25. aṣṭavidhaśastrakarmīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto'ṣṭavidhaśastrakarmīyamadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| chedyā bhagandarā granthiḥ ślaiṣmikastilakālakaḥ | vraṇavartmārbudānyarśaścarmakīlo'sthimāṃsagam ||3|| śalyaṃ jatumaṇirmāṃsasaṅghāto galaśuṇḍikā | snāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ ||4|| adhruṣaścopadaṃśāśca māṃsakandyadhimāṃsakaḥ |5|
tatra pūrvaṃ chedyakarmaṇa eva darśitatvāttadbhedameva darśayannāha- chedyā bhagandarā ityādi| granthiḥ ślaiṣmika iti āmo na tu pakvaḥ| tilakālaka iti kṣudrarogaparipaṭhitaḥ; na tu śūkadoṣoktaḥ, tasyāsādhyatvāt| vraṇavartmeti klinno vraṇauṣṭhaḥ| arbudāni sarvāṇi| arśo vātikaṃ ślaiṣmikaṃ ca| carmakīla iti gudapārśvavartī māṃsāṅkuraḥ| snāyvādibhiḥ saha kothaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate, kothaḥ pūtībhāvaḥ| śataponaka iti śūkadoṣapaṭhitaḥ; anye tu “bhagandaragrahaṇenāpyupāttasya śataponakasya punarupādānamatyantacchedanārtham, ananyapratīkāratvāt”||1-4||
bhedyā vidradhayo'nyatra sarvajādgranthayastrayaḥ ||5|| ādito ye visarpāśca vṛddhayaḥ savidārikāḥ | pramehapiḍakāḥ śophaḥ stanarogo'vamanthakāḥ ||6|| kumbhīkānuśayī nāḍyo vṛndau puṣkarikā'lajī | prāyaśaḥ kṣudrarogāśca puppuṭau tāludantajau ||7|| tuṇḍikerī gilāyuśca pūrvaṃ ye ca prapākiṇaḥ | bastistathā'śmarīhetormedojā 2 ye ca kecana ||8||
bhedyaviṣayaṃ darśayannāha- bhedyā ityādi| granthayastraya iti vātapittakaphajāḥ| ādito ye visarpāśceti vātapittaśleṣmajāḥ| vidārikā kṣudrarogeṣu| avamanthaka iti śūkadoṣeṣu| vṛndāviti ekavṛndo vṛndaśca kaṇṭhagatarogeṣu| puṣkarikā śūkadoṣeṣu| puppuṭau tāludantajāviti tālupuppuṭo dantapuppuṭaśca| pūrvaṃ ye ca prapākiṇa iti bhagandarādayaḥ| bastistathā'śmarīhetoriti aśmarīnimittameva bastirbhedyo nānyahetoḥ, abhede dhruvamaraṇādbhede ca saṃśayāt||5-8||
lekhyāścatasro rohiṇyaḥ kilāsamupajihvikā | medojo dantavaidarbho granthirvartmādhijihvikā ||9|| arśāṃsi maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatistathā |10|
lekhyaviṣayaṃ darśayannāha- lekhyāścatasra ityādi| catasro rohiṇyaḥ iti vātapittaśleṣmasannipātotthāḥ, raktajāḥ punarekāntāsādhyatvādiha noktāḥ| vartma iti vraṇavartma netravartma cetyarthaḥ| maṇḍalaṃ kaṇḍūkuṣṭhādīnām| māṃsakandī svalpamāṃsāṅkuraḥ||9||-
vedhyāḥ sirā bahuvidhā mūtravṛddhirdakodaram ||10||
vedhyaviṣayaṃ darśayannāha- vedhyā ityādi||10||
eṣyā nāḍyaḥ saśalyāśca vraṇā unmārgiṇaśca ye |11|
eṣyaviṣayaṃ darśayannāha- eṣyā ityādi| eṣyā iti lohādiśalākayā'ntaranveṣaṇīyā ityarthaḥ, śalyasthitijñānārthaṃ, sukhenāpakarṣaṇāya ca| unmārgī tiryaggatiḥ|11|-
āhāryāḥ śarkarāstisro dantakarṇamalo'śmarī ||11|| śalyāni mūḍhagarbhāśca varcaśca nicitaṃ gude |12|
āhāryaviṣayaṃ darśayannāha- āhāryā ityādi| āhāryā ākarṣaṇīyāḥ| śarkarāstisra iti mūtraśarkarā pādaśarkarā dantaśarkarā ceti||11||-
srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvajādṛte ||12|| kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaścaikadeśajaḥ | pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam ||13|| arbudāni visarpāśca granthayaścāditaśca te | trayastrayaścopadaṃśāḥ stanarogā vidārikā ||14|| su(śu)ṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ 3 kṛmidantakaḥ | dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ ||15|| pittāsṛkkaphajāścauṣṭhyāḥ kṣudrarogāśca bhūyaśaḥ |16|
visrāvyaviṣayaṃ darśayannāha- srāvyā ityādi||12-15||-
sīvyā 4 medaḥsamutthāśca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ ||16|| sadyovraṇāśca ye caiva calasandhivyapāśritāḥ 5|17|
sīvyaviṣayaṃ darśayannāha- sīvyā ityādi| medaḥsamutthā iti ye kecana medobhavavikārāḥ| bhinnā iti vidīrṇā ityarthaḥ| sulikhitā gadā iti niravaśeṣalikhitā ityarthaḥ| vyapāśritā iti viśeṣeṇāśritā ityarthaḥ| ‘sādhyāḥ’ iti kecit paṭhanti||16||-
na kṣārāgniviṣairjuṣṭā na ca mārutavāhinaḥ ||17|| nāntarlohitaśalyāśca... |18|
atha ke na sīvyā ityāha- na kṣāretyādi||17||
... teṣu samyagviśodhanam |18|
teṣu kiṃ kartavyamityāha- teṣvityādi|18|-
pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavecca yat ||18|| ahṛtāni yato'mūni pācayeyurbhṛśaṃ vraṇam | rujaśca vividhāḥ kuryustasmādetān viśodhayet ||19||
kān viśodhayedityāha- pāṃśvityādi| anye ‘tṛṇādīni’ iti paṭhanti| kasmādete viśodhyā ityāha- ahṛtānītyādi||18-19||
tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā yathāsthitam | sīvyet 6 sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā ||20|| śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā bālena vā punaḥ | mūrvāguḍūcītānairvā sīvyedvellitakaṃ śanaiḥ ||21|| sīvyedgophaṇikāṃ vā'pi sīvyedvā tunnasevanīm | ṛjugranthimatho vā'pi yathāyogamathāpi vā ||22|| deśe'lpamāṃse sandhau ca sūcī vṛttā'ṅguladvayam | āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale cā'pi pūjitā ||23|| dhanurvakrā hitā marmaphalakośodaropari | ityetāstrividhāḥ sūcīstīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ ||24|| kārayenmālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ | nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet ||25|| dūrādrujo vraṇauṣṭhasya sannikṛṣṭe'valuñcanam ||26||
tatra saptānāṃ chedyādikarmaṇāmavacāraṇasyānyatra darśitatvāt sīvyasya punaratraiva vistareṇa nirdiśannāha- tato vraṇamityādi| samunnamya unnataṃ kṛtvā| aśmantakaḥ amlaloṭakasadṛśo vṛkṣaḥ| kṣaumamiti kṣumā atasī tasyā idaṃ kṣaumam| snāyuriti śaṇākāra upadhātuviśeṣaḥ, yena dhanūṃṣi nahyante| mūrvā caurasnāyuḥ, yayā pūrvadeśe guṇān kurvanti dhanuṣām| anye kovidārasadṛśayugmapatrāṃ latāviśeṣāṃ mūrvāmācakṣate| tānairiti tantubhirityarthaḥ| vellitakaṃ vakram| gophaṇikāṃ gophaṇākārām| tunnasevanīmiti yathā vastraṃ pāṭitaṃ tantuvāyakāḥ sandadhati tadvattunnasevanīṃ sīvyet| ṛjugranthimiti ṛjugrantheḥ sadṛśo bandho yasyāṃ sevanyāṃ sā ṛjugranthiḥ| tryasreti tridhāretyarthaḥ| phalakoṣaḥ aṇḍakoṣaḥ| susamāhitāḥ iti suhastā ityarthaḥ| parimaṇḍalā iti vartulā ityarthaḥ| sannikṛṣṭe nikaṭa ityarthaḥ| avaluccanamiti truṭanamityarthaḥ||20-26||-
atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ 7 pratisārayet | priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrṇaiḥ samantataḥ ||27|| śallakīphalacūrṇairvā kṣaumadhyāmena vā punaḥ | tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvā''cārikamādiśet 8||28||
