athāto vraṇāsrāvavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
ādiśabdaḥ pratijñāyāṃ luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| tena vraṇāsrāvādivijñānīyamityarthaḥ| etena vedanādayo'pi saṅgṛhītā||1-2||
tvagityādi| vraṇavastūni vraṇādhiṣṭhānāni| atra eṣvityarthaḥ| vraṇasanniveśo vraṇāvasthānam||3||
tatra, ādyaikavastusanniveśī 3 tvagbhedī vraṇaḥ sūpacaraḥ, śeṣāḥ svayamavadīryamāṇā durupacārāḥ ||4||
teṣāṃ madhye ekasminneva vastuni vraṇasya sukhopacaryatvaṃ darśayannāha- tatretyādi| ādyaikavastusanniveśīti tvaksanniveśītyarthaḥ| tvagbhedīti punarniyamārtham; etena tvagāśritamāṃsabhedī na sūpacaraḥ| anye tu ‘ādyaikavastusanniveśī tvagbhedī ca’ ityanayoḥ padayormadhye ekatarapadenaiva tvagvastu prāpyate kiṃ padadvayeneti yat padadvayaṃ tadgranthādhikyādarthādhikyaṃ bodhayati, tena vikṛtākṛtayo'pi tvagbhedino vraṇāḥ sūpacarā ityadhiko'rtha ukto bhavati’ iti manyante| aparavastusanniveśinaḥ kiṃviśiṣṭā ityāha- śeṣā ityādi| śeṣā iti māṃsādyadhiṣṭhānāḥ| svayamavadīryamāṇā iti ālepasrāvaṇādibhirvinā svayameva pakvāḥ paścādbhinnā ityarthaḥ||4||
tatrāyataścaturasro vṛttastripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ, śeṣāstu vikṛtākṛtayo durupakramā bhavanti ||5||
yathā srāvajñānaṃ cikitsāhetustathā vraṇākṛtirapīti tāṃ darśayannāha- tatrāyata ityādi| āyato dīrghaḥ, caturasraścatuṣkoṇaḥ, vṛtto vartulaḥ, tripuṭakastrikoṇaḥ, itiśabda upasaṃhāre doṣajavraṇākṛtīnāṃ; samāsaḥ saṅkṣepaḥ| śeṣā iti uktebhyo'nye ardhacandrasvastikādyā vraṇākṛtayo vikṛtā ityarthaḥ||5||
sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohantyātmavatāṃ subhiṣagbhiścopakrāntāḥ; anātmavatāmajñaiścopakrāntāḥ praduṣyanti, pravṛddhatvāddoṣāṇām ||6||
vraṇināmātmavatāṃ bhiṣajāṃ guṇasampado'pi cikitsāhetava iti darśayannāha- sarva ityādi| ātmavatāṃ pathyāhāravihārasevinām| anātmavatāmiti ahitāhāravihārasevinām| ajñaiścopakrāntā iti cakāreṇātmavatāṃ subhiṣagbhirupakrāntānāmapi kuṣṭhipramehiṇāṃ tathā kadācicchukrapravṛttimātrādeva vraṇaduṣṭiranuktā samuccīyate| kutaḥ punaranātmavatāmajñabhiṣagupakrāntānāṃ vraṇānāṃ duṣṭirityāha- pravṛddhatvāddoṣāṇāmiti| anye tvevaṃ yojayanti- ‘na kevalamajñairupakrāntā eva praduṣyanti, api tu pravṛddhatvācca doṣāṇām’ iti||6||
tatrātisaṃvṛto'tivivṛto'tikaṭhino'timṛdurutsanno'vasanno'tiśīto'tyuṣṇaḥ 4 nagandhātyarthadāhapākarāgavedanāvāniti pittena, śeṣāḥ kaphena; unmārgī mukhāt mukhāntaravān, utsaṅgaḥ koṭaraḥ’ iti cakraḥ; kṛṣṇaraktapītaśuklādīnāṃ varṇānāmanyatamavarṇo bhairavaḥ pūtipūyamāṃsasirāsnāyuprabhṛtibhiḥ pūrṇaḥ pūtipūyāsrāvyunmārgyutsaṅgyamanojñadarśanagandho'tyarthaṃ vedanāvān dāhapākarāgakaṇḍūśophapiḍakopadruto'tyarthaṃ duṣṭaśoṇitāsrāvī dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni | tasya doṣocchrāyeṇa ṣaṭtvaṃ vibhajya 5 yathāsvaṃ pratīkāre prayateta ||7||
