athāto'ṣṭavidhaśastrakarmīyamadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| chedyā bhagandarā granthiḥ ślaiṣmikastilakālakaḥ | vraṇavartmārbudānyarśaścarmakīlo'sthimāṃsagam ||3|| śalyaṃ jatumaṇirmāṃsasaṅghāto galaśuṇḍikā | snāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ ||4|| adhruṣaścopadaṃśāśca māṃsakandyadhimāṃsakaḥ |5|
tatra pūrvaṃ chedyakarmaṇa eva darśitatvāttadbhedameva darśayannāha- chedyā bhagandarā ityādi| granthiḥ ślaiṣmika iti āmo na tu pakvaḥ| tilakālaka iti kṣudrarogaparipaṭhitaḥ; na tu śūkadoṣoktaḥ, tasyāsādhyatvāt| vraṇavartmeti klinno vraṇauṣṭhaḥ| arbudāni sarvāṇi| arśo vātikaṃ ślaiṣmikaṃ ca| carmakīla iti gudapārśvavartī māṃsāṅkuraḥ| snāyvādibhiḥ saha kothaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate, kothaḥ pūtībhāvaḥ| śataponaka iti śūkadoṣapaṭhitaḥ; anye tu “bhagandaragrahaṇenāpyupāttasya śataponakasya punarupādānamatyantacchedanārtham, ananyapratīkāratvāt”||1-4||
bhedyā vidradhayo'nyatra sarvajādgranthayastrayaḥ ||5|| ādito ye visarpāśca vṛddhayaḥ savidārikāḥ | pramehapiḍakāḥ śophaḥ stanarogo'vamanthakāḥ ||6|| kumbhīkānuśayī nāḍyo vṛndau puṣkarikā'lajī | prāyaśaḥ kṣudrarogāśca puppuṭau tāludantajau ||7|| tuṇḍikerī gilāyuśca pūrvaṃ ye ca prapākiṇaḥ | bastistathā'śmarīhetormedojā 2 ye ca kecana ||8||
bhedyaviṣayaṃ darśayannāha- bhedyā ityādi| granthayastraya iti vātapittakaphajāḥ| ādito ye visarpāśceti vātapittaśleṣmajāḥ| vidārikā kṣudrarogeṣu| avamanthaka iti śūkadoṣeṣu| vṛndāviti ekavṛndo vṛndaśca kaṇṭhagatarogeṣu| puṣkarikā śūkadoṣeṣu| puppuṭau tāludantajāviti tālupuppuṭo dantapuppuṭaśca| pūrvaṃ ye ca prapākiṇa iti bhagandarādayaḥ| bastistathā'śmarīhetoriti aśmarīnimittameva bastirbhedyo nānyahetoḥ, abhede dhruvamaraṇādbhede ca saṃśayāt||5-8||
lekhyāścatasro rohiṇyaḥ kilāsamupajihvikā | medojo dantavaidarbho granthirvartmādhijihvikā ||9|| arśāṃsi maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatistathā |10|
lekhyaviṣayaṃ darśayannāha- lekhyāścatasra ityādi| catasro rohiṇyaḥ iti vātapittaśleṣmasannipātotthāḥ, raktajāḥ punarekāntāsādhyatvādiha noktāḥ| vartma iti vraṇavartma netravartma cetyarthaḥ| maṇḍalaṃ kaṇḍūkuṣṭhādīnām| māṃsakandī svalpamāṃsāṅkuraḥ||9||-
vedhyāḥ sirā bahuvidhā mūtravṛddhirdakodaram ||10||
vedhyaviṣayaṃ darśayannāha- vedhyā ityādi||10||
eṣyā nāḍyaḥ saśalyāśca vraṇā unmārgiṇaśca ye |11|
eṣyaviṣayaṃ darśayannāha- eṣyā ityādi| eṣyā iti lohādiśalākayā'ntaranveṣaṇīyā ityarthaḥ, śalyasthitijñānārthaṃ, sukhenāpakarṣaṇāya ca| unmārgī tiryaggatiḥ|11|-
āhāryāḥ śarkarāstisro dantakarṇamalo'śmarī ||11|| śalyāni mūḍhagarbhāśca varcaśca nicitaṃ gude |12|
āhāryaviṣayaṃ darśayannāha- āhāryā ityādi| āhāryā ākarṣaṇīyāḥ| śarkarāstisra iti mūtraśarkarā pādaśarkarā dantaśarkarā ceti||11||-
srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvajādṛte ||12|| kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaścaikadeśajaḥ | pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam ||13|| arbudāni visarpāśca granthayaścāditaśca te | trayastrayaścopadaṃśāḥ stanarogā vidārikā ||14|| su(śu)ṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ 3 kṛmidantakaḥ | dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ ||15|| pittāsṛkkaphajāścauṣṭhyāḥ kṣudrarogāśca bhūyaśaḥ |16|
