21. vraṇapraśnādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto vraṇapraśnamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| vraṇaviṣayaḥ praśno yasmin sa vraṇapraśnaḥ| vraṇaśabdenātra vātādaya ucyante, vraṇakāraṇatvāt; tena vātādiviṣayaḥ praśno yasminnityuktam| anye tu vraṇamāśritya praśno vraṇapraśnaḥ, sa vidyate yasminnityarthe utpannasya īyapratyayasya lopaṃ kṛtvā vraṇapraśnamiti rūpaṃ paṭhanti| tenātra vraṇārambhakāṇāṃ vātādīnāṃ saṅkhyāsvalakṣaṇakarmādīni vraṇasya ca niruktyādi ca vaktavyamityarthaḥ siddhaḥ||1-2||
vātapittaśleṣmāṇa eva 1 dehasambhavahetavaḥ | tairevāvyāpannairadhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate'gāramiva sthūṇābhistisṛbhiḥ ataśca tristhūṇamāhureke | ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ | tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ sambhavasthitipralayeṣvapyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati ||3||
vraṇakāraṇāni vātādīni prathamaṃ saṅkhyādibhirnirdiśannāha- vātapittaśleṣmāṇa ityādi| dehasambhavahetavo dehotpattihetavaḥ| nanu, śukraśoṇite dehotpattihetū ? tat kathaṃ vātādayo dehasambhavahetavaḥ kathyante ? ucyate, avikṛtā vātādayaḥ śukrārtavādisahakāritayā dehajanakā abhipretā ityarthaḥ| śarīrasambhave vātādīnāṃ hetutvaṃ pratipādya sthitikāraṇatvaṃ darśayannāha- tairevetyādi|- taireva vātapittaśleṣmabhiḥ, avyāpannaiḥ prakṛtisthairityarthaḥ| adhomadhyordhvasanniviṣṭairiti yathākrameṇa vātapittakaphaiḥ| dṛṣṭāntamāha- agāramivetyādi|- agāraṃ gṛham| ekīyamatamāha- ataśca tristhūṇamāhureke| cakāro'yaṃ tristhūṇamityatra yojyaḥ, tenāyamarthaḥ- tristhūṇamiti ca ata eva hetoreko ācāryā āhuḥ| dehavināśahetutvamapi vātādīnāṃ nirdiśannāha- ta eva vyāpannā ityādi| cakāro'tra bhinnakrame, tenāyamarthaḥ- ta eva vātādayaḥ, vyāpannāśca vikṛtisthāḥ pralayahetavo vināśahetavo ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ| anye tu ‘pralaye'pi’ ityapiśabdaṃ paṭhanti| śalyaśāstre vraṇārambhādhiṣṭhānabhūtatvāt kasyaciddūṣyasya prādhānyaṃ darśayannāha- tadityādi|- ebhireva vātapittakaphaiḥ| śoṇitacaturthairiti nanu, pūrvaṃ śoṇitamanupāttaṃ, tatkathamiha sambhavādiṣu śoṇitasyāvirahitatvamuktaṃ? satyaṃ, paramiha śoṇitopādānaṃ kurvannekīyamatamidamiti darśayati, tena vraṇapāke darśanadvayaṃ bhavati; tathāhi- ‘narte'nilādasti rujā’ (sū. a. 17) ityādinā vraṇapāke doṣā eva vyāpriyanta iti darśitaṃ, ‘kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ’ (sū. a. 17) ityādinā punaḥ śoṇitacaturthā eva vraṇapāke vyāpriyanta iti| avirahitaṃ saṃyuktamityarthaḥ||3||
bhavati cātra- narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt | śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate 2||4||
etadeva dvitīyadarśanaṃ ślokenāpi darśayannāha- narte ityādi| nanu, vātādikramaṃ parityajya kaphādikrameṇa sūtraṇaṃ kasmādiha kṛtam? ucyate- dehasyordhvamūlatvamadhaḥśākhatvaṃ pratipāditam, ūrdhvabhāge ca kaphādhiṣṭhānamasti, teneha kapha eva prathamaṃ darśitaḥ| taduktaṃ- “ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ tristhūṇaṃ pañcadaivatam| kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo vai veda sa vedavit”- iti| na kevalaṃ kaphādīn vinā deho na bhavati, api tu dhāraṇamapyetaireva kriyata ityāha- deha etaistu dhāryata iti| tuśabdaścārtho bhinnakramaśca| tenāyamarthaḥ- dhāryate caitairevāvyāpannaiḥ kaphapittavātaraktairityarthaḥ; narte dehaḥ kaphādityetasyādau ‘ato gadyoktasyārthasya saṅgrahaśloka’ ityapātanikāṃ kecidācāryāḥ paṭhanti||4||
tatra ‘vā’ gatigandhanayoḥ, iti dhātuḥ, ‘tapa’ santāpe, ‘śliṣa’ āliṅgane, eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti 3||5||
vātādīnāṃ cikitsopayogi svalakṣaṇaṃ darśayituṃ niruktiṃ kurvannāha- tatretyādi| gatigandhopādānārthasya ‘vā’ dhātoḥ ‘hasibhṛgriṇvā'midamilūpūdhurvibhyastan’ (u.3/86) iti sūtrotpanne ‘tan’ pratyaye vāta iti rūpam; etena ca tatsvarūpatvaṃ vātasya darśitam| santāpārthasya ‘tapa’ dhātoracipratyaye akārasyetve varṇaviparyaye tasya ca dvitve kṛte pittamiti rūpam; etena pittasya svābhāvikaṃ santāpalakṣaṇaṃ darśitam| āliṅganārthasya ‘śliṣa’ dhātormaninpratyaye (‘sarvadhātubhyo manin’ u.4/145) guṇe ca kṛte śleṣmeti rūpam| etena śleṣmaṇaḥ sandhyādiyojakatvaṃ darśitam||5||
doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ; taduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ, pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya; āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ ||6||
tatra kasya doṣasya kiṃ sthānaṃ tadāha- doṣetyādi| ‘doṣasthānāni’ ityetasya sthāne ‘teṣāṃ sthānāni’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| tatreti doṣeṣu madhye, samāsena saṅkṣepeṇa; vistareṇa tu sthānāni vātasya nābhimadhyahṛdayakaṇṭhasarvāṅgasandhayo'pi vātavyādhau vakṣyante| śroṇiḥ kaṭiḥ, śroṇiśca gudaṃ ca śroṇigudaṃ, tat saṃśrayaḥ sthānaṃ yasya sa tathā| pakvāmāśayayormadhyaṃ pittasthānaṃ vakṣyati; ataḥ pakvāśayameva prāgdarśayannāha- taduparyadho nābheḥ pakvāśaya iti|- tadupari śroṇigudayoruparītyarthaḥ| pittasthānaṃ darśayannāha- pakvāmāśayamadhyaṃ pittasyeti| samāsenetyatrāpi sambadhyate| tenāyamarthaḥ- pakvāmāśayamadhyaṃ pittasthānaṃ saṅkṣepeṇa, vistareṇa tu yakṛtplīhāhṛdayadṛṣṭitvagindriyāṇyapi pittasya sthānānīti| kaphasthānaṃ nirdeṣṭumāha- āmāśayaḥ śleṣmaṇa iti|- ‘sthānam’ iti śeṣaḥ| yatrāśitapītādikaṃ pacyate sa āmāśayaḥ| tathā ca muniḥ- “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ” ( ca. vi. a. 2)- iti| atrāpi samāseneti sambadhyate; tena vistareṇoraḥśiraḥkaṇṭhasandhayo'pi śleṣmasthānam||6||
ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ; pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭistvak pūrvoktaṃ ca; śleṣmaṇa uraḥ śiraḥ kaṇṭho jihvāmūlaṃ sandhaya iti pūrvoktaṃ ca; etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām ||7||
