athātaḥ pranaṣṭaśalyetyādi||1-2||
‘śala’ ‘śvala’ āśugamane dhātūḥ; tayorādyasya śalyamiti 2 rūpam ||3||
tatra śalyasya svakīyalakṣaṇabodhārthaṃ niruktiṃ darśayannāha- śaletyādi| ‘śala’ ‘śvala’ āśugamana iti ‘śala’ ‘śvala’ āśugatau dhātūanayorāśugamanamityarthaḥ, tayorādyasya śaladhātoḥ śalyamiti rūpaṃ niṣpadyata ityarthaḥ; ‘śala’ hiṃsāyāṃ dhātuḥ tasya śalyamiti rūpama iti kecit paṭhanti; apare ‘śala’ ‘rujāyām’ iti paṭhanti||3||
taddvividhaṃ śārīramāgantukaṃ ca ||4||
tasya cikitsopayogibhedaṃ darśayannāha- tadavityādi||4||
sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ, tadihopadiśyata ityataḥ 3 śalyaśāstram ||5||
kathaṃ punaḥ śalyaśāstrametaducyata ityāha- sarvaśarīretyādi|- sarvaśarīre yena abādhā bhavati tat śalyaṃ; tadihopadiśyate kathyate'taḥ, śalyaśāstrametadityarthaḥ||5||
tatra 4 śārīraṃ dantaromanakhādi dhātavo'nnamalā doṣāśca duṣṭāḥ; āgantvapi śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā duḥkhamutpādayanti ||6||
śārīrāgantukayorbhedamāha- tatretyādi| ādiśabdāt kaiścit śmaśrupūyapakṣmāṇi gṛhyante| dhātavo rasādayaḥ; malā mūtrapurīṣakarṇamalasvedanetraviṭprabhṛtayaḥ, doṣā vātādayaḥ| paramete dhātvannadoṣā duṣṭāḥ santaḥ śalyabhūtāḥ; amumevārthaṃ kecidduṣṭāśceti cakārāt kathayanti| dhātavo'nnamalā ityādyasamastānāṃ pṛthagupādānaṃ yat kṛtaṃ tadupadhātugrahaṇārtham| āgantuśalyaṃ pratipādayannāha- āgantvapītyādi| bhāvā iti padārthātṛṇakāṣṭhapāṣāṇalohaloṣṭraprabhṛtayaḥ||6||
adhikāro hi lohaveṇuvṛkṣatṛṇaśṛṅgāsthimayeṣu; tatrāpi viśeṣato loheṣveva 5, viśasanārthopapannatvāllohasya; lohānāmapi durvāratvādaṇumukhatvāddūraprayojanakaratvācca śara evādhikṛtaḥ | sa ca dvividhaḥ karṇī 6, ślakṣṇaśca; prāyeṇa vividhavṛkṣapatrapuṣpaphalatulyākṛtayo vyākhyātāḥ, vyālamṛgapakṣivakrasadṛśāśca ||7||
tatrāpi 7 prasiddhaśalyabhedān darśayitumāha- adhikāro hītyādi| adhikāro yogyatvaṃ śalyatvena lohādiṣu| lohādibhirmayaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| teṣāṃ madhye lauhasya prādhānyaṃ darśayannāha- tatrāpīti; teṣāmapi madhye| viśeṣata atiśayena| loheṣveveti ‘adhikāraḥ’ ityanuvartate| kathaṃ punarloheṣvevādhikāra ityatra hetumāha- viśasanārthopapannatvāllohasyeti; māraṇārthuyuktatvāllohasyetyarthaḥ| loheṣvapi kuntādibhedenānekaprakāreṣu śarasyaiva prādhānyaṃ darśayannāha- lohānāmityādi|- lohādīnāmapi kuntādīnāmapi madhya ityarthaḥ| śaraḥ kāṇḍaḥ, adhikṛta iti yogya ityarthaḥ| anye tu ‘durvāratvāt’ ityatra ‘nirvāhitvāt 8 ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- deśāddeśāntaraprāpaṇaśīlatvādityarthaḥ; anye tu ‘nirvāsitvāt’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| tasya śarasyāpaharaṇopayogibhedaṃ darśayannāha- karṇītyādi|- karṇīti karṇayuktaḥ, ślakṣṇaḥ akarṇa ityarthaḥ| ‘karṇavāna’ ityanye paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| tadākṛtīnāmānantyena