visrāvyaviṣayaṃ darśayannāha- srāvyā ityādi||12-15||-
sīvyā 4 medaḥsamutthāśca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ ||16|| sadyovraṇāśca ye caiva calasandhivyapāśritāḥ 5|17|
sīvyaviṣayaṃ darśayannāha- sīvyā ityādi| medaḥsamutthā iti ye kecana medobhavavikārāḥ| bhinnā iti vidīrṇā ityarthaḥ| sulikhitā gadā iti niravaśeṣalikhitā ityarthaḥ| vyapāśritā iti viśeṣeṇāśritā ityarthaḥ| ‘sādhyāḥ’ iti kecit paṭhanti||16||-
na kṣārāgniviṣairjuṣṭā na ca mārutavāhinaḥ ||17|| nāntarlohitaśalyāśca... |18|
atha ke na sīvyā ityāha- na kṣāretyādi||17||
... teṣu samyagviśodhanam |18|
teṣu kiṃ kartavyamityāha- teṣvityādi|18|-
pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavecca yat ||18|| ahṛtāni yato'mūni pācayeyurbhṛśaṃ vraṇam | rujaśca vividhāḥ kuryustasmādetān viśodhayet ||19||
kān viśodhayedityāha- pāṃśvityādi| anye ‘tṛṇādīni’ iti paṭhanti| kasmādete viśodhyā ityāha- ahṛtānītyādi||18-19||
tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā yathāsthitam | sīvyet 6 sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā ||20|| śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā bālena vā punaḥ | mūrvāguḍūcītānairvā sīvyedvellitakaṃ śanaiḥ ||21|| sīvyedgophaṇikāṃ vā'pi sīvyedvā tunnasevanīm | ṛjugranthimatho vā'pi yathāyogamathāpi vā ||22|| deśe'lpamāṃse sandhau ca sūcī vṛttā'ṅguladvayam | āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale cā'pi pūjitā ||23|| dhanurvakrā hitā marmaphalakośodaropari | ityetāstrividhāḥ sūcīstīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ ||24|| kārayenmālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ | nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet ||25|| dūrādrujo vraṇauṣṭhasya sannikṛṣṭe'valuñcanam ||26||
tatra saptānāṃ chedyādikarmaṇāmavacāraṇasyānyatra darśitatvāt sīvyasya punaratraiva vistareṇa nirdiśannāha- tato vraṇamityādi| samunnamya unnataṃ kṛtvā| aśmantakaḥ amlaloṭakasadṛśo vṛkṣaḥ| kṣaumamiti kṣumā atasī tasyā idaṃ kṣaumam| snāyuriti śaṇākāra upadhātuviśeṣaḥ, yena dhanūṃṣi nahyante| mūrvā caurasnāyuḥ, yayā pūrvadeśe guṇān kurvanti dhanuṣām| anye kovidārasadṛśayugmapatrāṃ latāviśeṣāṃ mūrvāmācakṣate| tānairiti tantubhirityarthaḥ| vellitakaṃ vakram| gophaṇikāṃ gophaṇākārām| tunnasevanīmiti yathā vastraṃ pāṭitaṃ tantuvāyakāḥ sandadhati tadvattunnasevanīṃ sīvyet| ṛjugranthimiti ṛjugrantheḥ sadṛśo bandho yasyāṃ sevanyāṃ sā ṛjugranthiḥ| tryasreti tridhāretyarthaḥ| phalakoṣaḥ aṇḍakoṣaḥ| susamāhitāḥ iti suhastā ityarthaḥ| parimaṇḍalā iti vartulā ityarthaḥ| sannikṛṣṭe nikaṭa ityarthaḥ| avaluccanamiti truṭanamityarthaḥ||20-26||-
atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ 7 pratisārayet | priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrṇaiḥ samantataḥ ||27|| śallakīphalacūrṇairvā kṣaumadhyāmena vā punaḥ | tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvā''cārikamādiśet 8||28||