prāyeṇa duṣṭeṣveva vraṇeṣu srāvā bhavanti, atasteṣāṃ duṣṭavraṇānāṃ lakṣaṇamāha- tatrātisaṃvṛta ityādi| atisaṃvṛtaḥ atisaṅkucito vātena| ativivṛto vyāttamukhaḥ pittaśoṇitena| kāṭhinyaṃ vātena| atimārdavaṃ kaphena; anye pittaśoṇitena mārdavamicchanti| utsanna unnatamāṃsaḥ, avasanno hīnamāṃso nimnākāraḥ, etau raktapittena; anye vātenotsannāvasannatvamicchanti; ‘atrotsannatvaṃ kaphena’ iti kecit| atiśaityaṃ kaphavātāt| atyauṣṇyaṃ raktapittāt| kṛṣṇādayo varṇā yathāsambhavaṃ vātādibhirjñeyāḥ| bhairavaḥ anavadhāritaliṅgaḥ| pūtipūyamāṃsasirāsnāyuprabhṛtibhiḥ pūrṇa iti pūtiśabdaḥ pratyekaṃ pūyādibhirabhisambadhyate| ‘pūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇa’ ityeke paṭhanti; pūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇatvaṃ tasrāvitvaṃ ca yathāsambhavaṃ veditavyam| unmārgī tiryaggatiḥ| utsaṅgī ūrdhvagatiḥ; anye pūyopekṣāvadāritamāṃsādideśatvenātinimnatvādutsaṅgatulyatvādutsaṅgaḥ, so'syāstīti utsaṅgī unmārgī; utsaṅgīti kaphena| amanojñadarśanagandha iti amanojñadarśano'manojñagandhaścetyarthaḥ amanojñadarśanagandhatvaṃ raktapittena, anye doṣatrayeṇa manyante| atyarthaṃ vedanāvāniti vātena| dāhapākarāgakaṇḍūśophetyādi, atra dāhādibhiḥ sahopadrutaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate; atra dāhapākarāgopadrutatvaṃ pittaraktena, kaṇḍūpadrutatvaṃ kaphena, śophopadrutatvaṃ vātena, piḍakopadrutatvaṃ duṣṭaśoṇitāsrāvaśca raktapittena, dīrghakālānubandhitvaṃ doṣatrayeṇa| dīrghakālānubandhī ceti cakāreṇa ropyādayo duṣṭavraṇaviśeṣā 6 gṛhyante| ropyalakṣaṇaṃ tu “bahiḥśuddha ivābhāti sa vraṇo ropya ucyate” ( ca. ci. a. 25)- iti carakeṇoktam| vraṇaduṣṭau cikitsāsūtraṃ darśayannāha- tasyetyādi| tasya vraṇasya ucchrāyeṇa autkaṭyena ṣaṭtvaṃ vātapittakapharaktasannipātāgantubhedataḥ| yathāsvaṃ svasya doṣasyānatikrameṇa| pratīkāre cikitsite, prayateta prayatnaṃ kurvīta| anye tvatra ‘doṣocchrāyamavekṣya’ iti paṭhanti||7||
ata ūrdhvaṃ sarvasrāvān vakṣyāmaḥ- tatra ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu sphoṭe bhinne vidārite vā salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ kiñcidvisraḥ pītāvabhāsaśca; māṃsagataḥ sarpiḥprakāśaḥ sāndraḥ śvetaḥ picchilaśca; sirāgataḥ sadyaśchinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhiriva toyāgamanaṃ pūyasya, āsrāvaścātra tanurvicchinnaḥ picchilo'valambī śyāvo'vaśyāyapratimaśca; snāyugataḥ snigdho ghanaḥ siṅghāṇakapratimaḥ saraktaśca; asthigato'sthanyabhihate sphuṭite bhinne doṣāvadārite vā doṣabhakṣitatvādasthi niḥsāraṃ śuktidhautamivābhāti 7, āsrāvaścātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ snigdhaśca; sandhigataḥ pīḍyamāno na pravartate, ākuñcanaprasāraṇonnamanavinamanapradhāvanotkāsanapravāhaṇaiśca sravati, āsrāvaścātra picchilo'valambī sarudhironmathitaśca 8; koṣṭhagato'sṛṅmūtrapurīṣapūyodakāni 9 sravati; marmagatastvagādiṣvavaruddhatvānnocyate | tatra tvagādigatānāmāsrāvāṇāṃ yathākramaṃ 10 pāruṣyaśyāvāvaśyāyadadhimastukṣārodakamāṃsadhāvanapulākodakasannibhatvāni mārutādbhavanti; pittādgomedakagomūtrabhasmaśaṅkhakaṣāyodakamādhvīkatailasannibhatvāni; pittavadraktādativisratvaṃ ca; kaphānnavanītakāsīsamajjapiṣṭatilanālikerodakavarāhavasāsannibhatvāni; sannipātānnālikerodakairvārukarasakāñjikaprasādārukodakapriyaṅguphalayakṛnmudgayūṣasavarṇatvānīti ||8||