vātādīnāṃ pradhānāni sthānāni nirdiśyāpradhānāni nirdeṣṭumāha- ataḥ paramityādi| vibhajyante prakaṭīkriyante vātādīnāṃ sthānānītyarthaḥ| kāni punarvātasya sthānānīti pṛṣṭa āha- tatra vātasyetyādi| vātavyādhāviti ‘nidāne’ iti śeṣaḥ| pittasya pañcasthānānyāha- pittasyetyādi| yakṛt kālakhaṇḍaṃ, plīhā vāmapārśvāśrayaṃ māṃsakhaṇḍaṃ; hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ, dṛṣṭiḥ kṛṣṇatārakāntarvartinī masūradalamātrā| cakārāt paratantroktaṃ lasīkādyanuktaṃ samuccīyate| pittena svinnamāṃsāt sravadudakaṃ ‘lasīkā’ ityucyate| kaphasya pañcasthānāni nirdiśannāha- śleṣmaṇa ityādi| uraḥstanayorantarālaṃ, pūrvoktaṃ cetyāmāśayaḥ| cakārāt paratantroktaṃ medaḥ samuccīyate| etāni sthānāni prāyeṇa prakṛtisthānāmeva doṣāṇāṃ bhavantītyāha- etānityādi| avyāpannānām akupitānām||7||
bhavati cātra- visargodānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā | dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā 4||8||
visargādānetyādi| visargādānavikṣepaiḥ karmabhiryathāsaṅkhyena candrādityavātā yathā jagaddhārayanti, tathā kaphādayastrayo yathāsaṅkhyena visargādibhiḥ karmabhirdehaṃ dhārayantīti samudāyārthaḥ| visargaḥ sarjanaṃ ‘balasya’ iti śeṣaḥ; ādānaṃ grahaṇaṃ balasyaiva; vikṣepaḥ śītoṣṇādīnāṃ vividhaprakāreṇa preraṇam||8||
tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo'gniḥ? āhosvit pittamevāgniriti? | atrocyate- na khalu pittavyatirekādanyo'gnirupalabhyate, āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣvabhipravartamāne'gnivadupacāraḥ kriyate'ntaragniriti; kṣīṇe hyagniguṇe tatsamānadravyopayogāt , ativṛddhe śītakriyopayogāt , āgamācca paśyāmo na 5 khalu pittavyatirekādanyo'gniriti ||9||
idānīmagnipittayorbhedavicārapratipādakaṃ granthaṃ nirdeṣṭumāha- tatretyādi| tatreti pittāgnyorbhedābhedavicāre; ‘tatreti teṣu madhye’ ityanye; ‘tatretyādānakarmaṇi visargādānavikṣepairityādiślokenādānaṃ karma yaduktaṃ tat kiṃ pittasyāgnerveti jijñāsyam’ ityapare| jijñāsyaṃ jñātumeṣaṇīyam| āhosvita athavārthe| iti saṃśaye| uttaramāha- atrocyate ityādi| dahanaṃ dāhaḥ, pacanaṃ pāka āhārādeḥ, ādiśabdādrañjanadarśanādīni gṛhyante| agnivadupacāraḥ agnivadvyavahāraḥ kriyate- antaragniriti, pittamantaragnirityupacaryata ityarthaḥ| na khalvityādisūtreṇa pratyakṣeṇaiva pittamagnirityuktam, anumānenāpi pittasyāgnitvaṃ sādhayannāha- kṣīṇe hyagniguṇa iti|- agnerguṇo yasya tadagniguṇaṃ pittaṃ, tasmin kṣīṇe; hi yasmādarthe| tatsamānadravyopayogāt agnisamoṣṇatīkṣṇadravyopayogādityarthaḥ| ‘agniguṇaśabdenoṣmā kathyate’ ityanye; tatra tatsamānadravyopayogāt pittasamānadravyopayogādityarthaḥ| atipravṛddhe śītakriyopayogāditi ‘pittamevāgniḥ’ iti śeṣaḥ| pratyakṣānumānābhyāṃ pittasyāgnitvaṃ prasādhyāgamenāpi prasādhayannāha- āgamācceti|- āgamāt samastāyurvedaśāstrataḥ| nanu, yadi pittāgnyorabhedastat kathaṃ ghṛtaṃ pittapraśamanamagnidīpanam, ajāpayaśca; matsyādayaśca pittavṛddhiṃ kurvanti nacāgnidīptikarāḥ, divāsvapnaśca pittaprakopaṇo'pyagniśamanaḥ; tathedamapi kathaṃ syāt- viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ śleṣmaṇeti; ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ (sū. a.15) ityādikamapi kathaṃ syāditi| naiṣa doṣaḥ, yenāyamagniḥ paramārthataḥ pittādbhinna eva suśrutādibhiraṅgīkṛtaḥ| taduktaṃ- “krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ| pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate” (ni. a.17) iti| śarīroṣmā agniḥ, sa cātra pittādbhinna evoktaḥ| tathā'nyadapi pittāgnyorbhedapratipādakatantramucyate- “dravaṃ snigdhamadhogaṃ ca pittaṃ vahnirato'nyathā”- iti| anyānyapi pittāgnibhedapratipādakāni vākyāni santi, tānīha vistarabhayānna darśitāni 6| yat punarihāgnipittayorabhedakathanaṃ kṛtaṃ, tadrasavīryādiguṇopādhiyuktasya pittasya cikitsādvāreṇāgneścikitsā kāryeti darśanārtham; anyathā rasādiguṇopādhirahitasya vahneścikitsā kartuṃ na pāryate iti||9||
taccādṛṣṭahetukena 7 viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati, vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi; tatrasthameva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti, tasmin pitte pācako'gniriti sañjñā; yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako'gniriti sañjñā, sa rasasya rāgakṛduktaḥ; yat pittaṃ hṛdayasthaṃ tasmin sādhako'gniriti sañjñā, so'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ; yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako'gniriti sañjñā, sa rūpagrahaṇā'dhikṛtaḥ; yattu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako'gniriti sañjñā, so'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ ||10||
adṛṣṭahetukena viśeṣeṇeti viśeṣeṇa bhedena; kiṃviśiṣṭena ?adṛṣṭahetukena prāktanakarmahetukenetyarthaḥ| pakvāmāśayamadhyasthamiti nābhistham| caturvidhamannapānaṃ pacatīti aśitaṃ khāditaṃ līḍhaṃ pītaṃ ca pacatītyarthaḥ| vivecayati ca pṛthakkaroti doṣarasamūtrapurīṣāṇi| atra kecit ‘annarasamūtrapurīṣāṇi’ iti paṭhanti, ‘vātamūtrapurīṣāṇi’ ityapare| anugrahaṃ karoti upakāraṃ karoti| yat pittaṃ hṛdayetyādi| so'bhiprārthitamanorathasādhanakṛditi dharmārthakāmamokṣalakṣaṇapuruṣārthasya sādhaka ityarthaḥ; kasmāt? hṛdayasthakaphatamo'panodavispaṣṭīkṛtamanaḥprāguṇyāt| yaddṛṣṭyāṃ pittamityādi ālocako darśakaḥ| tvacīti avabhāsinīnāmadheyāyāṃ bāhyatvacītyarthaḥ| abhyaṅgetyādi| abhyaṅgādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ kriyānimittānāṃ karmanimittānāmityarthaḥ| chāyānāṃ ca prakāśaka iti chāyānāṃ pāñcabhautikīnāṃ nīlādīnāṃ, prakāśaka utpādakaḥ; cakārāt prabhāṇāṃ ca pāñcabhautikīnāṃ prakāśakaḥ| nanu, chāyāprabhayoḥ ko bhedaḥ? ucyate- “āsannā lakṣyate cchāyā prabhā dūrāt prakāśate| varṇamākramati cchāyā prabhā varṇaprakāśinī” (ca. i. a. 7)- iti||10||
bhavati cātra- pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca | uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca ||11||