sīvanasya paścātkarma darśayannāha- atha kṣaumetyādi| kṣaumeṇa atasīvastreṇa, picunā kārpāsatūlena, ābhyāṃ dvābhyāṃ channamityarthaḥ| susyūtamiti ‘samyaksīvitam’ iti loke| pratisārayet avacūrṇayedityarthaḥ| avacūrṇanadravyāṇyāha- priyaṅgvañjanetyādi| añjanaṃ sauvīrāñjanam| samantata iti sarvatretyarthaḥ| kṣaumadhyāmeneti atasībhavavastrabhasmanā| ācārikamādiśediti vraṇitopāsanīyoktamācāraṃ kathayedityarthaḥ| kecidiha chedyādīni gadyenaiva paṭhanti yāvat ‘baddhvā''cārikamādiśet’ iti||27-28||
etadaṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam | cikitsiteṣu kārtsnyena vistarastasya vakṣyate ||29||
saṅkṣepoktiriyaṃ, vistaro'sya vakṣyata iti darśayannāha- etadityādi| aṣṭagrahaṇaṃ punaryadiha kṛtaṃ taccarakoktaṣaṭsaṅkhyānirākaraṇārtham 9||29||
hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanamātmanaḥ | etāścatasro'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||30||
tatrāṣṭānāmapi karmaṇāṃ vyāpadaṃ darśayannāha- hīnātiriktamityādi| gātracchedanamātmanaḥ iti śastrakarma kurvataḥ svaśarīra 10 chedanamityarthaḥ| catasro vyāpada iti; anye tu ‘etā hi tisra’ iti paṭhanti; sa tu pramādapāṭhaḥ||30||
ajñānalobhāhitavākyayogabhayapramohairaparaiśca bhāvaiḥ | yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ tadā sa 11 śeṣān kurute vikārān ||31||
vyāpado hetūn darśayannāha- ajñānetyādi| ahitavākyayogaḥ śatruvacanaprayogaḥ| pramohe vaicittyam 12| aparaiśca bhāvairiti prayojanavyagratvādibhirityarthaḥ| kuśastramiti 13 īṣacchastram| sa śeṣāniti sa iti vaidyaḥ śeṣān aparānityarthaḥ||31||
taṃ kṣāraśastrāgnibhirauṣadhaiśca bhūyo'bhiyuñjānamayuktiyuktam | jijīviṣurdūrata eva vaidyaṃ vivarjayedugraviṣāhitulyam ||32||
prāguktājñānādidoṣadūṣitaṃ vaidyaṃ pratyāturaḥ kiṃ kuryādityāha- taṃ kṣāraśastrāgnibhirityādi| taṃ tathāvidhaṃ bhiṣakchadmacaram| ayuktiyuktaṃ yathā bhavatītyarthaḥ| jijīviṣuḥ jīvitumicchuḥ| dūrata eva vaidyaṃ vivarjayediti tasmai darśanamapi na dadyāt||32||
tadeva yuktaṃ tvati marmasandhīn hiṃsyāt sirāḥ snāyumathāsthi caiva | mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena prāṇairviyuñjyādathavā kadācit ||33||
hīnavyāpadamabhidhāyātiriktaśastravyāpadaṃ darśayannāha- tadevetyādi|- tadeva śastraṃ, yuktaṃ prayuktaṃ, tu punararthe, atīti atiśayena, prāṇairviyuñjyāditi prāṇaiḥ saha viyogaṃ kārayedityarthaḥ||33||
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ saṃlayanoṣṇate 14 ca | srastāṅgatā mūrcchanamūrdhvavātastīvrā rujo vātakṛtāśca tāstāḥ ||34|| māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendriyārthoparamastathaiva | daśārdhasaṅkhyeṣvapi vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgamuktam ||35||
marmasandhisirāsnāyvasthipañcānāṃ chedanāt pañcaprakārāmatiriktaśastravyāpadaṃ darśayitvedānīṃ teṣveva marmādiṣu viddheṣu yāni liṅgāni bhavanti tāni sāmānyena darśayannāha- bhrama ityādi|- bhramaḥ cakrārūḍhasyeva| pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇam| patanam anūrdhvasthitiḥ| pramohaḥ naivātyantaṃ cittanāśaḥ| viceṣṭanaṃ vigatakāyaparispandanam| saṃlayanaṃ suṣuptāvasthasyeva cittasyākarmaṇyatā| uṣṇatā śarīrasya paritāpaḥ| srastāṅgatā śarīraśaithilyam| mūrcchanaṃ cetanācyutiḥ| ūrdhvavāta iti śvāso'trābhipreto na rogaviśeṣaḥ| māṃsodakābhaṃ māṃsadhāvanajalasadṛśam| uparamo nivṛttiḥ| daśārdhasaṅkhyeṣviti 15 ‘tadeva yuktaṃ’ ityādiślokokteṣu marmasandhiśirāsnāyvasthiṣu pañcasu kṣateṣu viddheṣu||34-35||
