athātaḥ śalyāpanayanīyamadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| śalyaṃ dvividhamavabaddhamanavabaddhaṃ ca ||3||
avabaddhamanavabaddhaṃ ceti tatrāvabaddhaṃ viśeṣeṇā''saktam; anye tu “asthyādipraviṣṭamavabaddham 2, itaradanavabaddham” iti manyante||1-3||
tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa 3 hetūn vakṣyāmaḥ | tadyathā- svabhāvaḥ, pācanaṃ, bhedanaṃ, dāraṇaṃ, pīḍanaṃ, pramārjanaṃ, nirdhmāpanaṃ, vamanaṃ, virecanaṃ, prakṣālanaṃ, pratimarśaḥ, pravāhaṇam, ācūṣaṇam, ayaskānto, harṣaśceti ||4||
tatrānavabaddhasyaiva prathamamaṅgīkṛtasya parisaṅkhyāya hetūn pariharaṇe darśayannāha- tatretyādi| tatreti tayormadhye| svabhāvaḥ prakṛtiḥ; pācanamiti apakvaśalyasya pācanadravyaiḥ pākavidhānaṃ; bhedanamiti vṛddhipatrādibhiḥ śastraiḥ sphoṭanaṃ; dāraṇamiti cirabilvādibhirmiśrakoktairauṣadhairvidāraṇaṃ; pīḍanamiti ‘dravyāṇāṃ picchilānāṃ’(sū. a.37) ityādimiśrakoktairdravyaiḥ kṛtvā pīḍyate yat; pramārjanamiti bālavastrābhiḥ proñchanaṃ; nirdhmāpanamiti pradhamanam, etaduktaṃ bhavati pippalīkaṭphalādicūrṇasya nāḍyā nāsāntaḥprāpaṇaṃ; pratimarśaḥ aṅgulyādigharṣaṇaṃ; pravāhaṇaṃ vi(ni)kunthanam; ācūṣaṇaṃ mukhaśṛṅgaiḥ kṛtvā yaccūṣyate; ayaskāntaḥ pāṣāṇaviśeṣaḥ, yadyapyayaskānta iti sāmānyenopāttastathā'pyatra karṣako grāhyaḥ; harṣastuṣṭiḥ||4||
tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttairnayanādibhyaḥ patati | māṃsāvagāḍhaṃ śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā prakothāttasya pūyaśoṇitavegādgauravādvā patati | pakvamabhidyamānaṃ bhedayeddārayedvā | bhinnamanirasyamānaṃ pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhirvā | aṇūnyakṣaśalyāni 4 pariṣecanādhmāpanairbālavastrapāṇibhiḥ 5 pramārjayet | āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni 6 śvasanotkāsanapradhamanairnirdhamet | annaśalyāni vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ | virecanaiḥ pakvāśayagatāni | vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ | vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu pravāhaṇamuktam 7| mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣvācūṣaṇamāsyena viṣāṇairvā | anulomamanavabaddhamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena | hṛdyavasthitamanekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti ||5||
svabhāvādihetorviṣayamāha- tatrāśrukṣavathūdgāretyādi| tatra teṣāṃ pañcadaśānāṃ madhye| etairaśruprabhṛtibhiḥ svabhāvabalaṃ svabhāvaśaktiḥ, tataḥ pravṛttairāgatairhetubhirnayanādibhyaḥ śarīrapradeśebhyo rajaḥprabhṛti śalyaṃ patatītyarthaḥ| pācanaviṣayamāha- māṃsāvagāḍhamityādi| avagāḍham abhyantaragatam| avidahyamānam apacyamānam| prakothāttasyeti pūtibhāvānmāṃsasyetyarthaḥ| bhedanadāraṇayorviṣayamāha- pakvamityādi| pīḍanaviṣayamāha- bhinnamityādi| anirasyamānam aniṣkrāmantam| pramārjanaviṣayamāha- aṇūnītyādi| akṣāṇi