tatra kṛtyāḥ sādhyāḥ; te dvividhāḥ- sukhasādhyāḥ, kṛcchrasādhyāśca| akṛtyā asādhyāḥ; te'pi dvividhāḥ- yāpyāḥ, pratyākhyeyāśca; iti kṛtyākṛtyapadadvayena sarvamuktam||1-2||
tatra, vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ sattvavatāṃ (ātmavatāṃ) ca sucikitsyā vraṇāḥ; ekasmin vā puruṣe yatraitadguṇacatuṣṭayaṃ 2 tasya sukhasādhanīyatamāḥ | tatra, vayaḥsthānāṃ pratyagradhātutvādāśu vraṇā rohanti; dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastramavacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣānna prāpnoti; prāṇavatāṃ vedanābhighātāhārayantraṇādibhirna glānirutpadyate; sattvavatāṃ dāruṇairapi kriyāviśeṣairna vyathā bhavati; tasmādeteṣāṃ 3 sukhasādhanīyatamāḥ ||3||
tatra yathā vraṇasyākṛtigandhavarṇādiviśeṣāḥ sādhyāsādhyavidhau 4 bhavanti, tathā''turasyāpi ke'pi ke'pi guṇā bhavanti, tāṃstān darśayannāha- tatra vayaḥsthānāmityādi| vayaḥsthānāṃ taruṇānāṃ; dṛḍhā gūḍhasandhisirāsnāyavaḥ, etena susaṃhatasamaśarīrā abhipretāḥ; prāṇavatāṃ śaktiyuktānāṃ; sattvavatāṃ vyasane'pyanākulānāṃ; cakārādanuktā'pyāturopakramaṇīyoktā āturasya guṇasampat samuccīyate| prāṇavatāmityasyāgre ‘ātmavatāṃ’ iti pañcamaṃ 5 guṇaṃ kecit paṭhanti| tatra, ātmavatāṃ jitendriyāṇāmityarthaḥ| atraikaguṇena sukhasādhyatvaṃ, dvābhyāṃ tribhiśca sukhasādhyataratvaṃ, caturbhiḥ sukhasādhyatamatvaṃ ca, etadeva prakaṭayannāha- ekasmin vā puruṣa ityādi| vāśabda ekatra sarvaguṇānāṃ duṣprāptikhyāpanārthaḥ| tasyeti puruṣasyetyarthaḥ| sukhasādhanīyatamā ‘vraṇā’ iti śeṣaḥ| tatra yeṣāṃ guṇānāṃ yena yena sukhasādhyatvaṃ tattannirdiśannāha- tatra vayaḥsthānāmityādi| pratyagraṃ nūtanam| sthiram acalam| prāṇavatāmityādi| glāniratra śarīraśaithilyam| atrāpi ‘ātmavatām’ iti pañcamaguṇasya keciddhetuṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| sattvavatāmityādi| dāruṇairduḥsahaiḥ, kriyāviśeṣaiścikitsāprakāraiḥ| tasmādityādi| eteṣāṃ puruṣāṇāmityarthaḥ| sukhasādhanīyatamāḥ ‘vraṇā’ iti śeṣaḥ||3||
ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣu draṣṭavyāḥ ||4||
pūrvoktaguṇānāṃ viparyayamāha- ta eva viparītaguṇā ityādi| ekaguṇābhāvāt kṛcchrasādhyatvaṃ, dvitriguṇābhāvāt kṛcchrasādhyataratvaṃ, caturguṇābhāvāt kṛcchrasādhyatamatvam| atra kecit ‘anātmavatsu ca’ iti pañcamaṃ viparītaguṇaṃ paṭhanti| teṣāṃ mate cakāreṇāturopakramaṇīyoktaguṇāsampūrṇatā'nuktā'pi samuccīyate||4||
sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ sukharopaṇīyā 6 vraṇāḥ ||5||
āturaviśeṣeṇa kṛtyākṛtyān pratipādya tadavayavaviśeṣasambhavatvena vraṇānāṃ kṛtyatvaṃ darśayannāha- sphikpāyuprajananetyādi| sphicau kaṭiprothau ‘podau’ iti loke, pāyurgudaṃ, prajananaṃ guhyapradeśaḥ, gaṇḍau gallau, phalakoṣo'ṇḍakoṣaḥ, jatru grīvāmūlam||5||
akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ saphenapūyaraktānilavāhino'ntaḥśalyāśca duścikitsyāḥ; adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇo 7, romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāśca, bhagandaramapi cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam ||6|| kuṣṭhināṃ 8 viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām | vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||7||