atra vraṇaduṣṭirasūtritā'pyuktā, tāṃ nirdiśya vraṇāsrāvānnirdiśannāha- ata ūrdhvamityādi| sarvasrāvāniti sarvavraṇavastūnāṃ sarvadoṣāṇāmāgantośca vraṇasya srāvānityarthaḥ| ghṛṣṭāsu chinnāsvityāgantoḥ, tvakṣviti sambandhaḥ; bahuvacanaṃ tu saptatvagapekṣayā| atra tvaggrahaṇāllakṣaṇayā rasādhiṣṭhāno vraṇa uktaḥ| sphoṭe iti tvaksthite vraṇe, bhinne svayaṃ bhinne, vidārite yatnena vidārite ityarthaḥ; atra bhinne vidārite iti śārīravraṇasya| salilaprakāśa iti udakarasayoracchayostvacāmadhiṣṭhānatvāt| visra āmagandhiḥ, pītāvabhāsaḥ pākārambhakeṇa pittenetyarthaḥ| māṃsagata iti māṃsagata āsrāva ityarthaḥ| sarpiḥprakāśastrāvatvamāgantoḥ| sāndraśvetapicchilatvaṃ śārīrasya| sirāgata ityādi sirāgrahaṇena raktādhiṣṭhāno vraṇa uktaḥ; sadyaśchinnāsvityāgantoḥ; pakvāsvityādi śārīrasya| vicchinna iti alpālpapravartanam| avalambī avalambanaśīlaḥ| snāyugata ityādi snāyugrahaṇena medo'dhiṣṭhāno vraṇa uktaḥ, anye tu ‘medomajjānau ghṛtavadvilīyete,ato vraṇādhiṣṭhānatvaṃ naiva tayoḥ’ iti vadanti| siṅghāṇako raktamiśro ghanībhūtaḥ śleṣmā| asthigata ityādi| abhihate iti abhighātaje vraṇe, bhinne vidārite ceti śārīre| asthi niḥsāraṃ ko'rthaḥ? laghu; ‘bhavati’ ityadhyāhāraḥ| śuktidhautamivābhāti śuktiriva śobhate tathā dhautamiva śobhate'sthīti sambadhyate| sandhigata ityādi| unnamanamiti bāhujaṅghādīnāmūrdhvaṃ nayanam| vinamanaṃ gātrāṇāmadhaḥprāpaṇam| pravāhaṇamiti kunthanam| sarudhironmathitaśceti rudhireṇaivonmathitaśca| koṣṭhagata ityādi koṣṭhagata iti maladhātusamudāyādhiṣṭhāno vraṇa uktaḥ| udakamatra rasakleda eva gṛhyate pītaṃ vā| marmagata ityādi| avaruddha iti saṅgṛhīta ityarthaḥ| doṣāsrāvānnirdiśannāha-tatra tvagādigatānāmityādi| tatra marmavarjiteṣu saptasu tvagādivraṇavastuṣu vātapittakaphasannipātānāṃ sapta sapta srāvā yathākrameṇa draṣṭavyā ityeke; anye tu tvagādiṣu vātādiliṅgānāṃ madhye kiñcit kvaciditi varṇayanti| pittādgomedetyādi|- gomedaka iti maṇirāpītaḥ| ervārukarasaḥ karkaṭikārasaḥ; kāñjikaprasāda iti kāñjikasyoparyacchaḥ; ārukamanenaiva nāmnā prasiddham||8||
ślokau cātra bhavataḥ- pakvāśayādasādhyastu pulākodakasannibhaḥ | kṣārodakanibhaḥ srāvo varjyo raktāśayātsravan ||9|| āmāśayāt kalāyāmbhonibhaśca trikasandhijaḥ 11| srāvānetān parīkṣyādau tataḥ karmācaredbhiṣak ||10||
sthānabhedāt srāvasyāsādhyatvakhyāpanāya ślokau prāha- pakvāśayādityādi| pulākodakaṃ gavedhukodakaṃ, gavedhukastṛṇaviśeṣaḥ, ‘jalagodhūma’ iti loke; anye tu pulākaśabdenāprāptapākaṃ dhānyamāhuḥ| āmāśayādityādi| kalāyo'tra tripuṭakaḥ| trikasandhija iti bāhugrīvāsthitrayasaṅghāto'tra trikaṃ, tasya sandhau jāta iti||9-10||