indriyāṇi| pariṣecanaṃ dhārābhiṣecanam| ādhmāpanam akṣiṣu mukhamārutasya prāpaṇam| nirdhmāpanaviṣayamāha- āhāraśeṣatyādi|- bhuñjānasya nāsāntarādisthitamannamāhāraśeṣaḥ| hīnānāṃ patitānāṃ bhraṣṭānāṃ śalyānāmalpāvayavā hīnāṇuśalyānyucyante| śvasanaṃ śvāsaḥ, utkāsa utkṛṣṭaṃ kāsanam| nirdhamet niṣkāsayet| vamanapratimarśayorviṣayamāha- annaśalyānītyādi| annaśalyaṃ vamanena patati, aṅgulipratimarśena ca; aṅgulipratimarśaḥ aṅgulyādigharṣaṇam| virecanaviṣayaṃ darśayannāha- virecanaiḥ pakvāśayagatānīti|- pakvāśayagatāni ‘śalyāni’ iti śeṣaḥ| prakṣālanaviṣayamāha- vraṇetyādi| vraṇadoṣaḥ pūyaḥ, sa eva śalyaṃ, vraṇāśayagatānyanyānyapi śalyānītyarthaḥ| pravāhaṇaviṣayamāha- vātetyādi| saṅgaḥ apravṛttiḥ| cūṣaṇaviṣayamāha- mārutetyādi| ayaskāntaviṣayamāha- anulomamityādi| harṣaviṣayamāha- hṛdyavasthitamityādi| kecidanavabaddhaśalyaharaṇamadhye bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanāni na manyante, teṣāṃ mate bhedanadāraṇayoravabaddhaśalyaviṣayatvaṃ, pīḍanādīnāṃ caturṇāṃ yathāsambhavamukteṣvevāntarbhāvaḥ||5||
sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā dvāvevāharaṇahetū bhavataḥ- pratilomo'nulomaśca 8||6||
pañcagatīnāṃ śalyānāmapi sarveṣāmamārgamārgabhedena dvividhamāharaṇaṃ darśayannāha- sarvaśalyānāmityādi| praveśamārgeṇaivāharaṇaṃ pratilomaṃ, tadviparītaṃ cānulomam||6||
tatra pratilomamarvācīnamānayet 9, anulomaṃ parācīnam ||7||
pratilomānulomāharaṇayorviṣayamāha- tatretyādi| tatreti tayormadhye| arvācīnamiti nātidūrapraveśāt, niviṣṭaśalyadvārāpekṣayā kāyasya pūrvārdhasthitaṃ śalyamārvācīnamucyate| tattu śalyaṃ pratilomamānayet| ko'rthaḥ? pāścātye'rvācīnadeśe ānayet, praveśamārgeṇaivānayet; anulomena parārdhena nirhriyamāṇamaviddhamapi bahutaraṃ pradeśaṃ vedhayet; tatra maraṇamupadravā vā bhavanti| anulomamityādi| parācīnamiti dūrapraviṣṭaṃ; kāyasya parārdhanirgataṃ śalyamucyate| tacchalyamanulomamānayet| ko'rthaḥ? agretane parācīne pradeśe ānayet||7||
uttuṇḍitaṃ 10 chittvā nirghātayecchedanīyamukham ||8||
yadā tvanativegācchalyamagretanapradeśena nirgatamuttuṇḍitamukhaṃ ca bhavati tadā tasya śalyasya chedanīyamukhasya chedyapradeśajaṭitasya parācīnānulomaharaṇe kīdṛśaṃ vidhānamiti darśayannāha- uttuṇḍitamityādi| uttuṇḍitamūrdhvaṃ niḥsaranmukhamiva| nirghātayediti itastataścālayeddhastena mudgarādinā vā; tataścānulomamāharet| chedanīyamukhamiti kaṇṭakakharjūrīpatraprabhṛtikam, etenottuṇḍitaṃ chedanīyamukhaṃ parānnirgatamukhaṃ chedyapradeśajaṭitaṃ ca śalyaṃ parācīnānulomāharaṇaviṣaya ityuktaṃ bhavati||8||
chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṅkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta ||9||