sādhyabhedān kṛcchrasādhyān darśayannāha- akṣidantanāsetyādi| apāṅgo bhrūpucchāntaḥ| nitambaḥ kaṭeḥ paścādbhāgaḥ| vakṣa uraḥ, sandhibhāgaḥ sandhipradeśaḥ| vāhiśabdaḥ saphenapūyādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| antaḥśalyā ābhyantaraśalyāḥ| adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇa iti adhobhāgagatā ye vraṇāste yadordhvamukhā bhavanti tadordhvabhāganirvāhiṇa ucyante| romāntopanakhetyādi romāntaḥ keśāntaḥ, upanakhaṃ nakhasamīpaṃ, jaṅghāsthi gulphajānvantarāsthi| bhagandaramapi cāntarmukhamiti gude abhyantaraṃ mukhaṃ yasyetyarthaḥ| sevanīkuṭakāsthisaṃśritaṃ ‘bhagandaram’ iti śeṣaḥ, kuṭakāsthi śroṇikāṇḍāsthi, ‘mayūrāsthi’ iti loko brūte| anye tu ‘kuṭakāsthisaṃśritaṃ’ ityatra ‘upasthasaṃśritaṃ’ iti paṭhanti; teṣāṃ mate upastho mūtramārgaḥ| viṣajuṣṭānāmiti dūṣīviṣajuṣṭānāṃ puruṣāṇāṃ ye vraṇā ityarthaḥ||6-7||
avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharāṇi, granthikṣatakrimayaḥ pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāśca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante, śarkarā sikatāmeho vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ niṣkoṣaṇadūṣitāśca dantaveṣṭā visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaśca 9 yāpyāḥ ||8||
sādhyān dvividhānabhidhāyāsādhyabhedaṃ yāpyaṃ darśayannāha- avapāṭiketyādi| granthikṣatakrimaya iti granthyupalakṣito yo kṣatastatra ye kṛmaya ityarthaḥ| pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāśca kṛmaya iti sambandhaḥ| tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyanta iti tvagdoṣaprameharogayoḥ kṣate sati ye kṛmayo dṛśyanta ityarthaḥ| śarkareti aśmarī vātabhinnetyarthaḥ| sikatāmeho mehaviśeṣaḥ| vātakuṇḍalikāṣṭhīle mūtrāghātaviśeṣau| niṣkoṣaṇadūṣitāśca dantaveṣṭā iti niṣkoṣaṇaṃ saviṣo dantarañjakānāṃ śāṇo'bhidhīyate; etenaitaduktaṃ bhavati- dantān rañjayanti ye puruṣāsteṣāṃ yaddantaniśānārthaṃ 10 saviṣaṃ dantakāṣṭhaṃ tena yadā dūṣitā dantaveṣṭā ityarthaḥ| ‘niścakṣaṇadūṣitā’ ityanye paṭhanti, ‘niṣkarṣaṇadūṣitā’ ityapare, tatrāpi sa evārthaḥ| atrāvapāṭiketyādau pāṭhe ye vraṇāḥ sambhavanti te vraṇā eva yāpyāḥ, ye ca vyādhayasteṣu vyādhiṣu satsu ye vraṇāste yāpyā ityabhiprāyaḥ||8||
sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā | ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām ||9||
ta ete nirdiṣṭā na niyamena sādhyāḥ sādhyā eva, yāpyā vā yāpyā evetyukteṣvaniyamaṃ kriyayā darśayannāha- sādhyā ityādi| ghnanti prāṇānasādhyāstviti kālāntaraprāṇahāriṇaḥ sadyaḥ prāṇān ghnantītyarthaḥ| akriyāvatāmiti kriyārahitānāṃ viruddhakriyākāriṇāṃ ca||9||
yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam | kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||10|| prāptā 11 kriyāṃ dhārayati yāpyavyādhitamāturam | prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||11||
atha kīdṛśo yāpyastamāha- yāpanīyaṃ vijānīyādityādi| yāpye prāṇadhāraṇameva kriyā karoti na punarvyādhimūlocchedamiti darśayannāha- prāptā kriyetyādi|- prāptā vaidyena prayuktā| viṣkambhaḥ sthūṇā||10-11||
