃ na pacet, pacati ca; tenānumīyate- āmāśayaḥ pittāśayasyoparyeveti| sa ceti caturvidhāhāraḥ| audakairguṇairiti dravasnehādibhiḥ; dravaguṇairbhinnasaṅghātaḥ, snehena praklinna iti boddhavyam| sukhajaro bhavati sukhena pariṇāmaṃ gacchatītyarthaḥ||12||
mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ca | āmāśaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||13||
atha ke audakā guṇā ityāha- mādhuryādityādi| mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ceti ‘āhārasya’ iti śeṣaḥ| cakāradvayena dravasnehādayo guṇā anuktā api samuccīyante| sambhavatīti iti prakupyati, na punarabhūtaprādurbhāveṇa, kaphasya rasadhātuta evotpannatvāt||13||
sa tatrastha eva 9 svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti; uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti; jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate; śiraḥsthaḥ snehasantarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karot; sandhisthaḥ śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyanugrahaṃ karoti 10||14||
sa tatrastha evetyādi| saḥ śleṣmā| tatrastha āmāśayasthaḥ| svaśaktayā ātmavīryeṇa| udakakarmaṇeti kledanapūraṇādinā| dvitīyasthānasya karma darśayannāha- uraḥstha ityādi| trikasandhāraṇamiti trikaṃ śirobāhudvayasandhānasthānam| ātmavīryeṇeti prākṛtaguṇena| hṛdayāvalambanaṃ hṛdayasya svakāryasāmārthyaṃ karoti| snehasantarpaṇādhikṛtatvāt snehane santarpaṇe cādhikṛtatvāt; athavā snehena santarpaṇaṃ tatrādhikṛtatvāt| anye tu vyākhyānayanti- ‘sneho mastakamajjā, tasya santarpaṇaṃ, tatrādhikṛtatvāt’| indriyāṇāṃ śrotratvakcikṣurjihvāghrāṇānām| anugrahaṃ karoti svakāryasāmarthyaṃ janayati| sandhisthaḥ śleṣmetyādi spaṣṭam||14||
bhavati cātra- śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca | madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdho lavaṇa smṛtaḥ ||15||
idānīṃ kaphaliṅgajñānārthaṃ cikitsārthaṃ ca lakṣaṇaṃ darśayannāha- śleṣmā śveta ityādi| śīta eva ceti cakāro mṛdusthirādiguṇasamuccayārthaḥ| avidagdhaḥ apakvo madhuraraso bhavati| vidagdhaḥ pakvo lavaṇa iti| anye tvanyathā vyākhyānayanti- avidagdhaḥ prakṛtistho'praduṣṭo madhurarasaḥ śleṣmā bhavati, vidagdho vikṛtisthaḥ praduṣṭo lavaṇarasaḥ; athavā vidagdhānnapākāllavaṇa iti||15||
śoṇitasya 11 sthānaṃ yakṛtplīhānau, tacca prāgabhihitaṃ; tatrasthameva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti ||16||
tadevaṃ doṣān prathamadarśanoktānabhidhāya ‘śoṇitacaturthaiḥ’ ityasya darśanasyābhipretaṃ śoṇitasthānaṃ darśayannāha- śoṇitasyetyadi| prāgabhihitaṃ śoṇitavarṇanīya uktam||16||
bhavati cātra- anuṣṇaśītaṃ 12 madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ | śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat ||17||
śoṇitasya nidānaliṅgacikitsājñānārthaṃ svalakṣaṇaṃ darśayannāha,-anuṣṇetyādi| anuṣṇaśītamiti sādhāraṇamityarthaḥ| visram āmagandhi| vidāhaścāsya pittavaditi pittasyeva; pittasya yena vastunā yathā ca vidāhastena vastunā tathā ca vidāhaḥ śoṇitasyāpītyuktam||17||
etāni khalu doṣasthānāni; eṣu sañcīyante 13 doṣāḥ | prāk sañcayaheturuktaḥ | tatra sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgāni bhavanti | tatra prathamaḥ kriyākālaḥ ||18||
pratipāditaṃ niyamamannāha- etānityādi|- eṣu sañcīyante doṣā iti eṣu sthāneṣu doṣāḥ sañcayaṃ yāntītyarthaḥ| kaḥ punardoṣāṇāṃ sañcaye heturityāha- prāk sañcayaheturiti|- prāgiti ṛtucaryādhyāye| sañcitānāṃ vātādīnāṃ yathāsaṅkhyaṃ liṅgaṃ darśayannāha- tatra sañcitānāmityādi| saṃhatīrūpā vṛddhiścayaḥ, vilayanarūpā vṛddhiḥ prakopaḥ| stabdhapūrṇakoṣṭhateti koṣṭhatāśabdaḥ stabdhapūrṇābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate, tena stabdhakoṣṭhatāpūrṇakoṣṭhate vāyorliṅgaṃ, pītāvabhāsatā mandoṣṇatā ca pittasya, gauravamālasyaṃ ca śleṣmaṇaḥ| etāni stabdhapūrṇakoṣṭhatādiliṅgāni sāmānyena sarveṣāmeva sañcitānāmityapi kecinmanyante| cayakāraṇavidveṣaśceti sāmānyena sarveṣāṃ vātādīnāmidaṃ liṅgam| ‘cayakāraṇavidveṣaśca’ iti vākyaṃ kecinna paṭhanti| kecidācāryā asyāgre cayaprakopayorlakṣaṇaṃ ślokena paṭhanti ‘svasthānavṛddhirdoṣāṇām’ ityādi| ayaṃ śloko'bhāvāt samagro na likhita iti| tatreti tatra vātādīnāṃ sañcaye| prathamaḥ kriyākālaḥ ādyaḥ karmāvasaraḥ||18||
ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni 14 vakṣyāmaḥ | tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇa- gajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāra- mudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhirviśeṣairvāyuḥ 1516 prakopamāpadyate ||19||
kāni punastānītyāha- tatra balavadvigrahetyādi| balavadbhirvigraho balavadvigrahaḥ, mallādibhiḥ saha bāhuyuddhādiḥ| atiśabdo vyāyāmādibhistribhiḥ sambadhyate| vyavāyaḥ strīsevā| abhighāto laguḍādiprahāraḥ| laṅghanaṃ raveṇa gartādyutkramaṇam| plavanam utplutyotplutya gamanam| prataraṇaṃ nadyādīnāṃ bāhubhyāṃ taraṇam| aticaryā atyaṭanaṃ, sā ca gajādibhiḥ padātyantaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| vallūraṃ śuṣkamāṃsam| varakaḥ varaṭīkā 17 kudhānyaviśeṣaḥ| uddālakaḥ araṇyakodravaḥ| nīvāraḥ prasātikā, dhānyamadhye raktaśūko bhavati; ‘ulajīdhānyam’ iti loke| āḍhakī tuvarī| hareṇuḥ vartulakalāyaḥ| kalāyaḥ tripuṭakaḥ| niṣpāvakaḥ rājaśimbiḥ| anaśanam alpabhojanamupavāsaśca| viṣamāśanaṃ bahvalpākālabhojanam| adhyaśanaṃ sājīrṇabhojanam| vegavighāto vegāvarodhaḥ, sa ca vātamūtrādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| kṣavathuḥ chikkā| bāṣpaśabdena rodanajalaṃ kathyate| ādiśabdāt kṣudādivegavighātādayo gṛhyante||19||
sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ | pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe'nne ca prakupyati 18||20||
vātasya prakopahetuṃ pṛthaṅnirdiśannāha- sa śītetyādi| saḥ vāyuḥ| śīte śītakāle| abhre meghopalakṣitakāle| pravāte prakṛṣṭavāte kāle| gharmānte varṣākāle| viśeṣataḥ atiśayena| ārtavaṃ kālamuktvā''hnikamāha- pratyūṣasyaparāhṇe ceti| bhuktāpekṣaṃ kālamāha- jīrṇe'nne ca prakupyatīti||20||
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇa- tīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśāka- godhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ 19 pittaṃ prakopamāpadyate ||21||
pittaprakopaṇāni darśayannāha- krodhaśokabhayetyādi| āyāsaḥ śarīrapīḍā| vidagdhaṃ vidāhaḥ, sa ca śothārāgāhārādikṛtaḥ| vidāhīti yadamlodgāradāhatṛṣṇāprabhṛtīnudīrya kṛcchrāt pākamupagacchati tadvidāhi| haritaśākamiti “kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇāḥ| cukrākaścukrikā ceti vargaṃ haritakaṃ viduḥ”- iti| dadhi sasnehaṃ gavyaṃ dadhi| kūrcikā vigrathitaṃ takram| mastu dadhimastu| sauvīrakaṃ nistuṣayavatrivṛdādikṛtaṃ sandhānaṃ dhānyāmlaṃ vā| surāvikārāḥ paiṣṭikādayaḥ| amlaphalāni āmrātakādīni| kaṭvaramiti asnehaṃ dadhi| anye bhāṣante- “sauvīrāmlamathātyamlaṃ kāñjikaṃ kaṭvaraṃ viduḥ| anye tu tadadhobhāgaṃ takraṃ cātyamlatāṅgatam|| sasnehaṃ dadhijaṃ takramāhuranye tu kaṭvaram”- iti| prabhṛtiśabdāccukrādīnāṃ grahaṇam||21||
taduṣṇairuṣṇakāle ca ghanānte ca viśeṣataḥ | madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati ||22||
pittaprakopasya kālaṃ darśayannāha- taduṣṇairityādi| taditi pittam| uṣṇairiti uṣṇatvamatra gharmādikṛtam| uṣṇakāle grīṣme| ghanānte śaradi| āhnikaṃ pittaprakopasya kālamāha- madhyāhne ityādi| bhuktāpekṣaṃ pittaprakopasya kālamāha- jīryatyanne ca kupyatīti| ‘pittaprakopaṇeṣu madhye śokabhayayorvātaprakopaṇayoḥ pāṭho'nārṣaḥ’ iti jaijjhaṭaḥ; sa cānyairnibandhakārairanupahṛtatvādasmābhirapi 20 gṛhītā iti||22||
divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭa- māṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇāla- kaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā prakopamāpadyate ||23||
kaphaprakopaṇāni nirdiśannāha- divāsvapnāvyāyāmetyādi| abhiṣyandi doṣadhātumalasrotasāmatiśayakledaprāptijananam| hāyanako ghoṭakapucchaḥ, sa ca śāliviśeṣaḥ| yavakaḥ śūkadhānyaviśeṣaḥ, tasya ca yavākārāstaṇḍulāḥ| naiṣadhaḥ ‘koraka’ ityākhyāyate, sa ca dhānyaviśeṣaḥ| itkaṭaḥ khaggalī| piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭam| kṛśarā tilataṇḍulamāṣaiḥ kṛtā yavāgūḥ| pāyasaḥ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ| bisaṃ padmamūlaṃ ‘bisāṇḍa’ iti loke| mṛṇālaṃ padmamūlāt sthūlaḥ prarohāṅkuraḥ| śṛṅgāṭakaṃ jalamadhye trikaṇṭakam| madhuravallīphalamiti madhuraphalaṃ tālanārikelādi; vallīphalam alābūprabhṛti, anye kūṣmāṇḍakādīni||23||
sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ | pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati 21||24||
kaphasya kopakālaviśeṣaṃ nirdiśannāha- sa śītairityādi| śītaiḥ śītaladravyaiḥ| pūrvāhṇe prathamaprahare| pradoṣe rajanīmukhe||24||
pittaprakopaṇaireva 22 cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣairasṛk prakopamāpadyate ||25||
dvitīye darśane ‘śoṇitacaturthaiḥ’ ityukteḥ śoṇitasya caturthasya kopanāni darśayannāha- pittetyādi|- pittaprakopaṇaireva ceti pittasya śoṇitasamānatvāt| tasyaiva viśiṣṭamapi hetuṃ darśayannāha- abhīkṣṇaṃ dravetyādi| abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ ‘sevitaiḥ’ iti śeṣaḥ||25||
yasmādraktaṃ vinā doṣairna kadācit prakupyati | tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyat prakopaṇe ||26||
na ca svātantryeṇāsya prakopaḥ, kintu sarvadā paratantreṇaiva, tatpratipādayannāha- yasmādityādi| tatra vātaduṣṭaṃ vātaprakopakāle kupyati; evaṃ pittakaphaduṣṭasya raktasya pittakaphakālā iti||26||
teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca jāyante | tatra dvitīyaḥ 23 kriyākālaḥ ||27||
teṣāṃ prakopaliṅgāni darśayannāha- teṣāṃ prakopādityādi koṣṭhatodasañcaraṇe dve vātasya; sañcaraṇamiti koṣṭhe vātaparibhramaṇamityarthaḥ| amlīkāpipāsāparidāhāḥ pittasya; amlīkā amlodgāraḥ, paridāhaḥ sarvatodāhaḥ, anye'paridāha ityakārapraśleṣaṃ manyante, tatra ‘nañ’ īṣadarthe, yathā ‘anudarā kanyā’ iti, teneṣaddāha iti vyākhyānayanti| annadveṣahṛdayotkledau kaphasya, hṛdayotkledo hṛllāsaḥ| dvitīyaḥ kriyākāla iti dvitīyaścikitsāvasaraḥ||27||
ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ- teṣāmebhirātaṅkaviśeṣaiḥ 24 prakupitānāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya 25 ivodriktānāṃ prasaro bhavati | teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ satyapyacaitanye | sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ; rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām | yathā- mahānudakasañcayo'tivṛddhaḥ setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ 26 sarvataḥ pradhāvati, evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā'nekadhā prasaranti | tadyathā- vātaḥ, pittaṃ, śleṣmā, śoṇitaṃ, vātapitte, vātaśleṣmāṇau, pittaśleṣmāṇau, vātaśoṇite, pittaśoṇite, śleṣmaśoṇite, vātapittaśoṇitāni, vātaśleṣmaśoṇitāni, pittaśleṣmaśoṇitāni, vātapittakaphāḥ, vātapittakaphaśoṇitānīti; evaṃ pañcadaśadhā prasaranti ||28||
ata ūrdhvaṃ prakopaviśeṣameva prasarākhyaṃ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| teṣāṃ vātapittaśleṣmaṇām| ebhirātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāmiti pūrvoktairbalavadvigrahādibhiḥ, koṣṭhatodasañcaraṇādibhirvā| kathaṃ te prasarantītyata āha- kiṇvodakapiṣṭetyādi| anyonyaguṇānupraveśādyathā kiṇvodakapiṣṭānāmudrekaḥ, evaṃ duṣṭihetūnāṃ samavāye vātādīnāmudreko bhavati; kiṇvaṃ surābījaṃ, piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭaṃ, samavāyaḥ saṃyogaḥ| kuto doṣāṇāṃ madhye vāyureva prasaraṇaheturityāha- teṣāṃ vāyurgatimattvādityādi| sa hi rajobhūyiṣṭha iti saḥ vāyuḥ, hi yasmādarthe, rajobhūyiṣṭhaḥ ‘rajobahulo vāyuḥ’ (śā. a. 1) ityuktatvāt| sarvabhāvānāṃ sarvapadārthānām| etena vāyorgatimattve heturuktaḥ| prasarasya punardṛṣṭāntamāha- yathā mahānudakasañcayo'tipravṛddha ityādi| setumavadāryeti pālīṃ bhittvā| tameva saṃyogināṃ saṃyogasaṅkhyayā darśayannāha- tadyathā- vātaḥ, pittamityādi||28||
kṛtsne'rdhe'vayave vā'pi yatrāṅge kupito bhṛśam | doṣo vikāraṃ nabhasi 27 meghavattatra varṣati ||29|| nātyarthaṃ kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati | niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati 28||30||
teṣāmekadeśaprasaraṇena dṛṣṭāntenaikadeśe vikāraṃ darśayannāha- kṛtsne ityādi| yatrāṅge iti atrāṅgaśabdena śirobāhujaṅghāḥ kathyante| kiṃviśiṣṭe'ṅge? ityāha- kṛtsna ityādi|- kṛtsne samaste, ardhe iti prasiddham, avayave cibukacaraṇādau| prasṛto'pi ko'pi kopālpatvānna sahasā vikārakārīti darśayannāha- nātyarthamityādi| līna ekadeśasthitaḥ| niṣpratyanīkā niṣpratikriyaḥ||29-30||
tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ, pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat, kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat 29; eṣa kriyāvibhāgaḥ ||31||
tatra prasareṇānyadoṣasthānagatasya doṣasya sthānivat pratīkārātideśaṃ darśayannāha- tatra vāyoḥ pittasthānetyādi||31||
evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ vāyorvimārgagamanāṭopau, oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya, arocakāvipākāṅgasādāśchardiśceti śleṣmaṇo liṅgāni bhavanti; tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||32||
teṣāṃ prasaraṇaliṅgāni darśayannāha- evaṃ prakupitānāmityādi| prasaraprastāve'tra prakupitānāmiti yat kṛtaṃ tat prakopaviśeṣa eva prasara iti jñāpanārtham| prakopaprasarayośca ko bhedaḥ? ucyate- styānasya sarpiṣaḥ kvāthyamānasya prathamaṃ sañcalanamātrameva prakopaḥ, tasyaiva cātikvāthyamānasya phenamaṇḍalenotsarpatā deśāntarasaraṇamiva prasaraḥ| vāyorvimārgagamanetyādi| vimārgagamanāṭopau vāyoḥ; vāyoḥ; prakṛtavāyumārgādanyo vimārgaḥ, āṭopo rujāpūrvaka udarakṣobhaḥ| oṣādīni pittasya; oṣa ekadeśiko dāhaḥ, coṣaḥ cūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ, dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamiva| kecidoṣacoṣau na paṭhanti, ‘dāho dhūmāyanaṃ pittasya’ iti ca paṭhanti| arocakādayaḥ kaphasya; aṅgasādaḥ aṅgaglāniḥ| avipākāṅgasādau kecinna paṭhanti, ‘arocakaśchardiśca’ ityetadeva ca paṭhanti| tatra prasaraṃ yāvaddoṣāṇāmeva hetuliṅgacikitsā, tadanantaraṃ vyādheriti||32||
ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ 30 vakṣyāmaḥ | evaṃ prakupitātāṃstāñ śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti | te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulma vidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīñjanayanti; bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn; meḍhragatā niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn; gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn; vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ; ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān; tvaṅmaṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān kuṣṭhāni visarpāṃśca; medogatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn; asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn; pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn; sarvāṅgagatā jvarasarvāṅgarogaprabhṛtīn; teṣāmevamabhisanniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ 31; taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | tatra pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ ||33||
prasṛtānāṃ punardoṣāṇāṃ srotovaiguṇyādyatra saṅgaḥ sa sthānasaṃśrayaḥ, taṃ nirdiśannāha- ata ūrdhvamityādi| tatra srotovaiguṇyādyatra saktā yān yān rogān kurvinti tāṃstān nirdeṣṭumāha- te yadodarasanniveśamityādi| sanniveśaṃ samyaksthitim| prabhṛtigrahaṇāt pravāhikāvilambikāprabhṛtayaḥ| jatru grīvāmūlam| tvaṅmāṃsaśoṇitasthā iti tvakśabdenātra raso vivakṣitaḥ| medogatadoṣavyādhipāṭhānantaraṃ ‘asthigatā vidradhyādin’ iti pāṭho yuktaḥ, sūtre cādarśanāt samagro na likhitaḥ| majjaśukragatānāṃ doṣāṇāṃ vyādhayo na nirdiṣṭāḥ, svalpatvāt kādācitkatvācceti| sarvāṅgagatā ityādi sarvāṅgarogaḥ sarvāṅgavātavyādhiḥ, pramehapāṇḍurogaśoṣādayo vā| sūkṣmatvāt sthānasaṃśrayasya na pṛthaguktaṃ lakṣaṇaṃ, nāpi kriyākāla iti| abhisanniviṣṭānām atyarthaṃ sanniveśaṃ kṛtavatām| pūrvarūpaprādurbhāva iti ‘vyādheḥ’ iti śeṣaḥ| kiṃ tat pūrvarūpamiti pṛṣṭo vyādhibhedabāhulyena pūrvarūpabhedabāhulyāt sākṣānnirdeśena darśayitumaśakyamityatideśena darśayannāha- taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ; taṃ pūrvarūpaprādurbhāvaṃ, roge roge prativakṣyāma ityarthaḥ, na pratidoṣaṃ cayādiliṅgavadityarthaḥ| pūrvarūpagateṣviti gateṣu jñāteṣu; ‘pūrvarūpeṣu vartamāneṣu’ iti kecit paṭhanti| caturthaḥ kriyākāla iti caturthaścikitsāvasaraḥ| cikitsā cātra doṣasya dūṣyasya cetyubhayāśritā||33||
ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ- śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ 32 pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ ||34||
