vyādhisamuddeśīyamityādi| vyādhīnāṃ samāsenoddeśaḥ kathanaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo vyādhisamuddeśīyaḥ, vyādhisaṅkṣepoddeśīya ityarthaḥ||1-2||
dvividhāstu vyādhayaḥ- śastrasādhyāḥ, snehādikriyāsādhyāśca | tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate, snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma na kriyate ||3||
śastrasādhyatvena snehādisādhyatvena ca vyādhīnāṃ dvaividhyaṃ darśayannāha,- dvividhā ityādi| śastrasādhyā iti chedyādiprakāreṇa; snehādikriyāsādhyā iti atrādiśabdena svedanavamanavirecanādayaḥ| tatreti tayormadhye| śastrasādhyeṣu aṣṭavidhaśastrakarmīyokteṣu bhagandaragranthiprabhṛtiṣu||3||
asmin punaḥ śāstre sarvatantrasāmānyāt 2 sarveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthūlamavarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ ‘tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya’ (sū. a. 1) iti | tacca duḥkhaṃ trividham- ādhyātmikam, ādhibhautikam, ādhidaivikamiti | tattu saptavidhe vyādhāvupanipatati | te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ; tadyathā- ādibalapravṛttāḥ, janmabalapravṛttāḥ, doṣabalapravṛttāḥ, saṅghātabalapravṛttāḥ, kālabalapravṛttāḥ, daivabalapravṛttāḥ, svabhāvabalapravṛttā 3 iti ||4||
śalyatantratvādasya tantrasya śastrakriyaivārhati na snehādikriyetyāśaṅkyobhayakriyādhikāraṃ darśayannāha- asminnityādi| asminniti sauśrute śalyatantre| punaḥśabdo'tra evārthe| sarvatantrasāmānyāditi śālākyādīnāṃ sāmānyāt tulyatvāt| yathāsthūlamiti sthūladṛṣṭyā, na sūkṣmadṛṣṭyetyarthaḥ| etena ye sanāmakā vyādhayasteṣāmavarodhaḥ, nirnāmakānāṃ punarlakṣaṇadvāreṇa, avarodhaḥ saṅgrahaḥ| kaḥ punarayaṃ vyādhirityāha- prāgabhihitamityādi| taditi tayoḥ śarīraśarīriṇoḥ; ‘śarīramanasoḥ’ iti kecit| tacca duḥkhaṃ trividhamiti cakārānna kevalaṃ trividhaṃ saptavidhaṃ ca| ātmaśabdena samanaskaṃ śarīramucyate| tatra vātapittakaphotthāḥ śarīrabhavā ādhyātmikāḥ, tathā rajastamobhavāśca; ātmanyadhi adhyātmaṃ, tatra bhavamādhyātmikam| bhūtāni prāṇinaḥ, bhūteṣvadhikṛtya yadvartate tadādhibhautikam| devāḥ surāḥ surayonayaśca, deveṣvadhikṛtya yadvartate tadādhidaivikam| tadeva trividhaṃ duḥkhaṃ bhedāntarahetubhirbahuprakārabhūte vyādhau samavaitītyāha- tadityādi|- taditi trividhaṃ duḥkham| upanipatati madhye nipatati| te punariti te trividhā vyādhayaḥ punaḥ saptavidhā bhavantītyarthaḥ||4||
tatra, ādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ; te'pi dvividhāḥ- mātṛjāḥ, pitṛjāśca | janmabalapravṛttā ye māturapacārāt paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante; te'pi dvividhāḥ rasakṛtāḥ, dauhṛdāpacārakṛtāśca | doṣabalapravṛttā ye ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakṛtāśca; te'pi dvividhāḥ āmāśayasamutthāḥ 4, pakvāśayasamutthāśca; punaśca dvividhāḥ- śārīrā, mānasāśca | ta ete ādhyātmikāḥ ||5||