idānīṃ pittasya cikitsopayogi svalakṣaṇaṃ darśayannāha- pittamityādi| tīkṣṇaṃ rājikāmaricādivat| pūti visragandhi| nīlaṃ sāmāvasthāyām| pītaṃ nirāmāvasthāyām| kaṭurasaṃ prakṛtisthaṃ pittam| vidagdhaṃ cāmlameveti viruddhapākopapannaṃ punaramlarasaṃ bhavati, ‘vidagdhājīrṇasaṃsṛṣṭamamlarasaṃ bhavati’ ityanye, vidagdhaṃ pittamamlapittamiti rogaviśeṣaṃ kecinmanyante| ‘drava’- sthāne kecit ‘saram’ iti paṭhanti||11||
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra, āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭāt tatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttejasaḥ, candra iva ādityasya , caturvidhasyāhārasyādhāraḥ; sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṅghātaḥ sukhajaro bhavati 8||12||
ata ūrdhvamityādi| anuvyākhyāsyāmaḥ anu krameṇa vyākhyāsyāmaḥ; yenaiva krameṇa pittasthānānyuktāni tenaiva karmaṇetyarthaḥ| prāgāmāśayaḥ śleṣmasthānamuktaḥ, tameva prathamaṃ darśayannāha- tatrāmāśaya ityādi|- tatreti śleṣmasthāneṣu pañcasu madhye, upariṣṭāt upari| kasmāt kāraṇāt pittāśayoparītyāha- tatpratyanīkatvāditi|- tasya pittasya pratyanīkatvāt pratipakṣatvād, vikūlatvādityarthaḥ| dvitīyaṃ hetumāha- ūrdhvagatitvācca tejasa iti| etenaitaduktaṃ bhavati- yadi hi pārśvayoradho vā''māśayo bhavettadodakasyādhogāmitvānniṣpratyanīkatvaṃ, tataśca niṣpratyanīko'gniḥ śarīrameva dahediti| pratyakṣeṇa pittāśayasyopari kaphāśayaṃ sādhayitvā, upamānenāpi sādhayannāha- candra ivādityasyeti| pratyakṣopamānābhyāṃ pittāśayasyoparyāmāśayaṃ prasādhyānumānenāpi sādhayannāha- caturvidhasyāhārasyādhāraḥ; caturvidhasyāśitapītalīḍhakhāditasya, ādhāraḥ sthānam| tejastāvadūrdhvagāmi, yadi cādha āmāśayo bhavettadā caturvidhamāhāraṃ na pacet, pacati ca; tenānumīyate- āmāśayaḥ pittāśayasyoparyeveti| sa ceti caturvidhāhāraḥ| audakairguṇairiti dravasnehādibhiḥ; dravaguṇairbhinnasaṅghātaḥ, snehena praklinna iti boddhavyam| sukhajaro bhavati sukhena pariṇāmaṃ gacchatītyarthaḥ||12||
mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ca | āmāśaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||13||
atha ke audakā guṇā ityāha- mādhuryādityādi| mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ceti ‘āhārasya’ iti śeṣaḥ| cakāradvayena dravasnehādayo guṇā anuktā api samuccīyante| sambhavatīti iti prakupyati, na punarabhūtaprādurbhāveṇa, kaphasya rasadhātuta evotpannatvāt||13||
sa tatrastha eva 9 svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti; uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti; jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate; śiraḥsthaḥ snehasantarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karot; sandhisthaḥ śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyanugrahaṃ karoti 10||14||
sa tatrastha evetyādi| saḥ śleṣmā| tatrastha āmāśayasthaḥ| svaśaktayā ātmavīryeṇa| udakakarmaṇeti kledanapūraṇādinā| dvitīyasthānasya karma darśayannāha- uraḥstha ityādi| trikasandhāraṇamiti trikaṃ śirobāhudvayasandhānasthānam| ātmavīryeṇeti prākṛtaguṇena| hṛdayāvalambanaṃ hṛdayasya svakāryasāmārthyaṃ karoti| snehasantarpaṇādhikṛtatvāt snehane santarpaṇe cādhikṛtatvāt; athavā snehena santarpaṇaṃ tatrādhikṛtatvāt| anye tu vyākhyānayanti- ‘sneho mastakamajjā, tasya santarpaṇaṃ, tatrādhikṛtatvāt’| indriyāṇāṃ śrotratvakcikṣurjihvāghrāṇānām| anugrahaṃ karoti svakāryasāmarthyaṃ janayati| sandhisthaḥ śleṣmetyādi spaṣṭam||14||
bhavati cātra- śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca | madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdho lavaṇa smṛtaḥ ||15||
idānīṃ kaphaliṅgajñānārthaṃ cikitsārthaṃ ca lakṣaṇaṃ darśayannāha- śleṣmā śveta ityādi| śīta eva ceti cakāro mṛdusthirādiguṇasamuccayārthaḥ| avidagdhaḥ apakvo madhuraraso bhavati| vidagdhaḥ pakvo lavaṇa iti| anye tvanyathā vyākhyānayanti- avidagdhaḥ prakṛtistho'praduṣṭo madhurarasaḥ śleṣmā bhavati, vidagdho vikṛtisthaḥ praduṣṭo lavaṇarasaḥ; athavā vidagdhānnapākāllavaṇa iti||15||
śoṇitasya 11 sthānaṃ yakṛtplīhānau, tacca prāgabhihitaṃ; tatrasthameva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti ||16||
tadevaṃ doṣān prathamadarśanoktānabhidhāya ‘śoṇitacaturthaiḥ’ ityasya darśanasyābhipretaṃ śoṇitasthānaṃ darśayannāha- śoṇitasyetyadi| prāgabhihitaṃ śoṇitavarṇanīya uktam||16||
bhavati cātra- anuṣṇaśītaṃ 12 madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ | śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat ||17||
śoṇitasya nidānaliṅgacikitsājñānārthaṃ svalakṣaṇaṃ darśayannāha,-anuṣṇetyādi| anuṣṇaśītamiti sādhāraṇamityarthaḥ| visram āmagandhi| vidāhaścāsya pittavaditi pittasyeva; pittasya yena vastunā yathā ca vidāhastena vastunā tathā ca vidāhaḥ śoṇitasyāpītyuktam||17||
etāni khalu doṣasthānāni; eṣu sañcīyante 13 doṣāḥ | prāk sañcayaheturuktaḥ | tatra sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgāni bhavanti | tatra prathamaḥ kriyākālaḥ ||18||
pratipāditaṃ niyamamannāha- etānityādi|- eṣu sañcīyante doṣā iti eṣu sthāneṣu doṣāḥ sañcayaṃ yāntītyarthaḥ| kaḥ punardoṣāṇāṃ sañcaye heturityāha- prāk sañcayaheturiti|- prāgiti ṛtucaryādhyāye| sañcitānāṃ vātādīnāṃ yathāsaṅkhyaṃ liṅgaṃ darśayannāha- tatra sañcitānāmityādi| saṃhatīrūpā vṛddhiścayaḥ, vilayanarūpā vṛddhiḥ prakopaḥ| stabdhapūrṇakoṣṭhateti koṣṭhatāśabdaḥ stabdhapūrṇābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate, tena stabdhakoṣṭhatāpūrṇakoṣṭhate vāyorliṅgaṃ, pītāvabhāsatā mandoṣṇatā ca pittasya, gauravamālasyaṃ ca śleṣmaṇaḥ| etāni stabdhapūrṇakoṣṭhatādiliṅgāni sāmānyena sarveṣāmeva sañcitānāmityapi kecinmanyante| cayakāraṇavidveṣaśceti sāmānyena sarveṣāṃ vātādīnāmidaṃ liṅgam| ‘cayakāraṇavidveṣaśca’ iti vākyaṃ kecinna paṭhanti| kecidācāryā asyāgre cayaprakopayorlakṣaṇaṃ ślokena paṭhanti ‘svasthānavṛddhirdoṣāṇām’ ityādi| ayaṃ śloko'bhāvāt samagro na likhita iti| tatreti tatra vātādīnāṃ sañcaye| prathamaḥ kriyākālaḥ ādyaḥ karmāvasaraḥ||18||
ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni 14 vakṣyāmaḥ | tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇa- gajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāra- mudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhirviśeṣairvāyuḥ 1516 prakopamāpadyate ||19||