vyādheḥ pravyaktaṃ rūpaṃ vyaktiḥ, tāṃ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| vyādherdarśanaṃ vyādhyupalabdhiḥ, śophādīnāṃ jvarādīnāṃ ca pravyaktalakṣaṇatā vyaktiḥ; pravyaktalakṣaṇatā ca vyādhijātilakṣaṇakathanaṃ; tadyathā- śophārbudādīnāṃ tvaṅmāṃsasthānasya doṣasya saṅghātatā, tathā santāpalakṣaṇo jvaraḥ, saraṇalakṣaṇo'tīsāraḥ, pūraṇalakṣaṇamudaramiti| atra vyādheḥ pratyanīkaiva cikitsā||34||
ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ vraṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ, jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇe'sādhyatāmupayānti ||35||
vyaktimabhidhāya bhedaṃ kathayannāha- ata ūrdhvamityādi| eteṣāṃ śophādīnāmityarthaḥ| avadīrṇānāṃ vidaraṇaṅgatānāṃ bhinnānāmityarthaḥ| avadīrṇatvaṃ ca śophādīnāṃ viśeṣalakṣaṇaṃ, tacca 33 bhedaḥ| vraṇabhāvamāpannānāmiti yata eva vidīrṇā ata eva vraṇatvaṃ gatā ityarthaḥ| jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandha iti yathā vyaktiprastāve jvarādīnāṃ santāpasaraṇapūraṇādikaṃ sāmānyalakṣaṇamuktaṃ, tathā'tra bhedaprastāvādviśeṣalakṣaṇaṃ dīrghakālānubandho jvarādijātiṣu bheda iti jñātavyaḥ| kecidatra ‘dīrghakālānubandho na prativyādhijātiṣu sambhavatīti vātādilakṣaṇabhedādbhinnatvaṃ bhedaḥ’ ityācakṣate, yathā- aṣṭānāṃ jvarāṇāmityādi| atra pakṣe dīrghakālānubandha iti svarūpakathanam, etena sañcayādiṣvapratīkārāddīrghakālānubandho'sādhyatā ca bhavatītyuktam| pūrvāsu gatiṣvapratīkāre'pi pratīkārāvasaro'styeva, atra tūttaragatyabhāvāt paścāt pratīkārāśā nāstyeveti darśayannāha- tatrāpratikriyamāṇa ityādi|- tatreti bhede ityarthaḥ||35||
bhavanti cātra- sañcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam | vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ 34 sa bhavedbhiṣak ||36||
atītaṃ saṅkṣipya saṅgrahaṃ pratipādayannāha- sañcayaṃ ca prakopaṃ cetyādi| cakāreṇa sañcayādihetusthānādyanuktaṃ sarvaṃ samuccīyate||36||
sañcaye'pahṛtā 35 doṣā labhante nottarā gatīḥ | te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||37||
yathāpūrvaṃ pratīkārālpatvaṃ yathottaraṃ pratikārabāhulyaṃ darśayannāha- sañcaye'pahṛtā doṣā ityādi| teṣāmapaharaṇaṃ ca bahudoṣe śodhanaṃ, madhyadoṣe laṅghanapācanam, alpadoṣe saṃśamanamiti||37||
sarvairbhāvaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ | saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati ||38||
idānīṃ saṃsarge sannipāte ca prasarābhihiteṃ'śāṃśabalavikalpenānubandhānubandhibhāvaṃ cikitsārthaṃ darśayannāha- sarvairbhāvaistribhirvetyādi| anudhāvati anulagno bhavati| ko'sau? doṣaḥ, kiṃviśiṣṭaḥ? kupitaḥ, kaiḥ kṛtvā? bhāvaiḥ, ko'rthaḥ? svabhāvaiḥ rūkṣoṣṇasnigdhādibhiḥ, katisaṅkhyopetaiḥ? tribhiḥ, na kevalaṃ tribhiḥ dvābhyāmekena vā; etena tryādisvabhāvakupito'pradhāno'nubandhabhūtaḥ pradhānadoṣamargānulagno 36 bhavatītyuktam| kamanudhāvati? ityāha- doṣaṃ, kiṃviśiṣṭaṃ? kruddhaṃ prakopaṃ gataṃ, kaiḥ kṛtvā? bhāvaiḥ, katisaṅkhyaiḥ? ityāha- sarvaiḥ, ko'rthaḥ? samastaiḥ rūkṣoṣṇasnigdhādibhiḥ, etena sarvabhāvakruddhaḥ 37 pradhānabhūto vyaktaliṅgo'nubandhyo doṣa uktaḥ| kva? saṃsarge, ko'rthaḥ? doṣadvayasaṃyoge| atrāpyevamuktaṃ bhavati- yadā kila doṣadvayasaṃsargo bhavati tadā pradhānasyānubandhyabhūtasya doṣasya cikitsā kartavyā, tatpraśamādevāpradhānasyānubandhabhūtasya praśamo bhaviṣyatīti; yadā tu sarvairbhāvaiḥ kupyanti tadā sarve pradhānabhūtāḥ parasparamanubandhyabhūtāśca bhavanti, evaṃ ca samasannipāto bhavati, tadā pittamupacaraṇīyam| anye tu sarvairbhāvairityatra ‘bhāvā vyādhihetavaḥ; te cāhāravihāradeśakālāścatvāraḥ’ iti varṇayanti| apare tu rasaguṇavīryavipākāṃścaturo bhāvān kathayanti| dravyaguṇakarmāṇi bhāvā iti carakavyākhyātāro bhaṭṭārakaharicandraprabhṛtayaḥ pratipādayanti| anye tu ‘sarvairbhāgaiḥ’ iti paṭhanti| tatra, vātasya rūkṣalaghuviśadaviṣṭambhā bhāgāḥ, pittasya tīkṣṇadravapūtinīlapītā bhāgāḥ, śleṣmaṇaḥ śītagurupicchilasnigdhādayo bhāgāḥ; tatra vātādayo yadā sarvaistribhirdvābhyāmekena vā bhāgena kupyanti tadā tāvadbhistadviparītairbhāgaiścikitsā kartavyā| tatra śleṣmaṇaḥ kṣaye balavadvigrahādibhiḥ kriyamāṇe yadā rūkṣo bhāgo vātasya kupyati tadā snigdhenaikena bhāgena tadviparītena pratikartavyaḥ; yadā tu rūkṣaśītau dvau bhāgau kupyatastadā snigdhoṣṇābhyāṃ dvābhyāṃ bhāgābhyāṃ cikitsya ityādi| sarvairveti svayamūhyam| saṃsarge doṣadvayasaṃyoge ityarthaḥ| etenaitaduktaṃ bhavati- yadā kruddhaṃ doṣaṃ kupito'nugacchati tadā saṃsargo bhavati; sa ca saṃsargo dvidhā bhavati- prakṛtisamasamavetatayā, vikṛtiviṣamasamavetatayā ca; tatra yadā vāyupittayoḥ saṃsargastadā śoṣaṇātmakatayā svabhāvasadṛśena pittena vāyuḥ samaveta iti prakṛtisamasamaveta ucyate, yadā tu pittaśleṣmaṇoḥ saṃyogastadā pittamuṣṇaṃ śītena śleṣmaṇā yuktamataḥ svabhāvaviparītena samaveta iti vikṛtiviṣamasamaveta ucyate||38||