darśayitumaśakyatvāt saṅkṣepeṇa sadṛśanānāvidhavastvākṛtisārūpyeṇa darśayannāha- prāyeṇetyādi| prāyeṇeti bāhulyenetyarthaḥ| vividhavṛkṣapatrākṛtayaḥ pippalapatrakaravīrapatrādyākārāḥ, puṣpākṛtayo mālatīkumudotpalapatrādyākārāḥ, phalākṛtaya elādyākārāḥ| siṃhavyāghrādimukhasadṛśāḥ sarpaphaṇākārā vā; mṛgavaktrasadṛśāḥ śrugālamārjārādimukhasamānāḥ; pakṣivaktrasadṛśāḥ kākakaṅkādivaktrasadṛśāḥ 9||7||
sarvaśalyānāṃ 10 tu mahatāmaṇūnāṃ vā pañcavidho gativiśeṣa ūrdhvamadho'rvācīnastiryagṛjuriti ||8||
śarāṇāmāharaṇopayogigatibhedān darśayitumāha- sarvaśalyānāmityādi| tatra, ūrdhvagativiśeṣo'dhastādāgatasya śarasya, adhogativiśeṣa upariṣṭādāgatasya śarasya, arvācīnagativiśeṣaḥ paścādāgatasya śarasya, tiryaggativiśeṣaḥ pārśvābhyāmāgatasya śarasya, ṛjugativiśeṣo'gradeśādāgatasya śarasya| anye tu vyatyayena pañcagatipāṭhaṃ paṭhanti, kiñcidanyathā vyākhyānayanti; taccāsmābhirvistarabhayānna likhitam| anye tu ‘śarīre sarvaśalyānāṃ’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti||8||
tāni 11 vegakṣayāt pratighātādvā tvagādiṣu vraṇavastuṣvatiṣṭhante, dhamanīsroto'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu ||9||
yathā śalyāni śarīre sthitiṃ kurvanti tathā hetuṃ darśayannāha- tānītyādi| tāni śalyāni marmāvaraṇeṣu sannāhādiṣu pratighātādveganivṛtterityarthaḥ| tvagādiṣvityatrādiśabdānmāṃsasirāsnāyusandhikoṣṭhāsthimarmāṇi gṛhyante| avatiṣṭhanta iti ‘śalyāni’ iti śeṣaḥ| śalyāvasthāne tvagādibhyo'dhikamapi sthānaṃ sambhavatīti pakṣāntaramāha- dhamanītyādi| dhamanyādibhistribhiḥ saha vivaraśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate; vivaraṃ chidraṃ, peśī māṃsakhaṇḍaḥ, vāśabdena pakṣāntaraṃ sūcayati| śarīrapradeśeṣviti dhamanyādaya eva śarīrapradeśāsteṣvityarthaḥ| avatiṣṭhante śalyānīti sambadhyate||9||
tatra śalyalakṣaṇamucyamānamupadhāraya | taddvidhaṃ sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca | śyāvaṃ piḍakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavadunnataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ jānīyāt saśalyo'yamiti; sāmānyametallakṣaṇamuktam | vaiśeṣikaṃ tu- tvaggate vivarṇaḥ śopho bhavatyāyataḥ kaṭhinaśca; māṃsagate śophābhi(ti)vṛddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣapākau ca; peśyantarasthe'pyetadeva coṣaśophavarjaṃ; sirāgate sirādhmānaṃ sirāśūlaṃ sirāśophaśca; snāyugate snāyujālotkṣepaṇaṃ saṃrambhaścogrā ruk ca; srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ; dhamanīsthe saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchatyaṅgamardaḥ pipāsā hṛllāsaśca; asthigate vividhavedanāprādurbhāvaḥ śophaśca; asthivivaragate'sthipūrṇatā'sthitodaḥ saṃharṣo balavāṃśca; sandhigate'sthivacceṣṭoparamaśca; koṣṭhagata āṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhāt; marmagate marmaviddhavacceṣṭate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyaspaṣṭāni bhavanti ||10||