sīvanasya paścātkarma darśayannāha- atha kṣaumetyādi| kṣaumeṇa atasīvastreṇa, picunā kārpāsatūlena, ābhyāṃ dvābhyāṃ channamityarthaḥ| susyūtamiti ‘samyaksīvitam’ iti loke| pratisārayet avacūrṇayedityarthaḥ| avacūrṇanadravyāṇyāha- priyaṅgvañjanetyādi| añjanaṃ sauvīrāñjanam| samantata iti sarvatretyarthaḥ| kṣaumadhyāmeneti atasībhavavastrabhasmanā| ācārikamādiśediti vraṇitopāsanīyoktamācāraṃ kathayedityarthaḥ| kecidiha chedyādīni gadyenaiva paṭhanti yāvat ‘baddhvā''cārikamādiśet’ iti||27-28||
etadaṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam | cikitsiteṣu kārtsnyena vistarastasya vakṣyate ||29||
saṅkṣepoktiriyaṃ, vistaro'sya vakṣyata iti darśayannāha- etadityādi| aṣṭagrahaṇaṃ punaryadiha kṛtaṃ taccarakoktaṣaṭsaṅkhyānirākaraṇārtham 9||29||
hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanamātmanaḥ | etāścatasro'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||30||
tatrāṣṭānāmapi karmaṇāṃ vyāpadaṃ darśayannāha- hīnātiriktamityādi| gātracchedanamātmanaḥ iti śastrakarma kurvataḥ svaśarīra 10 chedanamityarthaḥ| catasro vyāpada iti; anye tu ‘etā hi tisra’ iti paṭhanti; sa tu pramādapāṭhaḥ||30||
ajñānalobhāhitavākyayogabhayapramohairaparaiśca bhāvaiḥ | yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ tadā sa 11 śeṣān kurute vikārān ||31||
vyāpado hetūn darśayannāha- ajñānetyādi| ahitavākyayogaḥ śatruvacanaprayogaḥ| pramohe vaicittyam 12| aparaiśca bhāvairiti prayojanavyagratvādibhirityarthaḥ| kuśastramiti 13 īṣacchastram| sa śeṣāniti sa iti vaidyaḥ śeṣān aparānityarthaḥ||31||
taṃ kṣāraśastrāgnibhirauṣadhaiśca bhūyo'bhiyuñjānamayuktiyuktam | jijīviṣurdūrata eva vaidyaṃ vivarjayedugraviṣāhitulyam ||32||
prāguktājñānādidoṣadūṣitaṃ vaidyaṃ pratyāturaḥ kiṃ kuryādityāha- taṃ kṣāraśastrāgnibhirityādi| taṃ tathāvidhaṃ bhiṣakchadmacaram| ayuktiyuktaṃ yathā bhavatītyarthaḥ| jijīviṣuḥ jīvitumicchuḥ| dūrata eva vaidyaṃ vivarjayediti tasmai darśanamapi na dadyāt||32||
tadeva yuktaṃ tvati marmasandhīn hiṃsyāt sirāḥ snāyumathāsthi caiva | mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena prāṇairviyuñjyādathavā kadācit ||33||
hīnavyāpadamabhidhāyātiriktaśastravyāpadaṃ darśayannāha- tadevetyādi|- tadeva śastraṃ, yuktaṃ prayuktaṃ, tu punararthe, atīti atiśayena, prāṇairviyuñjyāditi prāṇaiḥ saha viyogaṃ kārayedityarthaḥ||33||
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ saṃlayanoṣṇate 14 ca | srastāṅgatā mūrcchanamūrdhvavātastīvrā rujo vātakṛtāśca tāstāḥ ||34|| māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendriyārthoparamastathaiva | daśārdhasaṅkhyeṣvapi vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgamuktam ||35||