teṣāṃ saptavidhavyādhīnāṃ krameṇa lakṣaṇānyāha- tatra ādibalapravṛttā ityādi| tatra teṣu madhye| ādibalapravṛttā duṣṭaśukraśoṇitabalajātāḥ| ke te ityāha- ye śukraśoṇitadoṣānvayā iti; śukraśoṇitasthitavātādidoṣajanitāḥ| tāneva nāmato darśayati- kuṣṭhārśaḥprabhṛtaya iti| prabhṛtigrahaṇānmehakṣayādayaḥ| mātṛjā iti mātuḥ śoṇitajāḥ, pitṛjāśceti pituḥ śukrajāḥ| dvitīyaṃ vyādhibhedaṃ darśayannāha- janmabalapravṛttā ityādi| janmabalapravṛttā iti śukraśoṇitaduṣṭiṃ vinā'pi māturapacārabalajātāḥ; apacāra iti duṣṭāhārācārāvapacāraḥ| mūkā avācaḥ, minmināḥ sānunāsikāḥ, vāmanā atyantahrasvaśarīrāḥ| dauhṛdāpacārakṛtāśceti garbhānubhāvānmātuścaturthādimāseṣvindriyārthaprārthanā ‘dauhṛdam’ ityācakṣate; tasyāpacārastu dauhṛdamevāpamānitam, apamānitamalabdhaṃ garbhasyāhitaṃ vā| atra ‘mūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante’ ityasyāgre kecit ‘bhuñjate’ ityādi pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca pūrṇo na dṛśyate nibandheṣviti na likhitaḥ| tṛtīyaṃ vyādhibhedaṃ nirdiśannāha- doṣetyādi| doṣā vātādayo rajastamasī ca, balaṃ śaktiḥ, pravṛttā jātāḥ| ke punasta ityāha- ye ātaṅkasamutpannā iti| ātaṅkā rogāḥ; yathā- pratiśyāyāt kāsaḥ, kāsāt kṣaya ityādi| ete ādhyātmikā iti ete ādibalapravṛttā janmabalapravṛttā doṣabalapravṛttāstraya ādhyātmikāḥ; śarīrasthavātādirajaḥprabhṛtidoṣajanitatvāt||5||
saṅghātabalapravṛttā ya āgantavo 5 durbalasya balavadvigrahāt; te'pi dvividhāḥ- śastrakṛtā, vyālakṛtāśca | ete ādhibhautikāḥ ||6||
caturthaṃ vyādhibhedaṃ nirdiśannāha- saṅghātetyādi| saṅghātabalapravṛttā iti prahāraśaktijātāḥ| ke punasta ityāha- ya āgantava ityādi| vyālakṛtā iti vyālā duṣṭavyāghrādayaḥ| ete ādhibhautikā iti ete pūrvoktā āgantavaḥ; ādhibhautikatvaṃ bhūteṣu prāṇiṣvadhikṛtatvāt||6||
kālabalapravṛttā ye śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛtinimittāḥ; te'pi dvividhāḥ- vyāpannartukṛtāḥ, avyāpannartukṛtāśca 6| daivabalapravṛtā ye devadrohādabhiśaptakā 7 atharvaṇakṛtā upasargajāśca; te'pi dvividhāḥ- vidyudaśanikṛtāḥ, piśācādikṛtāśca; punaśca dvividhāḥ- saṃsargajā 8, ākasmikāśca | svabhāvabalapravṛttā 9 ye kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ; te'pi dvividhāḥ- kālajā, akālajāśca; tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālajāḥ, aparirakṣaṇakṛtā akālajāḥ | ete ādhidaivikāḥ 10| atra sarvavyādhyavarodhaḥ ||7||