tvagādiśalyānāṃ lakṣaṇāni nirdiśannāha- tatretyādi| tatra teṣu tvagādiṣvityarthaḥ| lakṣaṇaṃ cihnam| upadhāraya śṛṇu| tatra prathamaṃ sāmānyalakṣaṇamāha- śyāvamityādi| piḍakācitamiti piḍakāvyāptam|| sāmānyamabhidhāya vaiśeṣikaṃ lakṣaṇamāha- vaiśeṣikamityādi| coṣaḥ cūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ, pipāsetyanye| coṣaśophavarjaṃ pākābhāvāt| snāyugata ityādi| snāyujālotkṣepaṇaṃ snāyusamūhasyordhvaṃ nayanaṃ, saṃrambhaḥ śvayathuḥ| srotasāṃ svakarmaguṇahāniriti rasādivahānāṃ srotasāṃ rasādivahanādikarma, guṇāḥ punareṣāṃ vātādivahānāmaruṇapītasitaraktādayo varṇāḥ, teṣāṃ hānirityarthaḥ| dhamanīstha ityādi| aṅgamardaḥ sphuṭanikā, hṛllāsaḥ asakṛtṣṭhīvanam| saṃharṣa iti mārutopadravo romāñcaprāyo vedanāviśeṣaḥ ‘saṃharṣaḥ saṅghaṭanam’ ityanye| ceṣṭoparama 12 iti ākuñcanaprasāraṇādihāniḥ| koṣṭhagate ityādi| āṭopaḥ satodo vātasaṅkṣobhaḥ, ānāho vātamūtrapurīṣādinirodhaḥ| marmaviddhavat ceṣṭate iti sirādimarmaviddhe yāni liṅgāni bhavanti tānītyarthaḥ; ceṣṭate ceṣṭāṃ kurute| sthūlaśalyānāṃ lakṣaṇamabhidhāya sūkṣmaśalyalakṣaṇamāha- sūkṣmagatiṣu śalyeṣviti| aspaṣṭāni iti asphuṭānītyarthaḥ||10||
mahāntyalpāni vā śuddhadehānāmanulomasanniviṣṭāni rohanti viśeṣataḥ kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣaḥ | doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ 13 pracalitāni punarbādhante ||11||
idānīṃ śalyapranaṣṭasya hetuṃ darśayannāha- mahāntītyādi| śuddhadehānāmiti vātādyadūṣitadehānāṃ pākābhāvādrohantītyarthaḥ| anulomasanniviṣṭānīti romamānukūlyena praviṣṭānītyarthaḥ| viśeṣataḥ ityatiśayena, kaṇṭhādiṣu praviṣṭāni śalyāni ‘rohanti' iti śeṣaḥ| kecit ‘mahānti’ ityatra sthāne ‘mṛdūnyalpāni’ iti pāṭhaṃ paṭhanti| yadi rūḍhānyapyadoṣakarāṇi tat kiṃ teṣāṃ vijñānenāharaṇena cetyāha- doṣaprakopetyādi||11||
tatra, tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt, styānaghṛtamṛccandanakalkairvā pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā''śu visarati ghṛtamupaśuṣyati cālepo yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt; māṃsapranaṣṭe snehasvedādibhiḥ kriyāviśeṣairaviruddhairāturamupapādayet, karśitasya tu śithilībhūtamanavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ vā janayati tatra śalyaṃ vijānīyāt; koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣvavasthitamevameva parīkṣeta; sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte yāne vyādhitamāropyāśu viṣame'dhvani yāyāt yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt; asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśamupācaret, yatra saṃrambho vedanā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt; sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanaiḥ bhṛśamupācaret, yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt, sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanairbhṛśamupācaret; yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt, marmapranaṣṭe tvananyabhāvānmarmaṇāmuktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati ||12||