saṃsarge yo garīyān 38 syādupakramyaḥ sa vai bhavet | śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||39||
saṃsargasannipātayościkitsāsūtramāha- saṃsarge ityādi| gariyāniti gurutaraḥ| kathamupakramaṇīya ityāha- śeṣadoṣāvirodheneti|- yathā na kupyatītyarthaḥ| saṃsargakriyāṃ sannipāte'pyatideṣṭumāha- sannipāte tathaiva ceti| nanu, yadi śeṣadoṣāvirodhena saṃsarge yo garīyān sopakramyastarhi kathamidamucyate- “śamayet pittamevādau jvareṣu samavāyiṣu| durnivāratamaṃ taddhi jvarārteṣu viśeṣataḥ” (u.39); tathā- “samavāye hi doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret| jvare caivātisāre ca, sarvatrānyatra mārutam”- (u.40) iti| satyaṃ, samasannipātamāśritya tatroktaṃ, na punaranyān dvādaśeti na doṣaḥ||39||
vṛṇoti 39 yasmādrūḍhe'pi vraṇavastu na naśyati | ādehadhāraṇāttasmādvraṇa ityucyate budhaiḥ 40||40||
kathaṃ punarayaṃ śarīraikadeśottho doṣasaṅghāto vraṇa ityucyata ityāha- vṛṇotītyādi| sa vṛṇoti ācchādayati yasmāt tasmāt ‘vraṇa’ iti; athavā vraṇavastu vraṇacihnaṃ, rūḍhe'pi na naśyati tathaivāste ādehadhāraṇāt yāvajjīvaṃ, tasmāt ‘vraṇa’ iti||40||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇapraśnādhyāyo nāmaikaviṃśodhyāyaḥ ||21||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne ekaviṃśo'dhyāyaḥ||21||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘evakāro bhinnakramaḥ| tena sambhavahetavaevetyarthaḥ| atra vātādayaḥ śukraśoṇitagatāḥ prakṛtisthatayā garbhasambhave hetavo bhavanti| . . . pralaye iti dehanāśe| raktasyāpi śalyaśāstrapradhānavraṇādhiṣṭhānasya hetuliṅgacikitsitaviśeṣaprayojakatayā prādhānyakhyāpanārthaṃ doṣatulyatayā sambhavādihetutvaṃ niyamayannāha- tadebhirityādi| avirahitamiti kāraṇatayā avirahitam| śoṇitasya dehakāraṇatvamārtavakāraṇatayā vyaktameva| śoṇitasya dehakārakatvādi coktaṃ śāstre “dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate” iti| sākṣāccāsya vātādivat prapañcānabhidhānena pāramārthikīṃ doṣatāṃ pratikṣipati| yadi hi vātādivaddoṣaḥ syāt tadā tenāpi prakṛtiḥ syādityādidūṣaṇamanusartavyam’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘astīti bhavati utpadyate ityarthaḥ| dhāryate ityanena sthitihetutvamuktaṃ| pralayahetutvamanuktamapyanugamyameva’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘tatra niruktyā vātasya capalatvaṃ, pittasya tāpakatvaṃ, kaphasya upaśleṣakatvamuktaṃ bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘visargaḥ saumyāṃśavisarjanaṃ candrasya kaphasya ca, ādānaṃ saumyāṃśaśoṣaṇaṃ pittasya sūryasya ca, vikṣepaśca bahirantaścācitadhātuvyūhanādi vāyoḥ sādhāraṇam’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘na khalu pittavyatirekeṇānyo'gnirlabhyata ityanena pittāgnyorbhedapratipādakāgabhāvaṃ darśayati| yattu ‘tīkṣṇaḥ pittenāgniḥ’ iti bhedāvabhāṣakaṃ vacanaṃ tadyathāśrutārthaṃ na bhavatīti bhāvaḥ| etadeva pittasyāgnivyapadeśaṃ sopapattikamāha- kṣīṇe ityādi| pittāgnyorbhede pramāṇābhāvaṃ darśayitvā svapakṣasādhakamamedamāha- kṣīṇe hītyādi| āgnerguṇo'nnapācakalakṣita ūṣmā, tasmin kṣīṇe| tatsamānaṃ pittasamānaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇaṃ nāgarādi| ativṛddhe ityagniguṇe eva| śītakriyopayogādityanena pitte pratyanīkakriyātaḥ praśamanaṃ darśayati| etena ‘agnitvena vyavahriyamāṇaṃ tejaḥ pittānumeyarūpaṃ, pittavardhanapittakṣayakarairvṛddhirhrāsayogitvāt, pradeśāntarasthapittāvayavavat’ ityanumānaṃ darśitaṃ bhavati| atraiva sādhye āgamaṃ pramāṇamāha- āgamācceti| āgamaśca yathā- ‘kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ kṛṣṇāyastrapusīsakam| cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāt’ (sū. a.26) iti, tathā ‘ṣaṣṭhī kalā pittadharā’ ityādinā agnyādhārā grahaṇyuktā| bhoje'pi ‘tasmāttejomayaṃ pittaṃ pittoṣmā yaḥ sa paktimān’ ityāgamādamedo jñeyaḥ| pāramārthikābhede hi tīkṣṇaḥ pittenāgniriti kāryakāraṇabhāvo na syāt, tathā ‘kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| āplāvayaddhantyanalaṃ’ (ca. ci. a. 15) iti carakavacanavirodhaḥ| tathā ‘pittaśamanaṃ ghṛtamagnimedhe karoti’ ityuktamasaṅgataṃ syāt, tathā ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ (sū. a.15) iti vacanamasaṅgataṃ syāt| yadapyabhedasādhakaṃ ‘pittatejaḥpratāpanāt’ iti , tathā ‘pittoṣmā yaḥ sa paktimān’ iti , tadapi pittādbhinnasya taddharmiṇastejaso'gnitvaṃ vadati| yacchamanaṃ pittasya pittakṣapaṇaiḥ pittavardhanaiśca vardhanaṃ tadghṛtasya pittaśamakasyāgnivardhakatvena kaṭvajīrṇavidāhyamlasya ca pittajananāvāntaravyāpārasyāgnyupaghātakatvena prasiddhatvādasiddham| tasmāddharmadhārmirūpatayaivātrābheda ācāryasya vivakṣitaḥ’| iti cakraḥ ↩
- 6 ‘darśayiṣyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘adṛṣṭahetukena viśeṣeṇeti dehajanakenādṛṣṭena hi bāhyādagnerviśiṣṭo'yamagnirārabhyate, yenaivaṃvidhamannapacanarasamalavivecanāgnyantarānugrahaśarīrakṣaṇādīni karotīti bhāvaḥ| śeṣāṇāṃ pittasthānānāmiti tathā śarīrasya cāgnikarmaṇeti pañcabhūtāgnisamadhātvagnikarmaṇā| so'bhiprārthitasādhanakṛdukta iti yogavaśādvaśitvalābhe abhīṣṭasādhanaṃ sādhakenāgninā bhavatītyāgamaḥ| etacca paraṃ sādhakakāryaṃ, tena śauryādi ca tasya kāryaṃ jñeyam| yaduktaṃ carake- “agnireva śarīre pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti| tadyathā- paktimapaktiṃ darśanamadarśanaṃ mātrāmātratvamūṣmaṇaḥ prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṃ bhayaṃ krodhaṃ harṣaṃ mohaṃ prasādamityevamanādīni cāparāṇi dvandvāni” (ca. sū. a.12) iti | kriyādravyāṇāmiti kriyopanītānāṃ bahiḥparimārjanadravyāṇām’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘tatpratyanīkatvāditi tejorūpapittapratyanīkatvāt, tathordhvagatitvācca tejaso jāṭharāgneḥ| etena dṛṣṭatvena śleṣmādhāratayā pittapratibandhārthakāśayo niveśitaḥ| candra ivādityasyeti viṣayasādharmyamātreṇa| tatrāmāśaye audakaguṇāvirbhāva audakaśleṣmāśayamahimnā jñeyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘eva’ iti hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate ↩
- 10 ‘svaśaktayeti adṛṣṭāhitaprabhāvena| anugrahaścāplāvanena| trikamiha pṛṣṭhāsthibāhudvayasandhānasthānam| jihvendriyasya rasajñāne śleṣmā saumyatvādvartate kāraṇaṃ bhavati| indriyāṇi hi svajātīyābhivyaktameva viṣayaṃ gṛhṇanti| yathā taijasaṃ cakṣurālokasahakṛtameva rūpaṃ gṛhṇānti| evamāpyaṃ rasanaṃ kaṇṭhagataśleṣmābhivyaktameva rasaṃ gṛhṇātītyarthaḥ| śleṣmaṇā śiraḥsthenendriyāṇyanugrahādātmakāryaṃ kurvanti’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘śoṇitasthānaṃ prāgabhihitaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘anuṣṇaśītamiti saumyāgneyatvācchoṇitasya| vidāhaścāsya pittavaditi duṣṭapittavadityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘sañcīyanta iti prakarṣeṇa cīyante| tenānyatrāpi tvagādiṣu bāhyaduṣṭajalādinā cayaḥ kāraṇasambhavādbhavati, so'lpatayā neha kathyate| prāk sañcayaheturukta iti etacca sañcayakāraṇakathanamuktodāharaṇānuguṇyāt, natu tatsañcayakāraṇaniyamāt| yena madhurasnigdhādyāhārādeḥ kaphādicayo'sti anyeṣvapi durnivāra eva’| iti cakraḥ ↩
- 14 ‘prakopakāraṇāni’ iti pā. ↩
- 15 prapīḍaneti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 16 ‘vegavighātādibhirvāyuḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘baradikā’ iti pā. ↩
- 18 ‘pravāte iti pravātalakṣite varṣākāle| gharmānte iti prāvṛṣi| atra balavadvigrahādayo vātaṃ janayantaḥ prakṛṣṭameva janayantīti prakopahetavaḥ, na punaḥ pūrvamṛtucaryoktacayahetucitānāmevaite prakopakāḥ, tathā satyetadvyatirekeṇārtavacayasya kopo na syāt| ārtavacayaṃ vinā caiṣāṃ vātavikārahetutā sarvadṛṣṭāntaghaṭitā| tasmādbalavadvigrahādibhiḥ prabalatayā doṣo janyamāno na prakopahetvantaramapekṣate| stokastokasevitayā ṛtvādikāraṇajanitāśca doṣā āśaye līnatvāt prakopakāraṇamapekṣanta eveti ṛtucarye'pi vyutpāditam| evaṃ pittakaphaprakopahetuṣvapi vyākhyeyam’ iti cakraḥ ↩
- 19 ‘... varāha ... ’ iti pā. ↩