pañcamaṃ vyādhibhedaṃ nirdiśannāha- kālabalapravṛttā ityādi| kālaḥ śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ ṣaḍṛtukaḥ| ke punasta ityāha- śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛtinimittāḥ; te punarjāḍyadāhakampādayaḥ, tathā vraṇajvarāśca| atra vyāpannartukṛtānāṃ pūrvoddhṛtānnapānauṣadhibhirupacāraḥ, yathāsvaṃ ca vyādhivihitaṃ bheṣajam ṛtuvyāpatpraśamanaṃ ca, daivavyapāśrayaṃ ca homādi; avyāpannartukṛtānāṃ punaryathādoṣaṃ yathārogamevopacāraḥ| ṣaṣṭhaṃ vyādhibhedaṃ nirdiśannāha- daivabalapravṛttā ityādi| daivabalapravṛttā iti devaśaktijātā ityarthaḥ| ke punasta ityāha- ye devadrohādityādi| devagogurusiddhānāṃ drohāt| abhiśaptakā iti ṛṣīṇāmākrośajāḥ| ātharvaṇakṛtā atharvavedapraṇītābhicārikamantraiḥ kṛtā māraṇātmakā vyādhayaḥ| upasargajā iti upasṛjyanta ityupasargāḥ pīḍitajanasamīpotpannā jvarādayaḥ| vidyudaśanikṛtā iti latākārā tiryakpatantī vahnirūpā vidyut, muśalavadadhaḥpatanaśīlo māraṇātmako'śaniḥ| saṃsargajā iti devādidrohakajanasamparkajā ityarthaḥ| ākasmikā iti vinaiva saṃsargaṃ prāktanakarmapīḍitatvena jātā ityarthaḥ| upasargajasaṃsargajayorayaṃ viśeṣaḥ- upasargajā jvarādirogapīḍitajanasamparkādbhavanti; saṃsargajāśca devādidrohakajanasamparkādbhavanti| ‘devadrohābhiśaptakā’ ityatra kecit ‘upasargābhiśāpābhicārābhiṣaṅgajā’ iti paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| saptamaṃ vyādhibhedaṃ darśayannāha- svabhāvabalapravṛttā ityādi| svabhāvabalapravṛttā iti prakṛtiśaktijātā ityarthaḥ| ke punasta ityāha- kṣutpipāsetyādi| kālajā iti ye samaye prāptā bhavanti| akālajā asamaye jātā ityarthaḥ| tatra kālajākālajayorhetubhedena bheda iti darśayati- tatra parirakṣaṇakṛtā ityādi| parirakṣaṇaṃ rakṣāprayatnaḥ, tasminnapi parirakṣaṇe ye bhavanti te kālajāḥ; ata eva kālakṛtānāṃ nopacāro'sti yāpyataivāsti bhojanapānarasāyanādibhiḥ, ātyantikapratīkāro vā svabhāvavyādhicikitsitoktarasāyanavidhinā| aparirakṣaṇakṛtā iti aparirakṣaṇaṃ rakṣaṇe'prayatnaḥ, tasmin ye bhavanti te akālakṛtāḥ| teṣāṃ ca yathādoṣaṃ yathārogaṃ ca pratīkāraḥ| ete ādhidaivikā iti ete kṣutpipāsādayo daivamadhikṛtya bhavantītyādhidaivikāḥ| kecit “eta ādhidaivikāḥ” ityamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti| teṣāṃ mate svabhāvabalapravṛttāḥ kṣutpipāsādaya ādhyātmikamadhye nipatanti| tatra teṣveva saptasu vyādhibhedeṣu sarvavyādhyuparodhaṃ darśayannāha- atra sarvavyādhyuparodha iti| atreti atroktasaptavidhavyādhau, uparodhaḥ saṅgrahaḥ||7||
sarveṣāṃ 11 ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ; talliṅgatvāddṛṣṭaphalatvādāgamācca | yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ sattvarajastamāṃsi na vyatiricyante, evameva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitamavyatiricya vātapittaśleṣmāṇo vartante | doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpaḥ 12| doṣadūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu sañjñā- rasajo'yaṃ, śoṇitajo'yaṃ, māṃsajo'yaṃ, medojo'yaṃ, asthijo'yaṃ majjajo'yaṃ, śukrajo'yaṃ vyādhiriti ||8||