ata ūrdhvamasādhyān vakṣyāmaḥ- māṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekino'ntaḥpūyavedanāvanto'śvāpānavadudvṛttauṣṭhāḥ 12, kecit kaṭhinā gośṛṅgavadudgatamṛdumāṃsaprarohāḥ, apare duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchilāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ, kecidavasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto durdarśanāḥ, vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaśca doṣasamutthāḥ, pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaśca koṣṭhasthāḥ, ta evobhayatobhāgavraṇamukheṣu pūyaraktanirvāhiṇaḥ, (kṣīṇamāṃsānāṃ ca 13 ) sarvatogatayaścāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ, saśabdavātavāhinaśca śiraḥkaṇṭhasthāḥ, kṣīṇamāṃsānāṃ ca pūyaraktanirvāhiṇo'rocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ, bhinne vā śiraḥkapāle yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti ||12||
māṃsapiṇḍavadudgatā ityādi| prasekinaḥ srāvabahulāḥ| aśvāpānavat vaḍavāyonivat, udvṛttauṣṭhā utsannavartmānaḥ| kecidavasannaśuṣiraparyantā iti nimnacchidrāvasānā ityarthaḥ| vasā māṃsaniryāsaḥ, mastuluṅgaḥ ardhavilīnaghṛtākāro mastakamajjā| doṣasamutthā iti vātādidoṣajā na punarabhighātajāḥ, te hyevambhūtā api sidhyanti| doṣajānasādhyānabhidhāya koṣṭhasthān darśayitumāha- pītāsitamūtretyādi| ta eva koṣṭhasthā eva| ubhayatobhāgavraṇamukheṣviti gudavadanobhayamārgābhyāṃ vraṇamukhamārgeṇa pūyādivāhinaḥ| sarvavraṇavastugatā vraṇāḥ kīdṛśā asādhyā ityāha- sarvata ityādi| śiraḥkaṇṭhasthāḥ kīdṛśā asādhyā ityāha- saśabdetyādi| kṣīṇamāṃsānāṃ kīdṛśā asādhyā ityāha- kṣīṇetyādi| śiraḥkapāle bhinne| kīdṛśā asādhyā ityāha- bhinne vā śiraḥkapāla ityādi||12||
bhavati cātra- vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet | āgantustu 14 vraṇaḥ sidhyenna sidhyeddoṣasambhavaḥ ||13||
anantaroktamevārthaṃ sukhāvabodhāya ślokena darśayannāha- bhavati cātretyādi||13||
amarmopahite 15 deśe sirāsandhyasthivarjite | vikāroyo'nuparyeti tadasādhyasya lakṣaṇam ||14||
aparigṛhītānāmapi vraṇānāmavasthāviśeṣaprāptyā'sādhyatvaṃ darśayannāha- amarmetyādi|- amarmopahite na marmasamīpavyavasthite, deśe śarīrāvayave tvacītyarthaḥ| sirāsandhyasthivarjita ityatrādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena sirāsandhyasthyādivarjita ityarthaḥ; etena snāyudhamanīvarjita ityuktam| anye sirādipadena sthūlasirāvarjita ityāhuḥ| vikāro yo'nuparyeti vikāro'tra vraṇaḥ, anuparyeti sarvato dhātūn vyāpnoti cikitsyamāno'pi, tadasādhyasya lakṣaṇam; etena suvaidyopakrame'pi supradeśajāte'pi yadā sarvadhātuvyāptirdṛśyate, tadā jñāyate karmajo'yaṃ vyādhiriti| anye tu vikāraśabdena kuṣṭhavātaraktakṣayādīnapi 16 kathayanti||13-14||
krameṇopacayaṃ 17 prāpya 18; dhātūnanugataḥ śanaiḥ | na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||15|| sa sthiratvānmahattvācca dhātvanukramaṇena ca | nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā ||16||
evaṃ vyādheḥ kasyacidutpattāvevāsādhyatvaṃ pratipādyāparasyāpi vyādheḥ sādhyasyāpyupekṣayā'sādhyatvaṃ darśayannāha- krameṇetyādi| kutaḥ punaḥ kāraṇādṛṣṭaphalairauṣadhaiḥ sa vyādhirnopaśāmyatītyāha- sa sthiratvādityādi|- sa iti upekṣito vyādhirityarthaḥ; sthiratvāditi sthiratvamapathyakāriṇo doṣabāhulyāt| kaścidanupekṣito'pyutpattāveva vyādhirauṣadhavīryāṇi hantītyatra hetvantaramāha- mahattvācceti|- mahattvaṃ codarādivyādhinidānabalaprāktanakarmapariṇāmasamprāptiviśeṣairdraṣṭavyaṃ, cakāreṇa rohiṇikāvalayamukharogiṇāmauṣadhavīryopaghāte svabhāvo'pi heturiti samuccīyate| dhātvanukramaṇena ceti kuṣṭhādiṣu caitaddraṣṭavyam| duṣṭagraha 19 iti skandāpasmārādika ityarthaḥ||15-16||
ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate | abaddhamūlaḥ kṣupako yadvadutpāṭane sukhaḥ ||17||
etannirdiṣṭārthaprakaraṇaviparyayeṇāpi sukhasādhyatvaṃ darśayannāha- ato yo viparītaḥ syādityādi| marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīsthito yo nānuparyeti sa sukhasādhya ucyate| kiṃvadityāha 20 - abaddhamūla ityādi| kṣupakaḥ atibālavṛkṣaḥ||17||
tribhirdoṣairanākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ | avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha ihocyate ||18||
idānīṃ vraṇasya śuddhilakṣaṇamāha- tribhirdoṣairanākrānta ityādi| doṣaśabdo'tra doṣakāryeṣu vraṇākṛtigandhavarṇasrāvavedanāsu vartate, kārye kāraṇopacārāt; yathā- ghṛtamāyuriti 21; tairdoṣākṛtigandhādibhiranākrāntaḥ| ‘tribhirdvandvaiḥ’ ityanye paṭhanti; te tu dvandvaśabdamabhivyaktau varṇayanti, tena doṣatrayābhivyaktibhirākṛtyādibhiranākrānta iti sa evārthaḥ| anye tu śītoṣṇaṃ, mṛdukaṭhinaṃ saṃvṛtavivṛtamiti dvandvatrayaṃ manyante| apare tu ‘dvandvāni doṣāḥ, te cātra vātādayaḥ,tairanākrānta’ iti vyākhyānayanti| śyāvauṣṭha iti kiñcitkṛṣṇapāṇḍuḥ, prasīdacchoṇitatvāt; anye śyāvauṣṭhatāṃ kaṣāyapariṣekābhyaṅgādikṛtāṃ vadanti| piḍakāḥ yasya santi sa piḍakī, piḍakā vraṇauṣṭhe'ṇumāṃsāṅkurāḥ| ‘apiḍakī’ ityanye paṭhanti, tatra na vidyante piḍakā asyeti| samaḥ samatalaḥ| avedana iti na vidyate vātādīnāṃ todādivedanā yasya sa avedanaḥ, sāmānyaśuddhavraṇavedanā tu vidyata eva, yena surūḍhe vakṣyati- ‘aśūnamarujaṃ vraṇam’ iti||18||
kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ | sthirāścipiṭikāvanto rohatīti tamādiśet ||19||
rohadvraṇalakṣaṇaṃ nirdiśannāha- kapotavarṇapratimā ityādi|- kapotavarṇapratimāḥ pāṇḍudhūsarāḥ| sthirāḥ kaṭhinā ityarthaḥ| cipiṭikāvanta iti carmacelīyuktāḥ; viśuṣyamāṇatvāttvacaścarmacelīsambhavaḥ| vraṇe śuṣkasūkṣmaśvetā yā uccaṭati tvak sā ‘carmacelī’ iti kathyate| anye tu ‘apiṭikāvanta’ iti paṭhanti| rohati rohaṃ gacchati||19||
rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam | tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet ||20||
samyagrūḍhavraṇasya lakṣaṇaṃ darśayannāha- rūḍhavartmānamagranthimityādi| rūḍhavartmānaṃ rūḍhamārgaṃ rūḍhavraṇavastvityarthaḥ| agranthipadenopariṣṭācchūnatā 22 niṣiddhā| tvaksavarṇaṃ tvacā samānavarṇamityarthaḥ| samatalamiti sadṛśaṃ karatalena jihvātalena vetyarthaḥ, anye ‘tvagranthipadenopariṣṭācchūnatā niṣiddhā,samatalaśabdenādhonimnatā niṣidhyate’ iti vadanti| teṣāṃ mate ‘samastale sa samatala’ iti yojyate||20||
doṣaprakopādvyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ | harṣāt krodhādbhayādvā'pi vraṇo rūḍho'pi dīryate ||21||
kecidatrādhyāyānte rūḍhavraṇavyāpatpāṭhaṃ paṭhanti ‘doṣaprakopāt’ ityādi; ayaṃ ca ślokaḥ sarveṣvapi nibandheṣvaparigṛhīta ityanārṣaḥ, tasmānna paṭhanīya iti||21||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṛtyākṛtyavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||23||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye srāvādinā sādhyāsādhyavraṇasya leśato'bhidhānāttatprasaṅgena prapañcena sādhyāsādhyavraṇavijñānārthaṃ kṛtyākṛtyavidhirabhidhīyate| kṛtyāścikitsārūpakriyārhāḥ sādhyāḥ, tadviparyayeṇākṛtyā asādhyāḥ| tayorvidhirbhedaḥ, sa ca sādhyasya sukhasādhyatvādirasādhyasya yāpyatvasadyaḥprāṇaharatvādiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘guṇapañcakaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘ātmavatāṃ punarmitāhāravihārādibhirupadeśairnānyathāmatiḥ pravartate| sarvaṃ caiṣāṃ sādhu bhavati| tasmādeteṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘kṛtyākṛtyavidhau’ iti pā. ↩
- 5 ‘ekasminnityādi’| sarvavayastvādiguṇapañcakamelakena sukhasādhyatamatvaṃ darśayan madhyavidhayā dvitryādiguṇena sukhasādhyataratvādi yathottaraṃ darśayati | atra vayasthā yuvānaḥ, bālānāṃ vedanārhatvābhāvāt’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘atra cādhikaraṇamahimnaiva sukhasādhyatvādiviśeṣo bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘adhogatānāmūrdhvamukhenāsamyakpūyanirgamāt kṛcchratvam’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘kuṣṭhyādīnāmatiśayaduṣṭadūṣyatayā vraṇakṛcchratvam’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘vraṇayukto granthirvraṇagranthiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘dantaniśātanārthaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘kriyāyāmiti samyakkriyāyām| prāpteti ucitā’ iti cakraḥ ↩
- 12 udvṛttauṣṭhetyādinaiko'sādhyavraṇaḥ| prasekinaḥ srāvabahulāḥ| vasādisravaṇaṃ pratyekaṃ doṣasamutthavraṇe'sādhyatālakṣaṇam| śiraḥkaṇṭhasthā iti atra śiraḥsthā vā kaṇṭhasthā vā’ iti cakraḥ ↩
- 13 hārāṇacandrasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘atrāgantoḥ sādhyatvamaduṣṭatvādvraṇadeśasya sāmānyenaiva’ iti cakraḥ ↩
- 15 ‘amarmopahite iti marmavarjite| deśe iti śarīrapradeśe| tasyaiva viśeṣaṇaṃ- siretyādi| atrādiśabdaṃ luptamicchanti| tena sirāsnāyvādivarjite tvacīti labhyate, anyatra māṃsādau sirādīnāṃ vidyamānatvāt| vikāro yo'nuparyetīti dhātvantareṣvavagāhate kuṣṭhavātaraktādistadasādhyalakṣaṇaṃ, taduktaṃ- ‘evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ| krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ’ (su. ni. a. 6) iti| anye tu vikāro'nuparyetītyanena pratikriyākaraṇe'pi yathoktasukhasādhyadeśabhūto'pi vikāro'nuparyeti vardhate tadbalavadadṛṣṭārabdhatayā'sādhyalakṣaṇamiti vadanti, nahi yathoktadehajātasya vikārasya balavadasādhyatākārakādṛṣṭaṃ vinā vṛddhiryuktā’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘kuṣṭhavātaraktajvarādīnapi’ iti pā. ↩
- 17 ‘sādhyasyāpyupekṣayā dhātvavagāhanenāsādhyatvaṃ darśayannāha- krameṇetyādi| upacayaṃ prāpta iti dhātvavagāhane hetugarbhaṃ viśeṣaṇam| upacayaścāpratīkārādeva jñeyaḥ| śanairityanena cireṇāsya dhātvavasthānaṃ darśayati| atha tatra punaḥ punarbahvauṣadhaṃ kasmāt sādhakaṃ na bhavatītyāha- sa sthiratvādityādi| sthiratve eva hetudvayaṃ mahattvāddhātvanukramaṇena ceti| mahattvena mahādoṣatvaṃ, dhātvanukramaṇena gambhīratvamucyate’ iti cakraḥ ↩
- 18 ‘prāptaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘duṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 20 kiṃvat? atastvāha’ iti pā. ↩
- 21 ‘ghṛtamāyuriveti’ iti pā. ↩
- 22 ‘agranthimiti anucchūnadṛḍhamāṃsam’ iti cakraḥ ↩