kiṃ chedanīyamukhasya sarvatrāyaṃ vidhirnetyāha- chedanīyetyādi| vakṣa iti hṛdayam| hastenāhartuṃ yacchakyate śalyaṃ tat hastaśakyam| yathāmārgeṇeti praveśamārgeṇetyarthaḥ| hastenaiveti hastenaivoddharet, na kadācinmudgarādibhiścālayet| prayateta prayatnaṃ kurvīta| anye tu ‘acchedanīyamukhāni 11 tu’ ityādi pāṭhaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- na kevalamanuttuṇḍitānyanirghātyamukhānyapīti samuccīyate tuśabdena, tāni kukṣyādipatitāni sarvāṇyevācchedyatvādanirghātyāharaṇīyāni 12| etenaitaduktaṃ bhavati- parācīnānāmapi śalyānāmanulomamāharaṇīyānāmapi pratilomamevāharaṇaṃ kartavyam, anulomāharaṇe kukṣyādiṣu mahān chedānubandho bhavet| parśukāntarapatitāni cetyasyāgre, “anuttuṇḍitaśalyāni chedanīyamukhāni ca| anirghātyāni jānīyādbhūyaśchedānubandhataḥ”- iti bhojasaṃhitoktaṃ kecit pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca pramādapāṭhaḥ, nibandheṣvadarśanāt||9||
hastenāpahartumaśakye śalye kiṃ vidhānamiti darśayati- hastenetyādi| viśasya chittvā śastreṇetyarthaḥ| kecit ‘hastena cāhartumaśakye aviśasya yantreṇāpaharet’ iti pāṭhaṃ manyante| teṣāṃ mate aviśasya acchittvetyarthaḥ, hastena ceti cakāreṇa yantrāharaṇāśakyasya śalyasya viśasyetyupalabhyate||10||
bhavati cātra- śītalena jalenainaṃ mūrcchantamavasecayet | saṃrakṣedasya 16 marmāṇi muhurāśvāsayecca tam ||11||
śalyāharaṇe upadravacikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- śītalenetyādi| enamiti śalyāturam| avasecayediti siñcedityarthaḥ| āśvāsayediti kṣīratarpaṇādidānena| bāhulyenāmuṃ pāṭhaṃ kecinna paṭhanti| gayadāsena tu paṭhitvā'yaṃ pāṭho'trāntare vyākhyātaḥ, yuktaścāyaṃ, tasmāt paṭhanīya eva||11||
tataḥ śalyamuddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārhamagnighṛtaprabhṛtibhiḥ 17 saṃsvedyāvadahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ baddhvā''cārikamupadiśet | (sirāsnāyuvilagnaṃ śalākādibhirvimocyāpanayet; śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ; durbalavāraṅgaṃ kuśādibhirbaddhvā|) ||12||
hṛte śalye paścātkarma darśayannāha- tata ityādi| nirlohitamiti arudhiravantam 18| saṃsvedyeti atiniḥsṛtaśoṇitamavedanaṃ sukhoṣṇena ghṛtena, taditaramagninā saṃsvedyeti sambandhaḥ| avadahyeti agnikṛtyān vraṇān dagdhvetyarthaḥ| pradihyeti lepayitvā, asvedyamatisrutaśoṇitaṃ ca| atra kecit ‘avadahya’ iti na paṭhanti, ‘pradihya’ ityasya sthāne ‘tarpayitvā’ iti paṭhanti| atra kecidgaḍḍurikāpravāheṇa bhojoktaṃ ‘sirāsnāyuvilagnaṃ śalākābhirvimocyāpanayet, śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ, durbalavāraṅgaṃ kuśādibhirbaddhvā’ iti pāṭhaṃ paṭhanti, pravāhapaṭhitā vyākhyānayanti ca- vāraṅgaṃ śastranālam, avapīḍya śvayathumapanayediti sambandhaḥ; kuśādibhiḥ badhvā ‘apanayet’ ityatrāpi yojyate; kuśā vaṃśavetrādikambī| ayaṃ ca vidhistantrāntarādavaseyo na suśrutasaṃhitāyāmasti, tantrāntaradarśanālasaistvatraivānīya likhita ityatra na paṭhanīya eva||12||