kathaṃ punaḥ sarvavyādhyuparodha ityāha- sarveṣāṃ ca vyādhīnāmityādi| mūlamiti kāraṇamityarthaḥ| talliṅgatvāditi vātādiliṅgatvāt| liṅgaṃ tu vātādīnāṃ raukṣyālpasnehādayaḥ, tathā todadāhakaṇḍvādīni kāryāṇi ca| dṛṣṭaphalatvāditi vātādiharauṣadhairvātādivyādherupaśamanadarśanāt| āgamācca saviṃśatyekādaśaśatanāṃ vyādhīnāṃ kāryabhūtānāṃ vātapittaśleṣmāṇo hi kāraṇam| yathāhi kṛtsnamityādi| vikārajātamiti vikārasamūhaṃ; vikārāścātra trayoviṃśatirmahadādyāḥ| viśvarūpeṇāvasthitamiti jagadrūpeṇa vyāpya sthitamityarthaḥ| na vyatiricyanta iti na pṛthagbhavantītyarthaḥ| evameva kṛtsnaṃ vikārajātamityādi vikārajātamiti rogasamūham| avyatiricyeti aparityajyetyarthaḥ| etena tālliṅgatvādityādinā anumānapratyakṣāgamopamānāni catvāri pramāṇānyuktāni| nanu, doṣatrayāt kathamādibalapravṛttādayo'neke vyādhaya ityāha- doṣetyādi| doṣadhātumalasaṃsargāditi saṃsargaḥ saṃyogaḥ; tadyathā- vātādidoṣarasadhātusaṃsargājjvarādayo rasādhiṣṭhānāḥ,vātādidoṣarasadhātupurīṣamalasaṃsargādatīsārādayaḥ, vātādidoṣarasādidūṣyamūtramalasaṃsargādviṃśatirmohāḥ, tathā vātādidoṣaraktadhātusaṃsargādvātaraktaraktapittavidradhiraktagulmādayaḥ| āyatanaviśeṣāditi āyatanāni sthānāni, teṣāṃ viśeṣo bheda ityarthaḥ; tadyathā- saptasvāyataneṣu pañcaṣaṣṭirmukharogāḥ, cakṣurindriyāyataneṣu ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ, nimittataśceti nimittāni vātādayaḥ; tadyathā- pratyekaṃ vātādijvarāstrayaḥ, sānnipātika ekaḥ, dvandvajāstrayaḥ, āgantuścāṣṭamaḥ; evamanyadapi nimittato vyādhīnāṃ nānātvaṃ jñeyam| eṣāmiti vyādhīnāṃ, vikalpo bhedaḥ nānātvamityarthaḥ| dūṣyajanmasañjñā lakṣaṇayā bhavatīti darśayannāha- doṣadūṣiteṣvatyarthamityādi| doṣaireva dūṣiteṣu dhātuṣvatyarthaṃ doṣajeṣu vikāreṣu rasajādisañjñā; yathā- ghṛtadagdhastailadagdhastāmradagdho lohadagdha iti| atra ghṛtādiśabdena ghṛtādistho vahnirlakṣyate, evaṃ rasādijo vyādhirityatra rasādisthitavātādidoṣā lakṣyante||8||
tatra, annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgoparodhakārśyavairasyāṅgasādākālajavalīpalitadarśanaprabhṛtayo 13 rasadoṣajā vikārāḥ; kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgendraluptaplīhavidradhigulmavātaśoṇitārśo'rbudāṅgamardāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣajāḥ 14, gudamukhameḍhrapākāśca; adhimāṃsārbudārśo'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikālajīmāṃsasaṅghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo māṃsadoṣajāḥ; granthivṛddhigalagaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyātisvedaprabhṛtayo medodoṣajāḥ; adhyasthyadhidantāsthitodaśūlakunakhaprabhṛtayo'sthidoṣajāḥ; tamodarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhiṣyandaprabhṛtayo majjadoṣajāḥ; klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaśca taddoṣāḥ; tvagdoṣāḥ saṅgo'tipravṛttirayathāpravṛttirvā malāyatanadoṣāḥ; indriyāṇāmapravṛttirayathāpravṛttirvendriyāyatanadoṣāḥ; ityeṣa 15 samāsa uktaḥ; vistaraṃ 16 nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ ||9||