marmasandhisirāsnāyvasthipañcānāṃ chedanāt pañcaprakārāmatiriktaśastravyāpadaṃ darśayitvedānīṃ teṣveva marmādiṣu viddheṣu yāni liṅgāni bhavanti tāni sāmānyena darśayannāha- bhrama ityādi|- bhramaḥ cakrārūḍhasyeva| pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇam| patanam anūrdhvasthitiḥ| pramohaḥ naivātyantaṃ cittanāśaḥ| viceṣṭanaṃ vigatakāyaparispandanam| saṃlayanaṃ suṣuptāvasthasyeva cittasyākarmaṇyatā| uṣṇatā śarīrasya paritāpaḥ| srastāṅgatā śarīraśaithilyam| mūrcchanaṃ cetanācyutiḥ| ūrdhvavāta iti śvāso'trābhipreto na rogaviśeṣaḥ| māṃsodakābhaṃ māṃsadhāvanajalasadṛśam| uparamo nivṛttiḥ| daśārdhasaṅkhyeṣviti 15 ‘tadeva yuktaṃ’ ityādiślokokteṣu marmasandhiśirāsnāyvasthiṣu pañcasu kṣateṣu viddheṣu||34-35||
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ sravedvai kṣatataśca vāyuḥ | karoti rogān vividhān yathoktāṃśchinnāsu 16 bhinnāsvathavā sirāsu ||36|| kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca | cirādvrraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||37|| śophātivṛddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau | kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt sandhikarmoparatiśca liṅgam ||38|| ghorā rujo yasya niśādineṣu sarvāsvavasthāsu na 17 śāntirasti | tṛṣṇāṅgasādau śvayathuśca ruk 18 ca tamasthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||39||
amarmaviddhasirādiliṅgaṃ darśayannāha- surendatyādi| surendragopapratimamiti indragopakīṭasannibhamityarthaḥ| yathoktāniti śoṇitavarṇanīyoktaśirorogādhimanthādīn| kaubjyamityādi kaubjyamiti antarbahirāyāmajaṃ dvidhā| avayavāvasāda iti avayavasya svakarmaṇyasāmarthyam| kriyāsvaśaktiriti sāmānyena sarvaśarīrasya, kriyāścātrotkṣepaṇāpakṣepaṇaprasāraṇākuñcanalakṣaṇāḥ| tumulā gahanāḥ; anye tu “vātapittaśleṣmajanitā ekatra vyākulībhūtavedanāstumulā ucyante” iti vadanti| vyavasyet jānīyādityarthaḥ| śophātivṛddhirityādi śophaḥ prasiddhaḥ| parvasviti sandhiṣu| bhedaḥ sphuṭanamiva| caleṣviti śākhāhanukaragrīvāsu calāḥ sandhayaḥ||36-39||
yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu |40|
sirādīnāṃ marmarahitānāṃ viddhalakṣaṇamabhidhāya sirādimarmaviddhalakṣaṇamatideśena darśayannāha- yathāsvamityādi| cakāro'yaṃ bhinnakrame etāni cetyatra draṣṭavyaḥ, tena na kevalaṃ bhramapralāpādīni pūrvoktāni , kintu 19 avamarmaviddhasirādiliṅgānyapi yathāsvaṃ boddhavyānītyarthaḥ|40|-
sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo yo māṃsamarmaṇyabhitāḍitaḥ syāt ||40||
anuktasya māṃsasya marmaviddhalakṣaṇaṃ darśayannāha- sparśamityādi| sirādivanmāṃsamapi pūrvaṃ kuto na nirdiṣṭamiti cet? kevalamāṃsaviddhasyāvyāpakatvāt| kecidācāryā bhramapralāpādīni liṅgāni sadyaḥprāṇaharādīnāṃ marmaṇāṃ manyante, ata eva teṣāṃ mate daśārdhasaṅkhyeṣvityatra sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharaviśalyaprāṇaharavaikalyakararujākarākhyeṣu pañcasu marmasviti vyākhyānaṃ, tathā teṣāṃ mate yāni sirādīnāṃ ‘surendragopapratimāṃ’ ityādilakṣaṇānyuktāni tānyapi sirādimarmaviddheṣu jñātavyāni, na punarmarmarahitasirādividdheṣu, ata eva teṣāṃ mate ‘yathāsvametāni vibhāvayecca’ ityatra na cakārārthaṃ kathayanti, kintu surendragopapratimamityādyuktalakṣaṇeṣvantarbhāvayanti yathāsvamityādipāṭham||40||
ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti hi karma kurvan | tamātmavānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayedāyurabhīpsamānaḥ ||41||
atiriktaśastravyāpadamabhidhāya vaidyasyaivātmagātracchedanavyāpadaṃ darśayannāha- ātmānamevetyādi| ātmānameveti svāṅgamevetyarthaḥ; śastragrahaṇadhāraṇāvacāraṇānabhijñatvāddhinastītyarthaḥ| jaghanyakārī atihīnakarmakārī| taṃ tathāvidhaṃ kuvaidyam| ātmavān buddhimān, ‘ātura’ iti śeṣaḥ| ātmahanam ātmacchedinam, ātmatudam iti kecit paṭhanti| āyuḥ jīvitam||41||
tiryak praṇihite śastre doṣāḥ pūrvamudāhṛtāḥ | tasmāt pariharan doṣān kuryācchastranipātanam ||42||
tiryakśastrapraṇidhānakarmavyāpadaṃ darśayannāha- tiryakpraṇihita ityādi| doṣāḥ pūrvamudāhṛtā iti agropaharaṇīyādhyāye ‘sirāsnāyucchedanam’ (sū. a.5) ityādayo doṣāḥ| doṣaparihāraṃ darśayannāha- tasmādityādi||42||
mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ | apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca ||43|| visṛjatyātmanā''tmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate |44|
idānīṃ vaidyaṃ pratyātureṇa kiṃ kartavyamityāha- mātaramityādi| atra śloke prathamo'piśabdaḥ samuccaye, dvitīyastu sambhāvanāyām| visṛjati dadāti| ātmanā svayameva| ātmānaṃ śarīram| enaṃ vaidyam||43||-
tasmāt putravadevainaṃ pālayedāturaṃ bhiṣak ||44||
vaidyenaivaṃvidhe āture viśvaste yat kartavyaṃ tadāha- tasmādityādi| emāturamityatra sambandhaḥ| sādhvekaputravat pālayedityarthaḥ||44||
dharmārthau kīrtimityarthaṃ 20 satāṃ grahaṇamuttamam | prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitamārabhya karmaṇā ||45||
samyakpālane mahadeva phalaṃ bhavatīti darśayannāha- dharmārthāvityādi| satāṃ grahaṇamuttamamiti śiṣṭānāṃ madhye grahaṇamupādānamuttamaṃ bhavatītyarthaḥ||45||
karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhistathā | vikāraḥ sādhyate kaściccaturbhirapi karmabhiḥ ||46||
sādhyo'pi vyādhiranekakarmasādhyo bhavatīti darśayannāha- karmaṇetyādi| karmaṇeti chedyādikena snehādikena vā; apiśabdāt pañcādibhirapi| kecit ‘dharmārthau’ ityādiślokamadhyāyānte paṭhanti||46||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'ṣṭavidhaśastrakarmīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||25||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||25||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘aṣṭavidhaśastrakarmaṇyamadhyāyaṃ’ iti pā. | “athātaḥ śastrakarmavidhiviniścayamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| chedyāstu bhagandarārśo'rbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāścāmayāstathāmāṃsasirāsnāyukotho māṃsakandī māṃsāsthigatamapi śalyamutsaṅgaḥ śataponako jatumaṇirvalmīkamadhruṣo'dhimāṃsamāṃsasaṅghātagalaśuṇḍikā ityevamādayo vikārāḥ||2|| bhedyāstu sarvajāmṛte vidradhyanuśayī pramehapiḍakā granthayaśca visarpāścāditastrayastrayo vṛddhayaśca vidārikāvamanthaupuṣkarikā nāḍyaḥ stanarogāśca sahopadaṃśaiḥ śothāśca sarvasarāḥ prāyaśaḥ kṣudrarogāstālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo'ntaḥ pūyaśalyā ye ca bhedaḥ samutthā aśmarīhetorbastiśca||3|| lekhyāścatasro rohiṇyo vraṇanetravartmārśo'dhijihvopajihvāmāṃsocchrāyāḥ kilāsā dantavaidarbhaḥ pañca medojāśca||4|| vedhyāstu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ||5|| eṣyāstu gatimanto ‘nāḍyaḥ’ śalyāni ca||6|| āhāryāstu dantāntaḥ- śarkarāśmarīmūḍhagarbhaṅkarṇamalaśalyāni pādaśarkarāśca||7|| visrāvyāvidradhiḥ sarvā bhavedanyatra sarvajāt||8||’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  2. 2 cakrastu ‘pañca medaḥsamutthānā’ iti paṭhitvā, ‘galāgaṇḍagranthyapacyarbudavṛddhayaḥ’ iti vyākhyānayati