kāni punastānītyāha- tatra balavadvigrahetyādi| balavadbhirvigraho balavadvigrahaḥ, mallādibhiḥ saha bāhuyuddhādiḥ| atiśabdo vyāyāmādibhistribhiḥ sambadhyate| vyavāyaḥ strīsevā| abhighāto laguḍādiprahāraḥ| laṅghanaṃ raveṇa gartādyutkramaṇam| plavanam utplutyotplutya gamanam| prataraṇaṃ nadyādīnāṃ bāhubhyāṃ taraṇam| aticaryā atyaṭanaṃ, sā ca gajādibhiḥ padātyantaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| vallūraṃ śuṣkamāṃsam| varakaḥ varaṭīkā 17 kudhānyaviśeṣaḥ| uddālakaḥ araṇyakodravaḥ| nīvāraḥ prasātikā, dhānyamadhye raktaśūko bhavati; ‘ulajīdhānyam’ iti loke| āḍhakī tuvarī| hareṇuḥ vartulakalāyaḥ| kalāyaḥ tripuṭakaḥ| niṣpāvakaḥ rājaśimbiḥ| anaśanam alpabhojanamupavāsaśca| viṣamāśanaṃ bahvalpākālabhojanam| adhyaśanaṃ sājīrṇabhojanam| vegavighāto vegāvarodhaḥ, sa ca vātamūtrādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| kṣavathuḥ chikkā| bāṣpaśabdena rodanajalaṃ kathyate| ādiśabdāt kṣudādivegavighātādayo gṛhyante||19||
sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ | pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe'nne ca prakupyati 18||20||
vātasya prakopahetuṃ pṛthaṅnirdiśannāha- sa śītetyādi| saḥ vāyuḥ| śīte śītakāle| abhre meghopalakṣitakāle| pravāte prakṛṣṭavāte kāle| gharmānte varṣākāle| viśeṣataḥ atiśayena| ārtavaṃ kālamuktvā''hnikamāha- pratyūṣasyaparāhṇe ceti| bhuktāpekṣaṃ kālamāha- jīrṇe'nne ca prakupyatīti||20||
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇa- tīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśāka- godhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ 19 pittaṃ prakopamāpadyate ||21||
pittaprakopaṇāni darśayannāha- krodhaśokabhayetyādi| āyāsaḥ śarīrapīḍā| vidagdhaṃ vidāhaḥ, sa ca śothārāgāhārādikṛtaḥ| vidāhīti yadamlodgāradāhatṛṣṇāprabhṛtīnudīrya kṛcchrāt pākamupagacchati tadvidāhi| haritaśākamiti “kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇāḥ| cukrākaścukrikā ceti vargaṃ haritakaṃ viduḥ”- iti| dadhi sasnehaṃ gavyaṃ dadhi| kūrcikā vigrathitaṃ takram| mastu dadhimastu| sauvīrakaṃ nistuṣayavatrivṛdādikṛtaṃ sandhānaṃ dhānyāmlaṃ vā| surāvikārāḥ paiṣṭikādayaḥ| amlaphalāni āmrātakādīni| kaṭvaramiti asnehaṃ dadhi| anye bhāṣante- “sauvīrāmlamathātyamlaṃ kāñjikaṃ kaṭvaraṃ viduḥ| anye tu tadadhobhāgaṃ takraṃ cātyamlatāṅgatam|| sasnehaṃ dadhijaṃ takramāhuranye tu kaṭvaram”- iti| prabhṛtiśabdāccukrādīnāṃ grahaṇam||21||
taduṣṇairuṣṇakāle ca ghanānte ca viśeṣataḥ | madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati ||22||
pittaprakopasya kālaṃ darśayannāha- taduṣṇairityādi| taditi pittam| uṣṇairiti uṣṇatvamatra gharmādikṛtam| uṣṇakāle grīṣme| ghanānte śaradi| āhnikaṃ pittaprakopasya kālamāha- madhyāhne ityādi| bhuktāpekṣaṃ pittaprakopasya kālamāha- jīryatyanne ca kupyatīti| ‘pittaprakopaṇeṣu madhye śokabhayayorvātaprakopaṇayoḥ pāṭho'nārṣaḥ’ iti jaijjhaṭaḥ; sa cānyairnibandhakārairanupahṛtatvādasmābhirapi 20 gṛhītā iti||22||
divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭa- māṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇāla- kaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā prakopamāpadyate ||23||
kaphaprakopaṇāni nirdiśannāha- divāsvapnāvyāyāmetyādi| abhiṣyandi doṣadhātumalasrotasāmatiśayakledaprāptijananam| hāyanako ghoṭakapucchaḥ, sa ca śāliviśeṣaḥ| yavakaḥ śūkadhānyaviśeṣaḥ, tasya ca yavākārāstaṇḍulāḥ| naiṣadhaḥ ‘koraka’ ityākhyāyate, sa ca dhānyaviśeṣaḥ| itkaṭaḥ khaggalī| piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭam| kṛśarā tilataṇḍulamāṣaiḥ kṛtā yavāgūḥ| pāyasaḥ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ| bisaṃ padmamūlaṃ ‘bisāṇḍa’ iti loke| mṛṇālaṃ padmamūlāt sthūlaḥ prarohāṅkuraḥ| śṛṅgāṭakaṃ jalamadhye trikaṇṭakam| madhuravallīphalamiti madhuraphalaṃ tālanārikelādi; vallīphalam alābūprabhṛti, anye kūṣmāṇḍakādīni||23||
sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ | pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati 21||24||
kaphasya kopakālaviśeṣaṃ nirdiśannāha- sa śītairityādi| śītaiḥ śītaladravyaiḥ| pūrvāhṇe prathamaprahare| pradoṣe rajanīmukhe||24||
pittaprakopaṇaireva 22 cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣairasṛk prakopamāpadyate ||25||
dvitīye darśane ‘śoṇitacaturthaiḥ’ ityukteḥ śoṇitasya caturthasya kopanāni darśayannāha- pittetyādi|- pittaprakopaṇaireva ceti pittasya śoṇitasamānatvāt| tasyaiva viśiṣṭamapi hetuṃ darśayannāha- abhīkṣṇaṃ dravetyādi| abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ ‘sevitaiḥ’ iti śeṣaḥ||25||
yasmādraktaṃ vinā doṣairna kadācit prakupyati | tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyat prakopaṇe ||26||
na ca svātantryeṇāsya prakopaḥ, kintu sarvadā paratantreṇaiva, tatpratipādayannāha- yasmādityādi| tatra vātaduṣṭaṃ vātaprakopakāle kupyati; evaṃ pittakaphaduṣṭasya raktasya pittakaphakālā iti||26||
teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca jāyante | tatra dvitīyaḥ 23 kriyākālaḥ ||27||
teṣāṃ prakopaliṅgāni darśayannāha- teṣāṃ prakopādityādi koṣṭhatodasañcaraṇe dve vātasya; sañcaraṇamiti koṣṭhe vātaparibhramaṇamityarthaḥ| amlīkāpipāsāparidāhāḥ pittasya; amlīkā amlodgāraḥ, paridāhaḥ sarvatodāhaḥ, anye'paridāha ityakārapraśleṣaṃ manyante, tatra ‘nañ’ īṣadarthe, yathā ‘anudarā kanyā’ iti, teneṣaddāha iti vyākhyānayanti| annadveṣahṛdayotkledau kaphasya, hṛdayotkledo hṛllāsaḥ| dvitīyaḥ kriyākāla iti dvitīyaścikitsāvasaraḥ||27||
ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ- teṣāmebhirātaṅkaviśeṣaiḥ 24 prakupitānāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya 25 ivodriktānāṃ prasaro bhavati | teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ satyapyacaitanye | sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ; rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām | yathā- mahānudakasañcayo'tivṛddhaḥ setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ 26 sarvataḥ pradhāvati, evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā'nekadhā prasaranti | tadyathā- vātaḥ, pittaṃ, śleṣmā, śoṇitaṃ, vātapitte, vātaśleṣmāṇau, pittaśleṣmāṇau, vātaśoṇite, pittaśoṇite, śleṣmaśoṇite, vātapittaśoṇitāni, vātaśleṣmaśoṇitāni, pittaśleṣmaśoṇitāni, vātapittakaphāḥ, vātapittakaphaśoṇitānīti; evaṃ pañcadaśadhā prasaranti ||28||
ata ūrdhvaṃ prakopaviśeṣameva prasarākhyaṃ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| teṣāṃ vātapittaśleṣmaṇām| ebhirātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāmiti pūrvoktairbalavadvigrahādibhiḥ, koṣṭhatodasañcaraṇādibhirvā| kathaṃ te prasarantītyata āha- kiṇvodakapiṣṭetyādi| anyonyaguṇānupraveśādyathā kiṇvodakapiṣṭānāmudrekaḥ, evaṃ duṣṭihetūnāṃ samavāye vātādīnāmudreko bhavati; kiṇvaṃ surābījaṃ, piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭaṃ, samavāyaḥ saṃyogaḥ| kuto doṣāṇāṃ madhye vāyureva prasaraṇaheturityāha- teṣāṃ vāyurgatimattvādityādi| sa hi rajobhūyiṣṭha iti saḥ vāyuḥ, hi yasmādarthe, rajobhūyiṣṭhaḥ ‘rajobahulo vāyuḥ’ (śā. a. 1) ityuktatvāt| sarvabhāvānāṃ sarvapadārthānām| etena vāyorgatimattve heturuktaḥ| prasarasya punardṛṣṭāntamāha- yathā mahānudakasañcayo'tipravṛddha ityādi| setumavadāryeti pālīṃ bhittvā| tameva saṃyogināṃ saṃyogasaṅkhyayā darśayannāha- tadyathā- vātaḥ, pittamityādi||28||
kṛtsne'rdhe'vayave vā'pi yatrāṅge kupito bhṛśam | doṣo vikāraṃ nabhasi 27 meghavattatra varṣati ||29|| nātyarthaṃ kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati | niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati 28||30||
teṣāmekadeśaprasaraṇena dṛṣṭāntenaikadeśe vikāraṃ darśayannāha- kṛtsne ityādi| yatrāṅge iti atrāṅgaśabdena śirobāhujaṅghāḥ kathyante| kiṃviśiṣṭe'ṅge? ityāha- kṛtsna ityādi|- kṛtsne samaste, ardhe iti prasiddham, avayave cibukacaraṇādau| prasṛto'pi ko'pi kopālpatvānna sahasā vikārakārīti darśayannāha- nātyarthamityādi| līna ekadeśasthitaḥ| niṣpratyanīkā niṣpratikriyaḥ||29-30||
tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ, pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat, kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat 29; eṣa kriyāvibhāgaḥ ||31||
tatra prasareṇānyadoṣasthānagatasya doṣasya sthānivat pratīkārātideśaṃ darśayannāha- tatra vāyoḥ pittasthānetyādi||31||
evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ vāyorvimārgagamanāṭopau, oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya, arocakāvipākāṅgasādāśchardiśceti śleṣmaṇo liṅgāni bhavanti; tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||32||
teṣāṃ prasaraṇaliṅgāni darśayannāha- evaṃ prakupitānāmityādi| prasaraprastāve'tra prakupitānāmiti yat kṛtaṃ tat prakopaviśeṣa eva prasara iti jñāpanārtham| prakopaprasarayośca ko bhedaḥ? ucyate- styānasya sarpiṣaḥ kvāthyamānasya prathamaṃ sañcalanamātrameva prakopaḥ, tasyaiva cātikvāthyamānasya phenamaṇḍalenotsarpatā deśāntarasaraṇamiva prasaraḥ| vāyorvimārgagamanetyādi| vimārgagamanāṭopau vāyoḥ; vāyoḥ; prakṛtavāyumārgādanyo vimārgaḥ, āṭopo rujāpūrvaka udarakṣobhaḥ| oṣādīni pittasya; oṣa ekadeśiko dāhaḥ, coṣaḥ cūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ, dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamiva| kecidoṣacoṣau na paṭhanti, ‘dāho dhūmāyanaṃ pittasya’ iti ca paṭhanti| arocakādayaḥ kaphasya; aṅgasādaḥ aṅgaglāniḥ| avipākāṅgasādau kecinna paṭhanti, ‘arocakaśchardiśca’ ityetadeva ca paṭhanti| tatra prasaraṃ yāvaddoṣāṇāmeva hetuliṅgacikitsā, tadanantaraṃ vyādheriti||32||
ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ 30 vakṣyāmaḥ | evaṃ prakupitātāṃstāñ śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti | te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulma vidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīñjanayanti; bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn; meḍhragatā niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn; gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn; vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ; ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān; tvaṅmaṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān kuṣṭhāni visarpāṃśca; medogatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn; asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn; pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn; sarvāṅgagatā jvarasarvāṅgarogaprabhṛtīn; teṣāmevamabhisanniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ 31; taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | tatra pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ ||33||
prasṛtānāṃ punardoṣāṇāṃ srotovaiguṇyādyatra saṅgaḥ sa sthānasaṃśrayaḥ, taṃ nirdiśannāha- ata ūrdhvamityādi| tatra srotovaiguṇyādyatra saktā yān yān rogān kurvinti tāṃstān nirdeṣṭumāha- te yadodarasanniveśamityādi| sanniveśaṃ samyaksthitim| prabhṛtigrahaṇāt pravāhikāvilambikāprabhṛtayaḥ| jatru grīvāmūlam| tvaṅmāṃsaśoṇitasthā iti tvakśabdenātra raso vivakṣitaḥ| medogatadoṣavyādhipāṭhānantaraṃ ‘asthigatā vidradhyādin’ iti pāṭho yuktaḥ, sūtre cādarśanāt samagro na likhitaḥ| majjaśukragatānāṃ doṣāṇāṃ vyādhayo na nirdiṣṭāḥ, svalpatvāt kādācitkatvācceti| sarvāṅgagatā ityādi sarvāṅgarogaḥ sarvāṅgavātavyādhiḥ, pramehapāṇḍurogaśoṣādayo vā| sūkṣmatvāt sthānasaṃśrayasya na pṛthaguktaṃ lakṣaṇaṃ, nāpi kriyākāla iti| abhisanniviṣṭānām atyarthaṃ sanniveśaṃ kṛtavatām| pūrvarūpaprādurbhāva iti ‘vyādheḥ’ iti śeṣaḥ| kiṃ tat pūrvarūpamiti pṛṣṭo vyādhibhedabāhulyena pūrvarūpabhedabāhulyāt sākṣānnirdeśena darśayitumaśakyamityatideśena darśayannāha- taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ; taṃ pūrvarūpaprādurbhāvaṃ, roge roge prativakṣyāma ityarthaḥ, na pratidoṣaṃ cayādiliṅgavadityarthaḥ| pūrvarūpagateṣviti gateṣu jñāteṣu; ‘pūrvarūpeṣu vartamāneṣu’ iti kecit paṭhanti| caturthaḥ kriyākāla iti caturthaścikitsāvasaraḥ| cikitsā cātra doṣasya dūṣyasya cetyubhayāśritā||33||
ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ- śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ 32 pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ ||34||
vyādheḥ pravyaktaṃ rūpaṃ vyaktiḥ, tāṃ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| vyādherdarśanaṃ vyādhyupalabdhiḥ, śophādīnāṃ jvarādīnāṃ ca pravyaktalakṣaṇatā vyaktiḥ; pravyaktalakṣaṇatā ca vyādhijātilakṣaṇakathanaṃ; tadyathā- śophārbudādīnāṃ tvaṅmāṃsasthānasya doṣasya saṅghātatā, tathā santāpalakṣaṇo jvaraḥ, saraṇalakṣaṇo'tīsāraḥ, pūraṇalakṣaṇamudaramiti| atra vyādheḥ pratyanīkaiva cikitsā||34||
ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ vraṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ, jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇe'sādhyatāmupayānti ||35||
vyaktimabhidhāya bhedaṃ kathayannāha- ata ūrdhvamityādi| eteṣāṃ śophādīnāmityarthaḥ| avadīrṇānāṃ vidaraṇaṅgatānāṃ bhinnānāmityarthaḥ| avadīrṇatvaṃ ca śophādīnāṃ viśeṣalakṣaṇaṃ, tacca 33 bhedaḥ| vraṇabhāvamāpannānāmiti yata eva vidīrṇā ata eva vraṇatvaṃ gatā ityarthaḥ| jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandha iti yathā vyaktiprastāve jvarādīnāṃ santāpasaraṇapūraṇādikaṃ sāmānyalakṣaṇamuktaṃ, tathā'tra bhedaprastāvādviśeṣalakṣaṇaṃ dīrghakālānubandho jvarādijātiṣu bheda iti jñātavyaḥ| kecidatra ‘dīrghakālānubandho na prativyādhijātiṣu sambhavatīti vātādilakṣaṇabhedādbhinnatvaṃ bhedaḥ’ ityācakṣate, yathā- aṣṭānāṃ jvarāṇāmityādi| atra pakṣe dīrghakālānubandha iti svarūpakathanam, etena sañcayādiṣvapratīkārāddīrghakālānubandho'sādhyatā ca bhavatītyuktam| pūrvāsu gatiṣvapratīkāre'pi pratīkārāvasaro'styeva, atra tūttaragatyabhāvāt paścāt pratīkārāśā nāstyeveti darśayannāha- tatrāpratikriyamāṇa ityādi|- tatreti bhede ityarthaḥ||35||
bhavanti cātra- sañcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam | vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ 34 sa bhavedbhiṣak ||36||
atītaṃ saṅkṣipya saṅgrahaṃ pratipādayannāha- sañcayaṃ ca prakopaṃ cetyādi| cakāreṇa sañcayādihetusthānādyanuktaṃ sarvaṃ samuccīyate||36||
sañcaye'pahṛtā 35 doṣā labhante nottarā gatīḥ | te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||37||
yathāpūrvaṃ pratīkārālpatvaṃ yathottaraṃ pratikārabāhulyaṃ darśayannāha- sañcaye'pahṛtā doṣā ityādi| teṣāmapaharaṇaṃ ca bahudoṣe śodhanaṃ, madhyadoṣe laṅghanapācanam, alpadoṣe saṃśamanamiti||37||
sarvairbhāvaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ | saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati ||38||
idānīṃ saṃsarge sannipāte ca prasarābhihiteṃ'śāṃśabalavikalpenānubandhānubandhibhāvaṃ cikitsārthaṃ darśayannāha- sarvairbhāvaistribhirvetyādi| anudhāvati anulagno bhavati| ko'sau? doṣaḥ, kiṃviśiṣṭaḥ? kupitaḥ, kaiḥ kṛtvā? bhāvaiḥ, ko'rthaḥ? svabhāvaiḥ rūkṣoṣṇasnigdhādibhiḥ, katisaṅkhyopetaiḥ? tribhiḥ, na kevalaṃ tribhiḥ dvābhyāmekena vā; etena tryādisvabhāvakupito'pradhāno'nubandhabhūtaḥ pradhānadoṣamargānulagno 36 bhavatītyuktam| kamanudhāvati? ityāha- doṣaṃ, kiṃviśiṣṭaṃ? kruddhaṃ prakopaṃ gataṃ, kaiḥ kṛtvā? bhāvaiḥ, katisaṅkhyaiḥ? ityāha- sarvaiḥ, ko'rthaḥ? samastaiḥ rūkṣoṣṇasnigdhādibhiḥ, etena sarvabhāvakruddhaḥ 37 pradhānabhūto vyaktaliṅgo'nubandhyo doṣa uktaḥ| kva? saṃsarge, ko'rthaḥ? doṣadvayasaṃyoge| atrāpyevamuktaṃ bhavati- yadā kila doṣadvayasaṃsargo bhavati tadā pradhānasyānubandhyabhūtasya doṣasya cikitsā kartavyā, tatpraśamādevāpradhānasyānubandhabhūtasya praśamo bhaviṣyatīti; yadā tu sarvairbhāvaiḥ kupyanti tadā sarve pradhānabhūtāḥ parasparamanubandhyabhūtāśca bhavanti, evaṃ ca samasannipāto bhavati, tadā pittamupacaraṇīyam| anye tu sarvairbhāvairityatra ‘bhāvā vyādhihetavaḥ; te cāhāravihāradeśakālāścatvāraḥ’ iti varṇayanti| apare tu rasaguṇavīryavipākāṃścaturo bhāvān kathayanti| dravyaguṇakarmāṇi bhāvā iti carakavyākhyātāro bhaṭṭārakaharicandraprabhṛtayaḥ pratipādayanti| anye tu ‘sarvairbhāgaiḥ’ iti paṭhanti| tatra, vātasya rūkṣalaghuviśadaviṣṭambhā bhāgāḥ, pittasya tīkṣṇadravapūtinīlapītā bhāgāḥ, śleṣmaṇaḥ śītagurupicchilasnigdhādayo bhāgāḥ; tatra vātādayo yadā sarvaistribhirdvābhyāmekena vā bhāgena kupyanti tadā tāvadbhistadviparītairbhāgaiścikitsā kartavyā| tatra śleṣmaṇaḥ kṣaye balavadvigrahādibhiḥ kriyamāṇe yadā rūkṣo bhāgo vātasya kupyati tadā snigdhenaikena bhāgena tadviparītena pratikartavyaḥ; yadā tu rūkṣaśītau dvau bhāgau kupyatastadā snigdhoṣṇābhyāṃ dvābhyāṃ bhāgābhyāṃ cikitsya ityādi| sarvairveti svayamūhyam| saṃsarge doṣadvayasaṃyoge ityarthaḥ| etenaitaduktaṃ bhavati- yadā kruddhaṃ doṣaṃ kupito'nugacchati tadā saṃsargo bhavati; sa ca saṃsargo dvidhā bhavati- prakṛtisamasamavetatayā, vikṛtiviṣamasamavetatayā ca; tatra yadā vāyupittayoḥ saṃsargastadā śoṣaṇātmakatayā svabhāvasadṛśena pittena vāyuḥ samaveta iti prakṛtisamasamaveta ucyate, yadā tu pittaśleṣmaṇoḥ saṃyogastadā pittamuṣṇaṃ śītena śleṣmaṇā yuktamataḥ svabhāvaviparītena samaveta iti vikṛtiviṣamasamaveta ucyate||38||
saṃsarge yo garīyān 38 syādupakramyaḥ sa vai bhavet | śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||39||
saṃsargasannipātayościkitsāsūtramāha- saṃsarge ityādi| gariyāniti gurutaraḥ| kathamupakramaṇīya ityāha- śeṣadoṣāvirodheneti|- yathā na kupyatītyarthaḥ| saṃsargakriyāṃ sannipāte'pyatideṣṭumāha- sannipāte tathaiva ceti| nanu, yadi śeṣadoṣāvirodhena saṃsarge yo garīyān sopakramyastarhi kathamidamucyate- “śamayet pittamevādau jvareṣu samavāyiṣu| durnivāratamaṃ taddhi jvarārteṣu viśeṣataḥ” (u.39); tathā- “samavāye hi doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret| jvare caivātisāre ca, sarvatrānyatra mārutam”- (u.40) iti| satyaṃ, samasannipātamāśritya tatroktaṃ, na punaranyān dvādaśeti na doṣaḥ||39||
vṛṇoti 39 yasmādrūḍhe'pi vraṇavastu na naśyati | ādehadhāraṇāttasmādvraṇa ityucyate budhaiḥ 40||40||