cikitsāviśeṣavijñānārthaṃ sukhasādhyatvādikarmabodhārthaṃ ca pratyekaṃ rasādidhātuvikārān darśayitumāha- tatrānnāśraddhārocaketyādi| annāśraddhā annavidveṣaḥ| aṅgamarda iti vedanāviśeṣaḥ ‘sphuṭanikā’ iti loke| hṛllāso hṛdayotkledo'sakṛtṣṭhīvanam| aṅgasāda iti aṅgānāmanutsāhaḥ| rasadoṣajā iti doṣadūṣitarasajātāḥ| rasajānabhidhāya raktajānabhidhātumāha- kuṣṭhetyādi| raktajānuktvā māṃsajānāha- adhimāṃsetyādi| māṃsasaṅghāta iti māṃsatāno nāma mukharogeṣu; ‘māṃsocchrāyaḥ sāmānya eva’ ityanye| māṃsajān kathayitvā medojānāha- granthītyādi| medojānuktvā'sthijānāha- adhyasthyadhidantetyādi| adhyasthīni adhikāsthīnītyarthaḥ| adhidantā iti adhikā dantā ityarthaḥ| todaśūlābhyāṃ sahāsthiśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| asthidoṣānabhidhāya majjajānāha- tamodarśanetyādi|- tamodarśanam andhakāradarśanam| mūrcchā cetanācyutiḥ| bhramaḥ cakrārūḍhasyeva| pūrvasthūlamūlārurjanmeti sthūlamūlānāmaruṣāṃ vraṇānāṃ parvasu janmetyarthaḥ 17| anye tvatra ‘parvagauravasthūlamūlārurjanma’ iti paṭhanti| majjadoṣānabhidhāya śukradoṣān darśayati- klaibyāpraharṣetyādi|- klaibyamiti ṣaṇḍhatetyarthaḥ| apraharṣa iti strīviṣaye'nabhilāṣaḥ| taddoṣā iti śukradoṣā ityarthaḥ| śukrajānuktvā malāyatanadoṣānāha- tvagdoṣā ityādi| tvagdoṣāḥ kuṣṭhāni| karṇanāsāmukhākṣimalāyataneṣvanyeṣu ca prajananādyapatyapatheṣvapravṛttiḥ ‘saṅga’ ucyate| malāyatanadoṣānabhidhāyendriyāyatanadoṣānāha- indriyāṇāmapravṛttirityādi| samāsaḥ saṅkṣepaḥ| doṣadhātumalasaṃsargāditi yat prāguktaṃ vyādhinānātvakāraṇaṃ, tathā''yatanaviśeṣāditi yaddvitīyaṃ vyādhinānātvakāraṇamuktam, etaddvayamapi saṅkṣepeṇābhidhāya nimittataśceti yaduktaṃ tṛtīyaṃ vyādhinānātvakāraṇaṃ tadabhidhātumāha- vistaramityādi| nimittāni vātādayaḥ tatkāraṇāni balavadvigrahādīni mithyāprayuktāni snehādīni ca; jvare tadyathā kāmajvaraḥ krodhajvaro mṛtpāṇḍuroga ityādi; tathā'tīsāre ‘gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ’ (u. ta. a. 40) ityādi pratirogaṃ nirdiṣṭāni| pratirogaṃ vakṣyāma iti roge roge vakṣyāmaḥ||9||
bhavati cātra- kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām | yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate 18||10||
vātādīnāṃ śarīre prasaratāṃ sthānasaṃśrayasya vyādhinānātvakāraṇasya hetuṃ darśayannāha- kupitānāmityādi| khavaiguṇyāt srotovaiguṇyādityarthaḥ||10||