ata ūrdhvaṃ sarvavraṇavedanā vakṣyāmaḥ- todanabhedanatāḍanacchedanāyāmanamanthanavikṣepaṇacumucumāyananirdahanāvabhañjanasphoṭana vidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇastambhanapūraṇasvapnākuñjanāṅku śikāḥ sambhavanti, animittavividhavedanāprādurbhāvo vā muhurmuhuryatrāgacchanti vedanāviśeṣāstaṃ vātikamiti vidyāt; oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni yatra gātramaṅgārāvakīrṇamiva pacyate yatra coṣmābhivṛddhiḥ kṣate kṣārāvasiktavacca vedanāviśeṣāstaṃ paittikamiti vidyāt; pittavadraktasamutthaṃ jānīyāt; kaṇḍūrgurutvaṃ suptatvamupadeho'lpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityaṃ ca yatra taṃ ślaiṣmikamiti vidyāt; yatra sarvāsāṃ vedanānāmutpattistaṃ sānnipātikamiti vidyāt ||11||
srāvānantaraṃ vātādivedanā nirdiśannāha- ata ūrdhvamityādi| todanaṃ sūcibhiriva; bhedanaṃ tvagvidāraṇamiva vedanāviśeṣaḥ; tāḍanaṃ daṇḍādibhirāhanyata ivetyarthaḥ; chedanaṃ dvidhā kriyata iva śastrādibhiḥ; āyāmanaṃ saṅkucitāṅgadeśasya dīrghīkaraṇamiva; manthanaṃ manthanakādibhirvraṇāntarmathyata iva; vikṣepaṇaṃ preryata iva; cumucumāyanaṃ sarṣaparājikākalkalipta iva; nirdahanaṃ niḥśeṣaṃ vahninā dahyata iva; avabhañjanaṃ sañcūrṇyata iva; sphoṭanaṃ pāṣāṇādibhiriva; vidāraṇaṃ nakhādibhiścīryata iva; utpāṭanam ūrdhvamākṛṣyata iva; kampanaṃ vepyata 12 iva; vividhaśūlaviśleṣaṇaṃ nānāprakārārtiśūlāhatagātrasyeva vedanāviśeṣaḥ; vikiraṇaṃ vraṇāvayavā nānāsthāneṣu vikīryanta iveti; stambhanaṃ stabdhatā; pūraṇaṃ bharaṇaṃ; svapanaṃ prasuptiḥ; ākuñcanaṃ kuṭilīkaraṇamiva; aṅkuśikā khallīviśeṣaḥ, anye ‘aṅkuśanipātākarṣaṇamivāṅkuśikā’ ityācakṣate| oṣacoṣaparidāhetyādi|- oṣa ekadeśiko dāhaḥ; coṣa ācūṣaṇasamatvādityeke, pipāsetyanye; pari samantato dāhaḥ paridāhaḥ; dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamivāṅgānām| kaṇḍurgurutvamityādi|-suptatvaṃ nakhamakṣikāmaśakādidaṃśavedanānabhijñatvam; upadeho liptamiveti||11||
ata ūrdhvaṃ vraṇavarṇān vakṣyāmaḥ- bhasmakapotāsthivarṇaḥ paruṣo'ruṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasyaḥ nīlaḥ pīto haritaḥ śyāvaḥ kṛṣṇo raktaḥ piṅgalaḥ kapila iti raktapittasamutthayoḥ; śvetaḥ snigdhaḥ pāṇḍuriti śleṣmajasya; sarvavarṇopetaḥ sānnipātika iti ||12||
vedanāḥ pratipādya vraṇavarṇānnirdiśannāha- ata ūrdhvamityādi| doṣadūṣyasaṃyogarāśeranyatvānmārutaje'pi vraṇe varṇasadbhāvaḥ||12||
bhavati cātra- na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇasaṅgrahaḥ | sarvaśophavikāreṣu vraṇavallakṣayedbhiṣak ||13||