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ sravedvai kṣatataśca vāyuḥ | karoti rogān vividhān yathoktāṃśchinnāsu 16 bhinnāsvathavā sirāsu ||36|| kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca | cirādvrraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||37|| śophātivṛddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau | kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt sandhikarmoparatiśca liṅgam ||38|| ghorā rujo yasya niśādineṣu sarvāsvavasthāsu na 17 śāntirasti | tṛṣṇāṅgasādau śvayathuśca ruk 18 ca tamasthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||39||
amarmaviddhasirādiliṅgaṃ darśayannāha- surendatyādi| surendragopapratimamiti indragopakīṭasannibhamityarthaḥ| yathoktāniti śoṇitavarṇanīyoktaśirorogādhimanthādīn| kaubjyamityādi kaubjyamiti antarbahirāyāmajaṃ dvidhā| avayavāvasāda iti avayavasya svakarmaṇyasāmarthyam| kriyāsvaśaktiriti sāmānyena sarvaśarīrasya, kriyāścātrotkṣepaṇāpakṣepaṇaprasāraṇākuñcanalakṣaṇāḥ| tumulā gahanāḥ; anye tu “vātapittaśleṣmajanitā ekatra vyākulībhūtavedanāstumulā ucyante” iti vadanti| vyavasyet jānīyādityarthaḥ| śophātivṛddhirityādi śophaḥ prasiddhaḥ| parvasviti sandhiṣu| bhedaḥ sphuṭanamiva| caleṣviti śākhāhanukaragrīvāsu calāḥ sandhayaḥ||36-39||
yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu |40|
sirādīnāṃ marmarahitānāṃ viddhalakṣaṇamabhidhāya sirādimarmaviddhalakṣaṇamatideśena darśayannāha- yathāsvamityādi| cakāro'yaṃ bhinnakrame etāni cetyatra draṣṭavyaḥ, tena na kevalaṃ bhramapralāpādīni pūrvoktāni , kintu 19 avamarmaviddhasirādiliṅgānyapi yathāsvaṃ boddhavyānītyarthaḥ|40|-
sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo yo māṃsamarmaṇyabhitāḍitaḥ syāt ||40||
anuktasya māṃsasya marmaviddhalakṣaṇaṃ darśayannāha- sparśamityādi| sirādivanmāṃsamapi pūrvaṃ kuto na nirdiṣṭamiti cet? kevalamāṃsaviddhasyāvyāpakatvāt| kecidācāryā bhramapralāpādīni liṅgāni sadyaḥprāṇaharādīnāṃ marmaṇāṃ manyante, ata eva teṣāṃ mate daśārdhasaṅkhyeṣvityatra sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharaviśalyaprāṇaharavaikalyakararujākarākhyeṣu pañcasu marmasviti vyākhyānaṃ, tathā teṣāṃ mate yāni sirādīnāṃ ‘surendragopapratimāṃ’ ityādilakṣaṇānyuktāni tānyapi sirādimarmaviddheṣu jñātavyāni, na punarmarmarahitasirādividdheṣu, ata eva teṣāṃ mate ‘yathāsvametāni vibhāvayecca’ ityatra na cakārārthaṃ kathayanti, kintu surendragopapratimamityādyuktalakṣaṇeṣvantarbhāvayanti yathāsvamityādipāṭham||40||
ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti hi karma kurvan | tamātmavānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayedāyurabhīpsamānaḥ ||41||
atiriktaśastravyāpadamabhidhāya vaidyasyaivātmagātracchedanavyāpadaṃ darśayannāha- ātmānamevetyādi| ātmānameveti svāṅgamevetyarthaḥ; śastragrahaṇadhāraṇāvacāraṇānabhijñatvāddhinastītyarthaḥ| jaghanyakārī atihīnakarmakārī| taṃ tathāvidhaṃ kuvaidyam| ātmavān buddhimān, ‘ātura’ iti śeṣaḥ| ātmahanam ātmacchedinam, ātmatudam iti kecit paṭhanti| āyuḥ jīvitam||41||