kathaṃ punarayaṃ śarīraikadeśottho doṣasaṅghāto vraṇa ityucyata ityāha- vṛṇotītyādi| sa vṛṇoti ācchādayati yasmāt tasmāt ‘vraṇa’ iti; athavā vraṇavastu vraṇacihnaṃ, rūḍhe'pi na naśyati tathaivāste ādehadhāraṇāt yāvajjīvaṃ, tasmāt ‘vraṇa’ iti||40||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇapraśnādhyāyo nāmaikaviṃśodhyāyaḥ ||21||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne ekaviṃśo'dhyāyaḥ||21||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘evakāro bhinnakramaḥ| tena sambhavahetavaevetyarthaḥ| atra vātādayaḥ śukraśoṇitagatāḥ prakṛtisthatayā garbhasambhave hetavo bhavanti| . . . pralaye iti dehanāśe| raktasyāpi śalyaśāstrapradhānavraṇādhiṣṭhānasya hetuliṅgacikitsitaviśeṣaprayojakatayā prādhānyakhyāpanārthaṃ doṣatulyatayā sambhavādihetutvaṃ niyamayannāha- tadebhirityādi| avirahitamiti kāraṇatayā avirahitam| śoṇitasya dehakāraṇatvamārtavakāraṇatayā vyaktameva| śoṇitasya dehakārakatvādi coktaṃ śāstre “dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate” iti| sākṣāccāsya vātādivat prapañcānabhidhānena pāramārthikīṃ doṣatāṃ pratikṣipati| yadi hi vātādivaddoṣaḥ syāt tadā tenāpi prakṛtiḥ syādityādidūṣaṇamanusartavyam’ iti cakraḥ
  2. 2 ‘astīti bhavati utpadyate ityarthaḥ| dhāryate ityanena sthitihetutvamuktaṃ| pralayahetutvamanuktamapyanugamyameva’ iti cakraḥ
  3. 3 ‘tatra niruktyā vātasya capalatvaṃ, pittasya tāpakatvaṃ, kaphasya upaśleṣakatvamuktaṃ bhavati’ iti cakraḥ
  4. 4 ‘visargaḥ saumyāṃśavisarjanaṃ candrasya kaphasya ca, ādānaṃ saumyāṃśaśoṣaṇaṃ pittasya sūryasya ca, vikṣepaśca bahirantaścācitadhātuvyūhanādi vāyoḥ sādhāraṇam’ iti cakraḥ
  5. 5 ‘na khalu pittavyatirekeṇānyo'gnirlabhyata ityanena pittāgnyorbhedapratipādakāgabhāvaṃ darśayati| yattu ‘tīkṣṇaḥ pittenāgniḥ’ iti bhedāvabhāṣakaṃ vacanaṃ tadyathāśrutārthaṃ na bhavatīti bhāvaḥ| etadeva pittasyāgnivyapadeśaṃ sopapattikamāha- kṣīṇe ityādi| pittāgnyorbhede pramāṇābhāvaṃ darśayitvā svapakṣasādhakamamedamāha- kṣīṇe hītyādi| āgnerguṇo'nnapācakalakṣita ūṣmā, tasmin kṣīṇe| tatsamānaṃ pittasamānaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇaṃ nāgarādi| ativṛddhe ityagniguṇe eva| śītakriyopayogādityanena pitte pratyanīkakriyātaḥ praśamanaṃ darśayati| etena ‘agnitvena vyavahriyamāṇaṃ tejaḥ pittānumeyarūpaṃ, pittavardhanapittakṣayakarairvṛddhirhrāsayogitvāt, pradeśāntarasthapittāvayavavat’ ityanumānaṃ darśitaṃ bhavati| atraiva sādhye āgamaṃ pramāṇamāha- āgamācceti| āgamaśca yathā- ‘kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ kṛṣṇāyastrapusīsakam| cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāt’ (sū. a.26) iti, tathā ‘ṣaṣṭhī kalā pittadharā’ ityādinā agnyādhārā grahaṇyuktā| bhoje'pi ‘tasmāttejomayaṃ pittaṃ pittoṣmā yaḥ sa paktimān’ ityāgamādamedo jñeyaḥ| pāramārthikābhede hi tīkṣṇaḥ pittenāgniriti kāryakāraṇabhāvo na syāt, tathā ‘kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| āplāvayaddhantyanalaṃ’ (ca. ci. a. 15) iti carakavacanavirodhaḥ| tathā ‘pittaśamanaṃ ghṛtamagnimedhe karoti’ ityuktamasaṅgataṃ syāt, tathā ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ (sū. a.15) iti vacanamasaṅgataṃ syāt| yadapyabhedasādhakaṃ ‘pittatejaḥpratāpanāt’ iti , tathā ‘pittoṣmā yaḥ sa paktimān’ iti , tadapi pittādbhinnasya taddharmiṇastejaso'gnitvaṃ vadati| yacchamanaṃ pittasya pittakṣapaṇaiḥ pittavardhanaiśca vardhanaṃ tadghṛtasya pittaśamakasyāgnivardhakatvena kaṭvajīrṇavidāhyamlasya ca pittajananāvāntaravyāpārasyāgnyupaghātakatvena prasiddhatvādasiddham| tasmāddharmadhārmirūpatayaivātrābheda ācāryasya vivakṣitaḥ’| iti cakraḥ
  6. 6 ‘darśayiṣyāmaḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘adṛṣṭahetukena viśeṣeṇeti dehajanakenādṛṣṭena hi bāhyādagnerviśiṣṭo'yamagnirārabhyate, yenaivaṃvidhamannapacanarasamalavivecanāgnyantarānugrahaśarīrakṣaṇādīni karotīti bhāvaḥ| śeṣāṇāṃ pittasthānānāmiti tathā śarīrasya cāgnikarmaṇeti pañcabhūtāgnisamadhātvagnikarmaṇā| so'bhiprārthitasādhanakṛdukta iti yogavaśādvaśitvalābhe abhīṣṭasādhanaṃ sādhakenāgninā bhavatītyāgamaḥ| etacca paraṃ sādhakakāryaṃ, tena śauryādi ca tasya kāryaṃ jñeyam| yaduktaṃ carake- “agnireva śarīre pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti| tadyathā- paktimapaktiṃ darśanamadarśanaṃ mātrāmātratvamūṣmaṇaḥ prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṃ bhayaṃ krodhaṃ harṣaṃ mohaṃ prasādamityevamanādīni cāparāṇi dvandvāni” (ca. sū. a.12) iti | kriyādravyāṇāmiti kriyopanītānāṃ bahiḥparimārjanadravyāṇām’ iti cakraḥ
  8. 8 ‘tatpratyanīkatvāditi tejorūpapittapratyanīkatvāt, tathordhvagatitvācca tejaso jāṭharāgneḥ| etena dṛṣṭatvena śleṣmādhāratayā pittapratibandhārthakāśayo niveśitaḥ| candra ivādityasyeti viṣayasādharmyamātreṇa| tatrāmāśaye audakaguṇāvirbhāva audakaśleṣmāśayamahimnā jñeyaḥ’ iti cakraḥ
  9. 9 ‘eva’ iti hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate
  10. 10 ‘svaśaktayeti adṛṣṭāhitaprabhāvena| anugrahaścāplāvanena| trikamiha pṛṣṭhāsthibāhudvayasandhānasthānam| jihvendriyasya rasajñāne śleṣmā saumyatvādvartate kāraṇaṃ bhavati| indriyāṇi hi svajātīyābhivyaktameva viṣayaṃ gṛhṇanti| yathā taijasaṃ cakṣurālokasahakṛtameva rūpaṃ gṛhṇānti| evamāpyaṃ rasanaṃ kaṇṭhagataśleṣmābhivyaktameva rasaṃ gṛhṇātītyarthaḥ| śleṣmaṇā śiraḥsthenendriyāṇyanugrahādātmakāryaṃ kurvanti’ iti cakraḥ
  11. 11 ‘śoṇitasthānaṃ prāgabhihitaṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘anuṣṇaśītamiti saumyāgneyatvācchoṇitasya| vidāhaścāsya pittavaditi duṣṭapittavadityarthaḥ’ iti cakraḥ
  13. 13 ‘sañcīyanta iti prakarṣeṇa cīyante| tenānyatrāpi tvagādiṣu bāhyaduṣṭajalādinā cayaḥ kāraṇasambhavādbhavati, so'lpatayā neha kathyate| prāk sañcayaheturukta iti etacca sañcayakāraṇakathanamuktodāharaṇānuguṇyāt, natu tatsañcayakāraṇaniyamāt| yena madhurasnigdhādyāhārādeḥ kaphādicayo'sti anyeṣvapi durnivāra eva’| iti cakraḥ
  14. 14 ‘prakopakāraṇāni’ iti pā.