sāmānyavraṇanirdiṣṭān doṣaduṣṭisrāvavedanāvarṇān śophaviśeṣeṣvapi vidradhyalajīgranthyādiṣu nirdiśannāha- na kevalaṃ vraṇeṣūkta ityādi| śothavikāreṣviti śothārabdhavikāreṣu vidradhyādiṣviti||13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇāsrāvavijñānīyo nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||22||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ||22||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vraṇavastūni vraṇopādānabhūtāni dravyāṇi’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 2 ‘yadapi raktamedomajjādi vraṇe'vadṛśyate, tadapi sirāsnayvāśrayatvenaiva vraṇe bhavati, na tu tadadhikaraktādyāśrayatvenetyeke| anye tu sirayā rūdhiraṃ, snāyusaṃbandhena bhedaḥ, asthnā ca tātsthyānmajjā gṛhyate’ iti vadanti’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘ādyatvena tvaci labdhāyāmekagrahaṇaṃ māṃsādigatavraṇānāmapi pākakāle tvagvidaraṇenādyatvagāśrayatvasya labdhasya nirāsārtham| tvacamevaikāṃ bhettuṃ śīlamasyeti tvagbhedī| etacca tvagādyāśrayatvaṃ vaiśaiṣikaduṣṭyā jñeyam| tena sarvatraiva ‘pacatyataḥ śoṇitameṣa pākaḥ’ ityenena raktapākābhidhānaṃ sarvagāmitayā raktasya yuktam’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘atrātisaṃvṛtātikaṭhinātimātrāvasannātyarthavedanāvāniti vātena, ativivṛtātyuṣṇaraktapūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇapūtipūyāsrāvyamanojñadarśa ↩
- 5 ‘tasya doṣocchrāyamavekṣya’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘śveto'vasannavartmā'tisthūlavartmā'tipiñjaraḥ| nīlaḥ śyāvo'tipiḍako raktaḥ kṛṣṇo'tipūtikaḥ || ropyaḥ kumbhīmukhaśceti praduṣṭādvādaśa smṛtāḥ’ iti carakaḥ (ci. a. 25) ↩
- 7 ‘asthigate śuktidhautatvaṃ tathā'sthisārastravaṇaṃ ca doṣakṛtaṃ, śeṣastu strāvaḥ sādhāraṇaḥ| śuktidhautamiti mayūravyaṃsakādipāṭhāt pūrvanipāto vyatyayena, dhautaśuktivadityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘saphenapūyarudhironmiśraśca’ iti pā. ↩
- 9 koṣṭhagatastu yathāpratyāsatti purīṣādi sravati| tatra raktasrutiḥ koṣṭhāśrayaplīhādhiṣṭhānatayā, udakasrāvastu pānīyasya saraṇātmakasya prabhāvāt’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘yathā kramamiti yathāsaṃkhyam| atra marmavarjiteṣu tvagādiṣu saptasu yathākramaṃ vātapittakaphaśoṇitasannipātānāṃ sapta saptāsrāvā yathoktā bhavanti| śoṇite tu yadvisratvamadhikamuktaṃ tat sarvatvagādyāśrayānugāmi| anye tu yathāsaṃkhyamatra necchanti| sannipāteneha ye nārikelādivarṇā uktāste vikṛtiviṣamasamavāyakṛtā jñeyāḥ| anyathā hi vātādikṛtavarṇamelakenaiva sannipātavarṇo'pyuktaḥ syāt’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘raktāśayāt yakṛtplīhārūpāt| kalāyāmbhonibhaśca srāvastrikasandhijaḥ koṣṭhamārgeṇa sarannasādhyaḥ | yaduktaṃ bhoje-“pulākodakavarṇastu yadā koṣṭhāt pravartate| pakvāśayāt stravatyevaṃ taṃ bhiṣaka parivajayet|| kṣārodakanibhaḥ strāvo yadā koṣṭhāt pravartate| raktāśayāt stravatyevaṃ taṃ bhiṣak parivarjayet|| trikasandhestu vivarāt kalāyodakasannibhaḥ| koṣṭhaṃ bhittvā viniryāti taṃ bhiṣak parivarjayet’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘cālyata iva’ iti pā. ↩