tiryak praṇihite śastre doṣāḥ pūrvamudāhṛtāḥ | tasmāt pariharan doṣān kuryācchastranipātanam ||42||
tiryakśastrapraṇidhānakarmavyāpadaṃ darśayannāha- tiryakpraṇihita ityādi| doṣāḥ pūrvamudāhṛtā iti agropaharaṇīyādhyāye ‘sirāsnāyucchedanam’ (sū. a.5) ityādayo doṣāḥ| doṣaparihāraṃ darśayannāha- tasmādityādi||42||
mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ | apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca ||43|| visṛjatyātmanā''tmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate |44|
idānīṃ vaidyaṃ pratyātureṇa kiṃ kartavyamityāha- mātaramityādi| atra śloke prathamo'piśabdaḥ samuccaye, dvitīyastu sambhāvanāyām| visṛjati dadāti| ātmanā svayameva| ātmānaṃ śarīram| enaṃ vaidyam||43||-
tasmāt putravadevainaṃ pālayedāturaṃ bhiṣak ||44||
vaidyenaivaṃvidhe āture viśvaste yat kartavyaṃ tadāha- tasmādityādi| emāturamityatra sambandhaḥ| sādhvekaputravat pālayedityarthaḥ||44||
dharmārthau kīrtimityarthaṃ 20 satāṃ grahaṇamuttamam | prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitamārabhya karmaṇā ||45||
samyakpālane mahadeva phalaṃ bhavatīti darśayannāha- dharmārthāvityādi| satāṃ grahaṇamuttamamiti śiṣṭānāṃ madhye grahaṇamupādānamuttamaṃ bhavatītyarthaḥ||45||
karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhistathā | vikāraḥ sādhyate kaściccaturbhirapi karmabhiḥ ||46||
sādhyo'pi vyādhiranekakarmasādhyo bhavatīti darśayannāha- karmaṇetyādi| karmaṇeti chedyādikena snehādikena vā; apiśabdāt pañcādibhirapi| kecit ‘dharmārthau’ ityādiślokamadhyāyānte paṭhanti||46||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'ṣṭavidhaśastrakarmīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||25||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||25||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘aṣṭavidhaśastrakarmaṇyamadhyāyaṃ’ iti pā. | “athātaḥ śastrakarmavidhiviniścayamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| chedyāstu bhagandarārśo'rbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāścāmayāstathāmāṃsasirāsnāyukotho māṃsakandī māṃsāsthigatamapi śalyamutsaṅgaḥ śataponako jatumaṇirvalmīkamadhruṣo'dhimāṃsamāṃsasaṅghātagalaśuṇḍikā ityevamādayo vikārāḥ||2|| bhedyāstu sarvajāmṛte vidradhyanuśayī pramehapiḍakā granthayaśca visarpāścāditastrayastrayo vṛddhayaśca vidārikāvamanthaupuṣkarikā nāḍyaḥ stanarogāśca sahopadaṃśaiḥ śothāśca sarvasarāḥ prāyaśaḥ kṣudrarogāstālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo'ntaḥ pūyaśalyā ye ca bhedaḥ samutthā aśmarīhetorbastiśca||3|| lekhyāścatasro rohiṇyo vraṇanetravartmārśo'dhijihvopajihvāmāṃsocchrāyāḥ kilāsā dantavaidarbhaḥ pañca medojāśca||4|| vedhyāstu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ||5|| eṣyāstu gatimanto ‘nāḍyaḥ’ śalyāni ca||6|| āhāryāstu dantāntaḥ- śarkarāśmarīmūḍhagarbhaṅkarṇamalaśalyāni pādaśarkarāśca||7|| visrāvyāvidradhiḥ sarvā bhavedanyatra sarvajāt||8||’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 2 cakrastu ‘pañca medaḥsamutthānā’ iti paṭhitvā, ‘galāgaṇḍagranthyapacyarbudavṛddhayaḥ’ iti vyākhyānayati ↩