tvagādipraviṣṭānāṃ vijñānopāyaṃ darśayannāha- tatretyādi| saṃrambho rāgaśothābhisambhavaḥ| āśu visaratīti śīghraṃ vilīyate| māṃsetyādi| kriyāviśeṣaiḥ sahāturamupapādayet yojayedityarthaḥ| karśitasya āturasyetyarthaḥ| śithilībhūtamanavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ ‘śalyaṃ’ iti śeṣaḥ, kṣubhyamāṇamiti caladityarthaḥ| evameveti pūrvoktanyāyenetyarthaḥ| khaṇḍacakrasaṃyukte yāna iti khaṇḍitacakrasamanvite ratha ityarthaḥ| āropyeti ārohyetyarthaḥ, viṣame'dhvani nimnonnatamārge ityarthaḥ| snehasvedopapannāni snehasvedayuktānītyarthaḥ| marmapranaṣṭe ityādi marmāṇi tvagādiṣvaṣṭasu vraṇavastuṣveva bhavanti, nānyatra bhavantityananyabhāvānmarmaṇāṃ pranaṣṭaśalye tvagādyuktameva parīkṣaṇaṃ kartavyamityarthaḥ||12||
sāmānyalakṣamapi ca hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaplavanaprataraṇa- vyāyāmairjṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmairvātamūtrapurīṣaśukrotsargairvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt ||13||
sāmānyavijñānopāyamapi darśayannāha- sāmānyalakṣaṇamityādi| aṣṭasvapi tvagādivraṇavastuṣvavasthitaśalyasya lakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇam| hastiskandhādibhiḥ sahārohaṇaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| dhanurvyāyāmaḥ iti dhanurākarṣaṇajanitaśramaḥ, drutayānamiti śīghragamanaṃ, niyuddhaṃ bāhuyuddhaṃ, laṅghanamiti kuḍyādīnāmutplutyātikramaṇaṃ, plavanaṃ utpatanaṃ, prataraṇaṃ nadyādau, vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṃ karma| jṛmbheti pītaikamārutocchvāsasya vyāttamukhena parimokṣaṇaṃ, udgāreti udgatasya vāyorudgiraṇamudgāraḥ, kāseti doṣaduṣṭodānānugataprāṇavāyornirgamanaṃ bhinnakāṃsyadhvanikaṃ kāsaḥ, kṣavathuriti ūrdhvasroto'vasthitaprāṇodānayorākulitayornāsāvivarato nirgamanaṃ kṣavathuḥ, ṣṭhīvanaṃ kaphādesthūtkaraṇaṃ, hasanaṃ hāso vikṛtāṅgavacaḥkṛtyajātasya hāsyarasasya sthāyībhāvo'ṅgakapolanāsauṣṭhaspandanalakṣaṇaḥ, prāṇāyāmeti prāṇavāyorāyamanamavarodhanaṃ prāṇāyāmaḥ, utsargaśabdo vātādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate, utsargaḥ pramocanam| kecid ‘yatra saṃrambho vedanā vā’ ityatra’ sthāne ‘utsargervā yatra todādayastatra śalyaṃ vijānīyāt’ iti pāṭhaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ādiśabdāt pākarāgaśothādayaḥ| śyāvaṃ piḍakācitamityādīni pūrvoktasāmānyalakṣaṇāni sannikṛṣṭāni; etāni punarhastiskandhārohaṇādīni viprakṛṣṭāni; yata etaireva śyāvaṃ piḍakācitamityādi lakṣayitavyam; ityanayoḥ sāmānyalakṣaṇapāṭhayorna paunaruktyam||13||