  15. 15 prapīḍaneti hastalikhitapustake na paṭhyate
  16. 16 ‘vegavighātādibhirvāyuḥ’ iti pā.
  17. 17 ‘baradikā’ iti pā.
  18. 18 ‘pravāte iti pravātalakṣite varṣākāle| gharmānte iti prāvṛṣi| atra balavadvigrahādayo vātaṃ janayantaḥ prakṛṣṭameva janayantīti prakopahetavaḥ, na punaḥ pūrvamṛtucaryoktacayahetucitānāmevaite prakopakāḥ, tathā satyetadvyatirekeṇārtavacayasya kopo na syāt| ārtavacayaṃ vinā caiṣāṃ vātavikārahetutā sarvadṛṣṭāntaghaṭitā| tasmādbalavadvigrahādibhiḥ prabalatayā doṣo janyamāno na prakopahetvantaramapekṣate| stokastokasevitayā ṛtvādikāraṇajanitāśca doṣā āśaye līnatvāt prakopakāraṇamapekṣanta eveti ṛtucarye'pi vyutpāditam| evaṃ pittakaphaprakopahetuṣvapi vyākhyeyam’ iti cakraḥ
  19. 19 ‘... varāha ... ’ iti pā.
  20. 20 ‘pittaprakopahetau bhayaśokau carake ‘kāmaśokabhayādvāyuḥ’ ityanena vātakāraṇahetutayoktatvāt kecinna paṭhanti, pāṭhapakṣe tu pūrvasañcitapittasya prakopakatvaṃ tayorjñeyam’ iti cakraḥ
  21. 21 ‘śītakāle iti hemante| etacca hetvantaracitasya kaphasya vardhakatayā prakopaṇaṃ, na tvārtavacayaprakopakatvamasya, tatra cayahetutvenaivoktatvāt| kiṃvā śītakālo durdinādiḥ’ iti cakraḥ
  22. 22 ‘raktaprakopahetuṣu pittaprakopaṇairiti duṣṭasya raktasya pittatulyatvāduktam| raktasya paramārthato doṣaireva duṣṭiḥ’ iti cakraḥ
  23. 23 ‘kriyākālānāṃ dvitīyādisaṅkhyāpradarśanamuttarottaraṃ garīyastvapradarśanārthaṃ, yaduktaṃ,-‘te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ’ iti cakraḥ
  24. 24 ‘ātaṅkaviśeṣairiti ātaṅkenātaṅkakāraṇaṃ balavadvigrahādaya ucyante| piṣṭakiṇvodakasamavāya iveti madyasandhāne yathā piṣṭādi kālāhitodrekaṃ prasarati, tathā doṣā api hetubalādudriktāḥ prasaranti deśāntare calanti| prasaraṇaheturiti prasārakaḥ| pravartakamiti pravṛttisvabhāvam, ataḥ pravartayati’ iti cakraḥ
  25. 25 ‘paryuṣitakiṇvodakapiṣṭasamavāya’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ
  26. 26 ‘apareṇodakena vyāmiśra ityatra vāśabdo draṣṭavyaḥ, tena doṣāntarasahitasya prasare'yaṃ pakṣaḥ, kevalaprasare tu setumavadāryetyanta eva dṛṣṭāntaḥ’ iti cakraḥ
  27. 27 ‘sṛjati megho vṛṣṭimivāmbare’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  28. 28 ‘līnatvena prabalavikārakāritāṃ niṣedhayati| niṣpratyanīka ityavasthānahetuḥ, yadi hi tatra bheṣajaṃ pratyanīkaṃ bhavettadā tasya līnasya nāśa eva syāt| hetumāsādyeti punaḥ pravartakaṃ hetuṃ prāpya| etadevoktaṃ carake-‘tatrasthāśca vilambante kadācinna samīritāḥ nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ’ (su.28) iti cakraḥ
  29. 29 ‘atrārthe carakaḥ- ‘doṣasthānagataṃ doṣaṃ sthānivat samupācaret’ iti cakraḥ
  30. 30 ‘sthānasaṃśrayaḥ doṣadūṣyasya saṃśrayaḥ | . . . udarasanniveśe sādhāraṇe'pi vidradhyādikāryabhedāt sthānasaṃśrayabhedaḥ sūkṣmo jñeyaḥ| na hyekasmāt sthānasaṃśrayādekajātidoṣakṛtādbhinnā rogā bhavitumarhanti, evamanyatrāpi vyākhyeyam| saṃśrayasthasaṃśabdaśca gacchato mārgasambandhamātrasya vyādhihetornirāsaḥ’ iti cakraḥ
  31. 31 ‘pūrvarūpameva sthānasaṃśrayaliṅgaṃ| yaduktaṃ-“sthānasaṃśrayiṇaḥ kruddhā bhāvivyādhiprabodhakam| doṣāḥ kurvanti yalliṅgaṃ pūrvarūpaṃ taducyate’ iti | tacca doṣagamakaṃ bhāvivyādhigamakaṃ ca| yadvakṣyati jvaragamakapūrvarūpamabhidhāya ‘sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt’ (su.u.39) ityādi| tathā- vyādherjātirbubhūṣā ca pūrvarūpeṇa lakṣyate| bhāvaḥ kimātmakatvaṃ ca lakṣyate lakṣaṇena tu’ iti | pūrvarūpagateṣu pūrvarūpāvasthāgateṣu vyādhijananonmukheṣu doṣeṣu’ iti cakraḥ
  32. 32 ‘śothaśceha vraṇaśotha ucyate, uttarakālamasyāvadīrṇatābhidhānāt| pravyaktalakṣaṇatā vyādhīnāṃ vyaktirityarthaḥ| pravyaktalakṣaṇairhi vyādhirutpanno vyajyate, sā ca vyādhivyaktirvyādhyārambhakadoṣaliṅgavatī tathā prātisvikavyādhiliṅgavatī ca’ iti cakraḥ
  33. 33 ‘ata eva’ iti pā.
  34. 34 ‘vyaktibhedāvapi doṣāṇāṃ dūṣyaviśeṣādisahitānāmavasthābhedau, yena doṣa eva dūṣyaviśeṣasammūrcchito vyādhiḥ, tathā tadbhedo'pi doṣabheda eveti suvyaktaṃ yo vetti doṣāṇāmiti’ iti cakraḥ
  35. 35 kriyākālānāmuttarottaragarīyastvamāha- sañcaye'pahṛtā doṣā ityādi| balavattarā iti pūrvāpekṣayā dvitvavivakṣayā nirdeśaḥ’ iti cakraḥ
  36. 36 ‘pradhānaṃ doṣamagne'nulagnaḥ’ iti pā.
  37. 37 sarvabhāgakruddhaḥ’ iti pā.
  38. 38 ‘garīyānityabhidhānena bhūyasā prakopagarīyastvaṃ cikitsābhedaprayojanaṃ darśayati| upakramyaḥ sa iti prādhānyenopakramyaḥ’ iti cakraḥ
  39. 39 ‘vṛṇoti chādayati, ādehadhāraṇāditi utpanno vraṇa ādehadhāraṇaṃ vṛṇot| kathaṃ vṛṇotītyāha- yasmādrūḍhe'pi vraṇavastu vraṇakiṇamādehadhāraṇānna naśyati, tena vraṇakāryeṇa kiṇena dhāraṇaprakarṣādvraṇasañjñeti phalati’ iti cakraḥ
  40. 40 ’ādehadhāraṇajjantorvraṇastasmānnirucyate’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