hṛdayamabhito 19 vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhirudvejitasyāpaharedyathāmārgaṃ; durupaharamanyato'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet ||13||
vakṣaḥpatiteṣu viśeṣavidhimāha- hṛdayamityādi| hṛdayamabhito vartamānamiti hṛdayasamīpe sthitamityarthaḥ| udvejitasya udvignahṛdayasya, śītajalādudvejanaṃ ca klamaparihārāya| yathāmārgamiti yenaiva mārgeṇa praviṣṭaṃ tenaivāpaharedityarthaḥ| tenāśakye upāyāntaraṃ darśayannāha- durupaharamityādi| duḥkhenopahriyate taddurupaharam| anyata iti anyasminnapi pradeśe| apabādhyamānamiti marmapīḍākaraṃ, ‘śalyaṃ’ iti śeṣaḥ| pāṭayitveti dārayitvetyarthaḥ||13||
asthivivarapraviṣṭamasthividaṣṭaṃ vā'vagṛhya pādābhyāṃ yantreṇāpaharet, aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ 20 pravibhujya dhanurguṇairbaddhvaikataścāsya pañcāṅgyāmupasaṃyatasyāśvasyavaktrakavike 21 badhnīyāt, athainaṃ kaśayā tāḍayedyathonnāmayañ śiro vegena śalyamuddharati; dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmavanamya tasyāṃ pūrvavadbaddhvoddharet ||14||
avabaddhaśalyasya hastenāpahartumaśakyasya nirharaṇopāyaṃ darśayannāha- asthītyādi| asthivivarapraviṣṭamiti asthicchidrāntargatam| vidaṣṭamiti atyāsaktam| suparigṛhītasya āturasyetyarthaḥ| pravibhujya vakrīkṛtya| dhanurguṇairiti murvārkasūtramayaiḥ| ekata ekasmin pradeśe| asyeti śalyavato narasya| pañcāṅgyāmiti bandhaviśeṣe| upasaṃyatasya baddhasya| aśvasya ghoṭakasya, vaktraṃ mukhaṃ, tatra kavikā kaṭakaṃ, tatra badhnīyāt śalyamiti sambandhaḥ| enam aśvaṃ, kaśayā saṭṭayā, unnāmayanniti uccaiḥ kurvan| pakṣāntaramāha- dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmityādi| avanamya namayitvā, tasyāmiti vṛkṣaśākhāyām| anye tu ‘dṛḍhāṃ’ ityasya sthāne ‘pañcāṅgī’ iti manyante; tatra pañcāṅgīṃ pañcabhiḥ śākhāntarairyutāṃ śākhāṃ vadanti| apare tu pañcāṅgīṃ plakṣāśvatthodumbaranyagrodhavetasānāmiti kathayanti| anye tvevaṃ paṭhanti ‘aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pravibhujya dhanurguṇairbaddhvaikato'śvavaktrakavike badhnīyāt, athainaṃ kaśayā tāḍayedyathonnāmayañchiro vegena śalyamuddharati, nāmitāyāṃ pañcāṅgyāṃ vṛkṣaśākhāyāṃ vā pūrvavadbaddhvoddharet’ iti||14||
adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇāmanyatamasya 22 prahāreṇa vicālya yathāmārgameva yantreṇa ||15||
kukṣyādyacchedanīyapradeśottuṇḍitānāmasthyādividaṣṭānāṃ yathāmārgāpaharaṇopāyaṃ darśayannāha- adeśetyādi| yathāmārgameva yantreṇeti ‘apaharet’ iti śeṣaḥ| ‘asthideśottuṇḍitaṃ’ ityanye paṭhanti||15||
vimṛditakarṇāni 23 karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni purastādeva ||16||
karṇavatāmāharaṇaṃ ca darśayannāha- vimṛditetyādi| karṇavadyacchalyaṃ tadanābādhakarapradeśottuṇḍitaṃ yadā bhavati tadā vimṛditakarṇikaṃ kṛtvā, ko'rthaḥ? saṅkucitakarṇikaṃ kṛtvā, purastādeva ko'rthaḥ? agretane pradeśe eva, ‘ākarṣayet’ iti śeṣaḥ||16||
jātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ, tayā'vagṛhya śītābhiradbhiḥ pariṣicya sthirībhūtaṃ śalyamuddharet ||17||
jātuṣaśalyasya vidhānaṃ darśayannāha- jātuṣa ityādi| jātuṣe lākṣāmaye| kaṇṭhāsakte galalagne| nāḍīmiti tāmrādiracitanalikāṃ, sthirībhūtāmutpannagāḍhatām| śiśavo jātuṣaiḥ śalyaiḥ krīḍanti, te yadā pramādānnigilanti tadā'yaṃ vidhirveditavyaḥ| anye tu jātuṣāṇi sirādiṣveva gha(ja)ṭitāni manyante||17||
ajātuṣaṃ tu jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā pūrvakalpenetyeke ||18||
ajātuṣe kaṇṭhāsakte vidhimāha- ajātuṣamityādi| jatu lākṣā, madhūcchiṣṭaṃ sikthakam, pūrvakalpeneti śītodakasthirībhūtamityarthaḥ||18||
asthiśalyamanyadvā tiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśoṇḍukaṃ 24 dṛḍhaikadīrghasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃ pāyayedākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet, vamataśca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet; mṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇudedvā'ntaḥ | kṣatakaṇṭhāya ca madhusarpiṣī leḍhuṃ prayacchettriphalācūrṇaṃ vā madhuśarkarāmiśram ||19||
asthyādiśalyasyātyantaṃ kaṇṭhāsaktasyāharaṇamuddiśannāha- asthiśalyamityādi| keśoṇḍukaṃ bālakṛtaṃ biṭukam| upahitaṃ sahitam| sahasā tvākṣipediti śalyanirgamanārtham| dantadhāvanakūrcakeneti dantadhāvanānāṃ karañjakādīnāṃ kuṭṭitāgraṃ kūrcakaṃ, tenāpaharedityarthaḥ| praṇudedvā'ntariti bahiranirgacchadantaḥ praṇudet praveśayedityarthaḥ| ‘keśondukaṃ’ ityādi kecit pāṭhaṃ paṭhanti| āhṛtakaṇṭhaśalyasya paścātkarma darśayannāha- kṣatakaṇṭhāyetyādi||19||
udakapūrṇodaramavākśirasamavapīḍayeddhunīyādvāmayedvā bhasmarāśau vā nikhanedāmukhāt ||20||
udakaṃ yadā'ntarniviṣṭaṃ jalamṛtādīnāmudare bhavati tadā tasyāpaharaṇopāyaṃ darśayannāha- udaketyādi| avākśirasamadhomukhīkṛtam, avapīḍayedudaraṃ, dhunīyāt kampayet, vāmayet gharṣaṇairavākśirasameva, nikhanet praveśayet, āmukhāditi mukhaparyantam||20||
grāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkamanavabuddhaṃ skandhe muṣṭinā'bhihanyāt, snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ 25 vā pāyayet ||21||
kaṇṭhāsaktagrāsāharaṇopāyamāha- grāsaśalye ityādi| anavabuddhamiti ajñātaṃ yathā bhavati| abhihanyāditi prahāraṃ dadyādityarthaḥ||21||
bāhurajjulatāpāśaiḥ 26 kaṇṭhapīḍanādvāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto niruṇaddhi, lālāsrāvaṃ phenāgamanaṃ sañjñānāśaṃ cāpādayati; tamabhyajya saṃsvedya śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ vidadhyādrasaṃ ca vātaghnaṃ dadyāditi ||22||
bāhurajjavādipīḍitakaṇṭhaprakupitavāyuśleṣmāpaharaṇopāyamāha- bāhvityādi| pāśaśabdo bāhvādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti||22||