bhavanti cātra- yasmiṃstodādayo deśe suptatā gurutā'pi ca | ghaṭṭate 14 bahuśo yatra śūyate rujyate'pi ca ||14|| āturaścāpi yaṃ deśamabhīkṣṇaṃ parirakṣati | saṃvāhyamāno bahuśastatra śalyaṃ vinirdiśet ||15||
pranaṣṭaśalyavijñānopāyamuddiśyāparāṇyapi rājārṣiḥ punarliṅgāni niścayārthamāha- yasminnityādi| yasmin deśe śarīrāvayave| todādayo ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ| ādigrahaṇād rāgapākādayaḥ| suptatā sparśanānabhijñatvam| ghaṭṭate bahuśo yatreti yasmin pradeśe bahuśo vāraṃvāraṃ puruṣaḥ svayameva ghaṭṭate cālayati| tudyate'pi cetyatra pīḍāyā atiśayakhyāpanaṃ na punaruktiḥ| āturaścāpi yaṃ deśamityādi| āturo yaṃ deśamabhīkṣṇamanavarataṃ rakṣati, kiṃviśiṣṭaḥ? saṃvāhyamāno mṛdyamānaḥ, kathaṃ bahuśo vāraṃvāraṃ; etena yadā yadā''turo mṛdyate tadā tadā taṃ deśaṃ rakṣatītyarthaḥ||14-15||
alpābādhamaśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam | prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam ||16|| eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ | prasārākuñcanānnūnaṃ niḥśalyamiti nirdiśet ||17||
niḥśalyasya lakṣaṇaṃ darśayannāha- alpābādhamityādi| alpābādham alpaduḥkham| nīrujaṃ nirgataśūlādivedanam| mṛduparyantaṃ mṛdvantam, nirāghaṭṭaṃ niścalam| eṣaṇetyādi| cikitsako vaidhaḥ, niḥśalyamiti nirdiśet kathayet; kiṃ kṛtvā? dṛṣṭvā, kayā eṣaṇyā lohādiśalākayā, sarvataḥ sarvatra, kathaṃ? yathāmārgaṃ mārgānatikrameṇa; kathaṃ kathayet nūnaṃ niścitaṃ, kasmāt? prasāraṇādākuñcanācca alpāpi yadi bādhā na bhavatītyarthaḥ| ‘alpabādhaṃ’ ityatra ‘alpatāpaṃ ityanye paṭhanti,| kecita ‘anunnatam’ iti na paṭhanti, aśūnamityanenaiva gatārthatvāt||16-17||
asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaśca śīryate | prāyo nirbhujyate śārṅgamāyasaṃ ceti niścayaḥ ||18||
āharaṇopayoginīṃ hetubhedenāntaḥ sthaśalyāvasthāṃ darśayannāha- asthyātmakamityādi| asthyātmakam asthijaṃ; bhajyata iti svayaṃ dvidhā tridhā vā bhavatītyarthaḥ| etenaivāsyāharaṇe'vayavāntaraṃ vicāryāharaṇaṃ 15 kartavyamityabhiprāyaḥ| śīryate 16 iti śaṭatītyarthaḥ| nanu, ‘keśāsthiveṇudārupalāni tu na viśīryante’ ityagre vakṣyati, atra tu ‘antaśca śīryate’ iti kathayati, tatkathaṃ na virodhaḥ? ucyate antaśca śīryata iti cakāro viṣayabhedapratipādanārthaṃ; tena keṣāñcidevāsthanāṃ śīrṇatvaṃ na sarveṣāmiti nāsti virodhaḥ| nirbhujyate iti kuṭilībhavati| śārṅgamiti śṛṅgamayam| āyasaṃ ceti lohamayamapi nirbhujyata ityarthaḥ||18||
vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhriyante tu no yadi | pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣiprametāni dehinām ||19||
vārkṣādīnāṃ viśalyaghne marmaṇi pākāt svayaṃ patitānāmavaśyamanirharaṇīyatvaṃ 17 darśayannāha- vārkṣetyādi|- vārkṣyaṃ vṛkṣamayaṃ, vaiṇavaṃ veṇumayaṃ, tārṇaṃ tṛṇamayam| nirhriyante tu no yadīti anirharaṇaṃ ca viśalyaprāṇaharapradeśe boddhavyam| pacanti raktaṃ māṃsaṃ cetyādinā vārkṣādīni śalyāni pākāt svayaṃ patantītyuktaṃ bhavati||19||
kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapu sīsakam | cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāt 18||20||
viśalyaprāṇaharādiṣu pradeśeṣu kānakādīnāmanāharaṇe'doṣaṃ darśayannāha- kānakamityādi| raitikamiti rītiḥ pittalabhedaḥ, tanmayaṃ raitikam| kecidatra raitikamiti padaṃ vihāya kṛṣṇāyastrapusīsakam’ iti paṭhanti||20||
svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye'pīdṛśā matāḥ | dravībhūtāḥ śarīre'sminnekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||21||
anyeṣāmapi kāṃsyaprabhṛtīnāṃ kānakādidharmaṃ darśayannāha- svabhāvetyādi||21||
viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārupalāni tu | śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni 19 ca ||22||
apareṣāṃ cirakālasaṃsthitāvapi na śarīradhātubhirekatvamiti darśayannāha- viṣāṇetyādi|- viṣāṇaṃ śṛṅgaṃ, dāru kāṣṭhaṃ, upalaḥ pāṣāṇaḥ, na viśīryanta iti na śaṭantītyarthaḥ| mṛnmayāni mṛttikāmayāni||22||
dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu 20| yo vetti viṣṭitaṃ śalyaṃ sa rājñaḥ kartumarhati ||23||
adhyāyapiṇḍārthajñānena vaidyastuti darśayannāha- dvividhamityādi|- dvividhaṃ dviprakāraṃ karṇī ślakṣṇaśceti; anye śarīrāgantubhedena dvaividhyaṃ manyante| pañcagatimaditi ūrdhvādho'rvācīnatiryagṛjugatikam| tvagādivraṇavastuṣviti tvagādivraṇavastuṣvaṣṭāsu viṣṭitaṃ vividhaprakāraṃ sthitam| rājagrahaṇaṃ pradhānasaṅgrahārtham| kartumiti pratīkāraṃ kartumityarthaḥ, arhati yogyo bhavati| ‘yo vettyadhiṣṭhitaṃ śalyaṃ’ iti kecit paṭhanti||23||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne pranaṣṭaśalyavijñānīyo nāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||26||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ||26||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye'ntaḥśalyam’ ityuktam, atasteṣāmantaḥ sthitaśalyānāṃ jñānārthaṃ pranaṣṭaśalyavijñānīyo'bhidhīyate| pranaṣṭamāpātato'nupalabhyamānam’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘tatra śalyanirūpaṇameva darśayitumudyato niruktyā śalyarūpamāha- śala hiṃsāyāmityādi| atra śaladhātoścaurādikaṇijantāt ‘erac’ (pā. a. 3/3/56) ityacā ‘śala’ iti rūpaṃ, tena śalanaṃ hiṃsanaṃ śalaḥ| tathā ca śalasya hiṃsāyā nimittaṃ saṃyogo yasya tat śalyam| yatpratyayāt śalyamiti rūpasiddhiḥ| asya dvayī pravṛttiḥ| ekā niruktyā śalyaṃ sarvavyādhīnāha, yaduktaṃ- ‘yatkiñcidābādhakaraṃ tatsarvaṃ śalyasañjñitam’ iti| aparā tu rūḍhyā śarādau vartate| tatra niruktyarthameva parigṛhyāha- taddvividhamityādi|’ iti cakraḥ| ‘śalati ‘śala’ gatau (bhvā. 843) adhnyāditvāt (u. 4/ 112) yaḥ’ iti amaravyākhyāyāṃ bhānudīkṣitaḥ| ‘śala’ hiṃsāyāṃ dhātuḥ, tasya yatpratyayasya śalyamiti rūpaṃ bhavati’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘ityataḥ śalyaśāstramiti asmiñchāstre niruktyarthameva śalyasya gṛhītvā sarvābādhaviṣayatayā upadeśa iti bhāvaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘tatretyādinā śārīraśalyavivaraṇe dantanakharomādīnāmādau grahaṇaṃ dantādiṣu rūḍhyarthaśalyaśabdasyāpi yogāt| tathāhi- dantaścalitaḥ śārīraṃ śalyam, anyagātrapraviṣṭaṃ mukhyaṃ śalyaṃ ca bhavati| evamuktarūpo nakhaḥ| tathā akṣipratipakṣmaroma śārīraṃ śalyam, anyatra śarīrapradeśe vraṇāntargataṃ mukhyaṃ ca śalyamiti| annaṃ duṣṭaṃ śalyameva ābādhakaratvāt| dhātvādayo'pi duṣṭāḥ śalyam| āgantuśalyodāharaṇe śārīravyatirekeṇeti mānasaśokādiśalyasyāpi grahaṇārtham’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘lohamayeṣveva’ iti pā. ↩
- 6 ‘karṇavān’ iti pā. ↩
- 7 ‘mukhyaśalyaśabdaviṣayaṃ cikitsābhedārthaṃ pṛthakkurvannāha- adhikāro hītyādi’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘nirvāhitvāt śarīrapraveśanīyatvāt| ‘nirvāsitvāt’ iti pāṭhāntare kālāntarāvasthāyitvādityarthaḥ| dūraprayojanakaratvaṃ dūre sthitena dhātvavagāhakena śareṇa vedanāniṣpādanādityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘phalākṛtaya iti śarasya apravṛddhaphalādisādṛśyamityarthaḥ| vyālamṛgapakṣimukhetyanena uddhṛtadaṃṣṭrākṛtitā śarasyocyate’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ| ṛjvāgatamavāñcīnaṃ tirya gūrdhvamadhogatam’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘tāni yadā vegakṣayāt ...... śarīrapradeśeṣu, tatra śalyalakṣaṇamucyamānamupadhāraya’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| pratighātāditi asthyādinā vegapratibandhāt| vegakṣayastu svata eva| peśīśabdena peśyormadhyam, ata eva vraṇavastugṛhītamāṃsādasya bhedaḥ| prabhṛtigrahaṇāt sirābhyantaragrahaṇam|’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘ceṣṭoparamaścalasandhiṣu jñeyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘kālāntarakope hetumāha- doṣetyādi| etadeva ca kālāntarakopitvamanviṣyāharaṇe iha vaktavye kāraṇaṃ jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 14 ‘ghaṭṭite’ iti pā. ↩
- 15 ‘vidāryāharaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘śīryate kaṇaśaḥ sphuṭyate’ iti hārāṇacandraḥ| ‘bhidyata iti vidīrṇaṃ bhavati, śīryate iti naikāvayavaṃ bhavati| yattu viṣāṇetyādi asthyātmakaṃ na viśīryate iti vaktavyaṃ, tatra kṣayaṃ na yātītyarthabhedānna virodhaḥ| nirbhujyata iti kubjaṃ bhavati iti’ cakraḥ ↩
- 17 ‘patanārthaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘pittatejaḥ jaṭharāgnirūpapittatejaḥsahakṛto dohoṣmā’ iti cakraḥ ↩
- 19 ‘anena ca naṣṭaśalyāvasthākathanena asthyātmakamavayavāntaramanviṣyāhartavyaṃ, śārṅgādi haṭhātkṛtvā hartavyaṃ, vārkṣādi śīghramāhartavyaṃ, kānakādīnāṃ pramādabhayādanāharaṇe'pi na doṣa iti prayojanamuktam’ iti cakraḥ ↩
- 20 ‘pañcagatikaṃ’ iti pā. ↩