bhūyo'tra 19 jijñāsyaṃ, kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nityaḥ saṃśleṣaḥ paricchedo vā? iti; yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ syāttarhi nityāturāḥ sarva eva prāṇinaḥ syuḥ; athāpyanyathā 20 vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca, ‘anyatra vartamānānāmanyatra liṅgaṃ na bhavati’ iti kṛtvā yaducyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tanna | atrocyate- doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti; atha ca na (nityaḥ) sambandhaḥ; yathāhi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti, satyapyākāśe kadācinna bhavanti, atha ca nimittatastata evotpattiriti; taraṅgabudbudādayaścodakaviśeṣāḥ eva; vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nāpyevaṃ saṃśleṣo na paricchedaḥ śāśvatikaḥ, atha ca nimittata evotpattiriti ||11||
pratipādya vyādhīnāṃ doṣāṇāṃ ca kāryakāraṇasambandhaṃ punaranyathā jijñāsyamāha- bhūya ityādi|- bhūyaḥśabdaḥ punararthe| jijñāsyaṃ jñātumabhilaṣaṇīyam| etenaitaduktaṃ bhavati- prākkila vyādhīnāṃ vātādimūlatvaṃ jijñāsitam, atrānyat punarapi jñātumeṣṭavyamityarthaḥ; anye bhūyo bahutaramiti vyākhyānayanti| kecit ‘bhūyo'tra jijñāsyate’ iti paṭhanti| nityaḥ saṃśleṣa iti sarvadā apṛthaktvaṃ, yathā- sūryātapayoścandrajyotsnayoḥ pāvakoṣṇatvayoriti| paricchedo viśleṣaḥ pṛthaktvaṃ; yathā- paṭakuvindakayorghaṭakumbhakārayoḥ 21 kuṇḍalasuvarṇakārayorityādi| athāpyanyatheti 22 ko'rthaḥ? anityaḥ saṃśleṣaḥ| pūrvapakṣamāśaṅkya samādhānamāha- atrocyata ityādi| pratyākhyāyeti parityajyetyarthaḥ| nanu, yadi doṣān parityajya jvarādayo na bhavanti, tarhi sambandho'stītyāśaṅkānirākaraṇāyāha- atha ca na sambandha iti|- ‘sarvadā’ iti śeṣaḥ| kathaṃ na sarvadā sambandha ityatra dṛṣṭāntamāha- vidyudvātetyādi| ākāśaśabdenākāśastho megha ucyate; satyapyākāśa iti vidyamāne'pi jalada ityarthaḥ| nimittata iti sāmagrīta ityarthaḥ| tata eveti tasyāḥ sāmagryā evetyarthaḥ| aparadṛṣṭāntamāha- taraṅgabudbudādaya iti| taraṅgaḥ jalalaharī| śāśvatika iti nitya ityarthaḥ||11||
bhavati cātra- vikāraparimāṇaṃ ca saṅkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak | vistareṇottare tantre sarvābādhāśca vakṣyate ||12||
‘vistaraṃ nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāma’ iti yaduktaṃ prāk tat pratipādayannāha- vikāraparimāṇaṃ cetyādi| vikāraparimāṇaṃ ceti iyaṃ samudāyasaṅkhyā, tathā ca ‘vyādhīnāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca’- (u. taṃ. a. 66) ityuttare tantre vakṣyate| saṅkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthagiti iyamavayavasaṅkhyā; tathā ca- ṣaḍarśāṃsi, catasro'śmaryaḥ, aṣṭādaśa kuṣṭhānīti nidānasthāne vakṣyate| sarvābādhāśca vakṣyata iti jvarātīsāraśoṣādayaḥ| cakāro'tra bhinnakrame| tena vikāraparimāṇaṃ ca sarvābādhāścottare tantre vakṣyata iti sambadhyate; na punaḥ ‘uttare tantre’ iti ‘saṅkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthag’ ityatra sambadhyate| anye tu vyākhyānayanti “ vikārā jvarādīnāmupadravarūpatayā tṛṭchardiprabhṛtayaḥ, tatparimāṇamadhikamadhyahīnabhedena vikāraparimāṇam; ‘aṣṭau jvarāḥ, ṣaḍatīsārāḥ’ ityādi saṅkhyā ca pṛthak pṛthak; sarvābādhāśca śārīramānasā iti; sarvametaduttare tantre vakṣyate vyākhyāsyatyācāryaḥ” iti||12||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vyādhisamuddeśīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ ||24||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ||24||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye sādhyāsādhyatvamuktaṃ, tacca vyādhīnāṃ snehādinā śastreṇa vā bhavatīti tadbhedapratipādanārthaṃ pravṛttaḥ sarvāneva vyādhīnavaśyapratipādanīyān pratipādayituṃ vyādhisamuddeśīyamāha’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘sarvatantrasāmānyāditi sarvatantraviṣayavyāpakatvāt| yaduktaṃ- ‘yat kiñcidābādhakaraṃ tat sarvaṃ śalyasañjñitam| vyāptānyaṅgānyato'nena śalyajñānena bhūriṇā’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘atrātmaśabdena śarīraṃ bhaṇyate| ātmanyadhivartata ityadhyātmaṃ śārīramānasādidoṣāḥ, tatra bhavamādhyātmikam| bhūtāni bāhyāni vātādīni pṛthivyādīni ca| tena nimittena bhūtamādhibhautikam| duḥkhamupadiśya tatsambandhena vyādhibhedānāha- tattvityādi| vakṣyamāṇasaptavidhe vyādhau tadduḥkhaprasaraṃ upanipatati upagataṃ bhavati vyādhikāryatayā| ādirjīvopakramaḥ, sa ca śukraśoṇitamelakaḥ, tasya balaṃ prakaraṇādvyādhijanikā śaktiḥ, sā ca śukraśoṇitadoṣarūpaiva, tenādibalena bhūtā ādibalapravṛttāḥ| evaṃ janmani balaṃ pūrvajanmavyavasthitā doṣā evetyādi pūrvavad vyākhyeyam| saṃhananaṃ saṃhatiḥ āgantuhetusambandhaḥ| tadbalapravṛttāḥ saṅghātabalapravṛttāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘āmāśayasamutthā nābheruparijāḥ kaphapittajanyā vā| pakvāśayasamutthā nābhyadhogatā vātajanyā vā’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘ye āgantava iti āgantuviśeṣā ityarthaḥ, aparāgantūnāṃ bhūtādīnāmādhidaivike'bhidhānāt| durbalasya balavadvigrahādityāgantuviśeṣakāraṇopalakṣaṇaṃ, tena patanādijanyānāmapi grahaṇam| śastrakṛtā ityatra śastrasya hiṃsakamātropalakṣaṇatayā atiriktābhighātapīḍanādikṛtāśca gṛhyante’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘avyāpannartukṛtāḥ kālasvabhāvakṛtapittādicayādikṛtāḥ|’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘abhiśastakāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘atra saṃsargajā aupasargikarogisaṃsargajātāḥ| ākasmikāḥ saṃsargajavyatiriktā ādhidaivikā aparidṛśyamānahetutayā ākasmikā bhaṇyante’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘svabhāvo mānuṣaśarīrasya jātipratibaddho'dṛṣṭakṛto bhāvaḥ’ iti cakraḥ|’ ↩