- 3 kaṇṭakā jihvākaṇṭakāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘sīvyā bhedaḥ samutthāśca bhitvā vilikhitā gadāḥ| kaphagranthiralpapāliḥ karṇaḥ sadyovraṇāśca ye|| śirolalāṭākṣikūṭakarṇauṣṭhanāsāgaṇḍakṛkāṭikābāhūdarasphikpāyuprajananamuṣkādiṣu pradeśeṣvacaleṣu māṃsavatsu ca sīvyet| jānukūrparasandhyādiṣu ca pracaleṣvalpamāṃseṣu na sīvyet| vāyunirvāhiṇo'ntarlohitaśalyāḥ saviṣāśca na sīvyāḥ| tatra sīvyaṃ vraṇamabhisamīkṣya calāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīnapohyotkṛṣya yathāsthānaṃ sthāpayitvā snāyusūtrabālānāmanyatamena sīvyet, tṛṇāśmantakamūrvātasīnāṃ valkalaiḥ| sūcyastu tisra upadiśyante- dvyaṅgulātryaṅgulā dhanurvakreti| tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu tryasrā, sandhyasthisvalpamāṃseṣvavakāśeṣu ca dvyaṅgulā vṛttā, pakvāmāśayayormarmasu ca dhanurvakrā'rdhatṛtīyāṅgulā| gophaṇikā tunnasevanī villitakamṛjugranthiśceti samāsena sīvanavikalpāḥ| teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ| teṣāṃ prahāramāsādyopayogaṃ buddhvā bandhe na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭāmalpagrāhiṇīmatigrāhiṇīṃ vā sūcīṃ pātayet| bhavati cātra- dūre nipatitā bādhaṃ sannikṛṣṭe'valuñcanam| alpagrahāttadvadeva vraṇe kuryādatastyajet|| samyak sīvitamavekṣya madhughṛtairañjanamadhukarodhrāpriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret|| bhavanti cātra ślokāḥ- etadaṣṭavidhaṃ karma” ityādistāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘calasandhivyayāśrayāḥ’ iti pā ↩
- 6 ‘sūtrādibhiryathāyogyatayā sīvyediti yojyam| vellitabandhavadvellitakam| tryasratvaṃ bṛhattvaṃ ca māṃsalāvakāśasya dūravedhyatvāt| sandhyādīnāmalpavedhyatayā vṛttātvamalpatvaṃ ca| pakvāśayādāvantaḥ praveśatayā vakrā’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘saṃsyūtaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘atra vraṇarohe krameṇa sūtracchedo'pi jñeyaḥ| yaduktaṃ bhoje- “yadā manyeta saṃśliṣṭāṃ peśyā peśīṃ tvacā tvacam| tadā bandhanamekaṃ dve trīṇi vā mokṣayet kramāt” iti cakraḥ ↩
- 9 ‘pāṭanaṃ vyadhanaṃ caiva chedanaṃ lekhanaṃ tathā| pracchānaṃ sīvanaṃ caiva ṣaḍvidhaṃ śastrakarma tat” (ca. ci. a. 25) iti ↩
- 10 ‘svaśarīrocchedanam’ iti pā. ↩
- 11 ‘saśeṣān’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 12 ‘pramoho jñānavato'pi karmasamaye sammohaḥ|’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘īṣadartho'yaṃ kuśabdaḥ kriyāviśeṣaṇam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 14 hārāṇacandrastu ‘saṃlapanoṣṇate ca’ iti paṭhati, ‘saṃlapanaṃ rahasi bhāṣaṇaṃ, cittavibhramādaspaṣṭamananyāpekṣibhāṣaṇamityetat’ iti vyākhyānayati ca ↩
- 15 ‘daśārdhasaṅkhyeṣviti sirāsnāyvasthisandhimāṃsātmakatayā pañcasaṅkhyakeṣu marmasu’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 16 ‘sirāsu cchinnāsvatha vikṣatāsu’ iti pā. ↩
- 17 ‘ca naiti śāntim’ iti pā. ↩
- 18 ‘rūkṣaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘kintu’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 20 ‘kīrtiprītyarthaṃ’ iti pā ↩