- 20 ‘pittaprakopahetau bhayaśokau carake ‘kāmaśokabhayādvāyuḥ’ ityanena vātakāraṇahetutayoktatvāt kecinna paṭhanti, pāṭhapakṣe tu pūrvasañcitapittasya prakopakatvaṃ tayorjñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 21 ‘śītakāle iti hemante| etacca hetvantaracitasya kaphasya vardhakatayā prakopaṇaṃ, na tvārtavacayaprakopakatvamasya, tatra cayahetutvenaivoktatvāt| kiṃvā śītakālo durdinādiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 22 ‘raktaprakopahetuṣu pittaprakopaṇairiti duṣṭasya raktasya pittatulyatvāduktam| raktasya paramārthato doṣaireva duṣṭiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 23 ‘kriyākālānāṃ dvitīyādisaṅkhyāpradarśanamuttarottaraṃ garīyastvapradarśanārthaṃ, yaduktaṃ,-‘te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 24 ‘ātaṅkaviśeṣairiti ātaṅkenātaṅkakāraṇaṃ balavadvigrahādaya ucyante| piṣṭakiṇvodakasamavāya iveti madyasandhāne yathā piṣṭādi kālāhitodrekaṃ prasarati, tathā doṣā api hetubalādudriktāḥ prasaranti deśāntare calanti| prasaraṇaheturiti prasārakaḥ| pravartakamiti pravṛttisvabhāvam, ataḥ pravartayati’ iti cakraḥ ↩
- 25 ‘paryuṣitakiṇvodakapiṣṭasamavāya’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 26 ‘apareṇodakena vyāmiśra ityatra vāśabdo draṣṭavyaḥ, tena doṣāntarasahitasya prasare'yaṃ pakṣaḥ, kevalaprasare tu setumavadāryetyanta eva dṛṣṭāntaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 27 ‘sṛjati megho vṛṣṭimivāmbare’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 28 ‘līnatvena prabalavikārakāritāṃ niṣedhayati| niṣpratyanīka ityavasthānahetuḥ, yadi hi tatra bheṣajaṃ pratyanīkaṃ bhavettadā tasya līnasya nāśa eva syāt| hetumāsādyeti punaḥ pravartakaṃ hetuṃ prāpya| etadevoktaṃ carake-‘tatrasthāśca vilambante kadācinna samīritāḥ nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ’ (su.28) iti cakraḥ ↩
- 29 ‘atrārthe carakaḥ- ‘doṣasthānagataṃ doṣaṃ sthānivat samupācaret’ iti cakraḥ ↩
- 30 ‘sthānasaṃśrayaḥ doṣadūṣyasya saṃśrayaḥ | . . . udarasanniveśe sādhāraṇe'pi vidradhyādikāryabhedāt sthānasaṃśrayabhedaḥ sūkṣmo jñeyaḥ| na hyekasmāt sthānasaṃśrayādekajātidoṣakṛtādbhinnā rogā bhavitumarhanti, evamanyatrāpi vyākhyeyam| saṃśrayasthasaṃśabdaśca gacchato mārgasambandhamātrasya vyādhihetornirāsaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 31 ‘pūrvarūpameva sthānasaṃśrayaliṅgaṃ| yaduktaṃ-“sthānasaṃśrayiṇaḥ kruddhā bhāvivyādhiprabodhakam| doṣāḥ kurvanti yalliṅgaṃ pūrvarūpaṃ taducyate’ iti | tacca doṣagamakaṃ bhāvivyādhigamakaṃ ca| yadvakṣyati jvaragamakapūrvarūpamabhidhāya ‘sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt’ (su.u.39) ityādi| tathā- vyādherjātirbubhūṣā ca pūrvarūpeṇa lakṣyate| bhāvaḥ kimātmakatvaṃ ca lakṣyate lakṣaṇena tu’ iti | pūrvarūpagateṣu pūrvarūpāvasthāgateṣu vyādhijananonmukheṣu doṣeṣu’ iti cakraḥ ↩
- 32 ‘śothaśceha vraṇaśotha ucyate, uttarakālamasyāvadīrṇatābhidhānāt| pravyaktalakṣaṇatā vyādhīnāṃ vyaktirityarthaḥ| pravyaktalakṣaṇairhi vyādhirutpanno vyajyate, sā ca vyādhivyaktirvyādhyārambhakadoṣaliṅgavatī tathā prātisvikavyādhiliṅgavatī ca’ iti cakraḥ ↩
- 33 ‘ata eva’ iti pā. ↩
- 34 ‘vyaktibhedāvapi doṣāṇāṃ dūṣyaviśeṣādisahitānāmavasthābhedau, yena doṣa eva dūṣyaviśeṣasammūrcchito vyādhiḥ, tathā tadbhedo'pi doṣabheda eveti suvyaktaṃ yo vetti doṣāṇāmiti’ iti cakraḥ ↩
- 35 kriyākālānāmuttarottaragarīyastvamāha- sañcaye'pahṛtā doṣā ityādi| balavattarā iti pūrvāpekṣayā dvitvavivakṣayā nirdeśaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 36 ‘pradhānaṃ doṣamagne'nulagnaḥ’ iti pā. ↩
- 37 sarvabhāgakruddhaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘garīyānityabhidhānena bhūyasā prakopagarīyastvaṃ cikitsābhedaprayojanaṃ darśayati| upakramyaḥ sa iti prādhānyenopakramyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 39 ‘vṛṇoti chādayati, ādehadhāraṇāditi utpanno vraṇa ādehadhāraṇaṃ vṛṇot| kathaṃ vṛṇotītyāha- yasmādrūḍhe'pi vraṇavastu vraṇakiṇamādehadhāraṇānna naśyati, tena vraṇakāryeṇa kiṇena dhāraṇaprakarṣādvraṇasañjñeti phalati’ iti cakraḥ ↩
- 40 ’ādehadhāraṇajjantorvraṇastasmānnirucyate’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