- 10 ‘daivaṃ prāktanaṃ karmādhikṛtya vartate ityadhidaivaṃ, tatra bhūtamityādhidaivike vyutpattimicchāmaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘mūlamiti kāraṇam| āgantukāraṇe mānase ca kathaṃ vātādimūlatvamityāha- talliṅgatvāditi| vātādiliṅgayuktatvādityarthaḥ| āgantāvapi hi vātādiliṅgaṃ śarīrakṣobhādavaśyaṃ bhavati, paraṃ tat kiyantamapi kālaṃ vātādicikitsāprayojanakaṃ na bhavati| yaduktaṃ- ‘tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan’ (ca. ci. a. 3) ityādi| tathā ‘āganturanveti nijaṃ vikāraṃ’ (ca. sū. a. 19) iti | mānase'pi kāmādau doṣakopo bhavatyeva| yaduktaṃ- ‘kāmaśokabhayādvāyuḥ’ (ca. ci. a. 3) ityādi| dṛṣṭaphalatvāditi vātādikriyayā sarvavikāreṣu sādhyeṣūpaśayarūpaphaladarśanāt| āgantāvapi kālānubandhāddoṣakriyayā phalaṃ bhavati| āgamācceti ‘nāsti rogo vinā doṣaiḥ’ (sū. a. 35) ityādi, carake'pyuktaṃ- ‘vikāro dhātuvaiṣamyaṃ’ (ca. sū. a. 9) iti| atra dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| vikārajātamiti mahadādīni sapta, ekādaśendriyāṇi, pañcārthāḥ, tathā tadvikārāśca goghaṭādayaḥ| viśvarūpeṇeti sthāvarādiviśvarūpatayā, sattvarajastamasāmeva hi prakṛtirūpāṇāṃ mahadādi sarvaṃ pariṇāma iti sāṅkhyanayaḥ| viśvarūpeṇeti jvarātisāravraṇādirūpeṇa|’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘vikalpā bhavanti’ iti pā. ↩
- 13 ‘arocakastvāhārecchāyāṃ satyāmannasya mukhapraveśane asvādutvāvabodhaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 14 atra ‘raktadoṣāḥ’ iti, ‘raktadoṣāt’ iti ca pā.| evamagre'pi ‘māṃsadoṣāḥ’, ‘māṃsadoṣāt’ ityādi jñeyam ↩
- 15 ‘ityevaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘vistaranimittāni ca’ iti pā. ↩
- 17 yaduktaṃ carake ‘aruṣāṃ sthūlamūlānāṃ parvajānāṃ ca darśanam’ (ca. sū. a.28) iti ↩
- 18 ‘svavaiguṇyāt’ iti pā. ↩
- 19 ‘evaṃ doṣadhātusaṃsargān vikārānabhidhāya jvarādinā saha vātādīnāṃ saṃsargamāhabhūyo'tretyādi| jvarādayo vātādikāryaṃ, kāryaṃ ca samavāyikāraṇena nityasambaddhaṃ, kāraṇaṃ tu nāvaśyaṃ kāryeṇa| yathā- tantustvanutpādyaiva paṭaṃ bhavitumarhati, kintu na punastantuṃ vinā paṭaḥ| ityevamākārā jvarādayo doṣeṣviti darśayannāha- doṣānityādi| atra dṛṣṭānte ‘ākāśaṃ pratyākhyāya’ iti vacanamakāraṇasyākāśasya vidyudādivyāpakatayā uktam| taraṅgabudbudādayaścodakaviśeṣā iti doṣavyādhivat kāryakāraṇatayā tulya eva dṛṣṭāntaḥ| nimittata eveti jvarādijanakavātādikāraṇāt| tata eva vātāderbhavati nānyataścetyevakārārthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 20 ‘athavā’ iti pā.| ‘atheti pakṣopanyāsārtham| vātādīnāṃ jvarādīnāṃ cānyathā paricchede'pi ‘anyatra vartamānānāṃ bhāvānāmanyatra liṅgaṃ na bhavati’ iti kṛtvā iti nyāyāt ‘vātādayo jvarādīnāṃ mūlāni’ iti yaducyate ‘sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ’ ityādinā prāguktena granthasandarbheṇa, tannopapadyate, prāṇināṃ vātādimattve satyapi nityāturatvenālakṣyamāṇatvāt, jvarādīnāṃ vātādiliṅgatvenaivopalambhācceti bhāvaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 21 kuvindakaḥ tantuvāyaḥ ↩
- 22 ‘athavā anyatheti’ iti pā. ↩