  3. 3 kaṇṭakā jihvākaṇṭakāḥ’ iti cakraḥ
  4. 4 ‘sīvyā bhedaḥ samutthāśca bhitvā vilikhitā gadāḥ| kaphagranthiralpapāliḥ karṇaḥ sadyovraṇāśca ye|| śirolalāṭākṣikūṭakarṇauṣṭhanāsāgaṇḍakṛkāṭikābāhūdarasphikpāyuprajananamuṣkādiṣu pradeśeṣvacaleṣu māṃsavatsu ca sīvyet| jānukūrparasandhyādiṣu ca pracaleṣvalpamāṃseṣu na sīvyet| vāyunirvāhiṇo'ntarlohitaśalyāḥ saviṣāśca na sīvyāḥ| tatra sīvyaṃ vraṇamabhisamīkṣya calāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīnapohyotkṛṣya yathāsthānaṃ sthāpayitvā snāyusūtrabālānāmanyatamena sīvyet, tṛṇāśmantakamūrvātasīnāṃ valkalaiḥ| sūcyastu tisra upadiśyante- dvyaṅgulātryaṅgulā dhanurvakreti| tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu tryasrā, sandhyasthisvalpamāṃseṣvavakāśeṣu ca dvyaṅgulā vṛttā, pakvāmāśayayormarmasu ca dhanurvakrā'rdhatṛtīyāṅgulā| gophaṇikā tunnasevanī villitakamṛjugranthiśceti samāsena sīvanavikalpāḥ| teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ| teṣāṃ prahāramāsādyopayogaṃ buddhvā bandhe na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭāmalpagrāhiṇīmatigrāhiṇīṃ vā sūcīṃ pātayet| bhavati cātra- dūre nipatitā bādhaṃ sannikṛṣṭe'valuñcanam| alpagrahāttadvadeva vraṇe kuryādatastyajet|| samyak sīvitamavekṣya madhughṛtairañjanamadhukarodhrāpriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret|| bhavanti cātra ślokāḥ- etadaṣṭavidhaṃ karma” ityādistāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  5. 5 ‘calasandhivyayāśrayāḥ’ iti pā
  6. 6 ‘sūtrādibhiryathāyogyatayā sīvyediti yojyam| vellitabandhavadvellitakam| tryasratvaṃ bṛhattvaṃ ca māṃsalāvakāśasya dūravedhyatvāt| sandhyādīnāmalpavedhyatayā vṛttātvamalpatvaṃ ca| pakvāśayādāvantaḥ praveśatayā vakrā’ iti cakraḥ
  7. 7 ‘saṃsyūtaṃ’ iti pā.
  8. 8 ‘atra vraṇarohe krameṇa sūtracchedo'pi jñeyaḥ| yaduktaṃ bhoje- “yadā manyeta saṃśliṣṭāṃ peśyā peśīṃ tvacā tvacam| tadā bandhanamekaṃ dve trīṇi vā mokṣayet kramāt” iti cakraḥ
  9. 9 ‘pāṭanaṃ vyadhanaṃ caiva chedanaṃ lekhanaṃ tathā| pracchānaṃ sīvanaṃ caiva ṣaḍvidhaṃ śastrakarma tat” (ca. ci. a. 25) iti
  10. 10 ‘svaśarīrocchedanam’ iti pā.
  11. 11 ‘saśeṣān’ iti hārāṇacandraḥ
  12. 12 ‘pramoho jñānavato'pi karmasamaye sammohaḥ|’ iti cakraḥ
  13. 13 ‘īṣadartho'yaṃ kuśabdaḥ kriyāviśeṣaṇam’ iti hārāṇacandraḥ
  14. 14 hārāṇacandrastu ‘saṃlapanoṣṇate ca’ iti paṭhati, ‘saṃlapanaṃ rahasi bhāṣaṇaṃ, cittavibhramādaspaṣṭamananyāpekṣibhāṣaṇamityetat’ iti vyākhyānayati ca
  15. 15 ‘daśārdhasaṅkhyeṣviti sirāsnāyvasthisandhimāṃsātmakatayā pañcasaṅkhyakeṣu marmasu’ iti hārāṇacandraḥ
  16. 16 ‘sirāsu cchinnāsvatha vikṣatāsu’ iti pā.
  17. 17 ‘ca naiti śāntim’ iti pā.
  18. 18 ‘rūkṣaḥ’ iti pā.
  19. 19 ‘kintu’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  20. 20 ‘kīrtiprītyarthaṃ’ iti pā