bhavanti cātra- śalyākṛtiviśeṣāṃśca sthānānyāvekṣya buddhimān | tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyamathāharet ||23|| karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi 27 yāni ca | ādadīta bhiṣak tasmāttāni yuktyā samāhitaḥ ||24|| etairupāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate 28 yadi | matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiśca nirharet ||25|| śothapākau rujaścogrāḥ kuryācchalyamanāhṛtam | vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmādyatnādvinirharet ||26||
śalyākṛtīnāmānantyādanuktamapi kartavyaṃ darśayannāha- śalyākṛtītyādi| sthānāni śiro'kṣikarṇanāsāhṛdayādīni| karṇavatāṃ durāharatvaṃ darśayannāha- karṇavantītyādi| ādadīteti saṅgṛhṇīyādityarthaḥ| yuktyeti yogena, na tu hīnayogātiyogamithyāyogaiḥ| samāhitaḥ sāvadhānaḥ| avaśyaṃ nirharaṇīyasya śalyasyoktaiḥ prakārairanāharaṇe'nuktopāyamanuktayantrakaraṇasūtramuddiśannāha- etairityādi| naiva niryātyate yadīti naiva niṣkāsyate yadītyarthaḥ| matyā nipuṇayā vaidya iti matyā nipuṇayā svakarmaṇi pravīṇayā buddhyā yuktaḥ| yantrayogaiśca nirharediti yogaiḥ saṃyogaiḥ, yogaiśceti cakārādanuktaguṇādibandhanādi samuccīyate| śalyasyānāharaṇe doṣaṃ darśayannāha- śothapākāvityādi| amuṃ ślokaṃ kecidatra na paṭhanti, nyāyacandrikāyāṃ tu paṭhitatvādavaśyaṃ paṭhanīya eva||23-26||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śalyāpanayanīyo nāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||27||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||27||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyoktavidhinā jñātasya śalyasya nirharaṇārthaṃ śalyāpanayanīyo'bhidhīyate’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘asthyādikhadaṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 3 tāḍapatrapustake ‘nava hetūn vakṣyāmaḥ’ iti paṭhyate, tatra bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanāni na paṭhyante| eṣāṃ vyākhyānagranthe (5 sūtre)'pi bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanānāṃ vyākhyānaṃ na paṭhyate tāḍapatrapustake| ‘bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanāni pratikṣipyāvaśiṣṭāni ye paṭhanti teṣāṃ bhedanadāraṇe pācanottarakarmatayā pācane, pīḍanaṃ pramārjane, vamanaṃ pratimarśe, virecanaṃ pravāhaṇaṃ prakṣālanaṃ ca pariṣeke (pramārjane)'ntarmāvanīyam’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘akṣiśalyāni akṣigataśalyāni| pravāhaṇam adhaḥpreraṇam’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘pariṣecanopadhamanaiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘āhāraśeṣaṃ kaṇṭhagataṃ śleṣasiṅghāṇakaṃ niśvāsotkāsanābhyāṃ nirdhamet, etannirdhamanaṃ nāma| annaśalyāni vamanāṅgulisparśanaprabhṛtibhiḥ prabhṛjyoddharet, eṣa pratimarśo nāma’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘virecanairvā pravāhaṇenoddharet, etatpravāhaṇaṃ nāma’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘yathā śalyaṃ praviṣṭaṃ tenāhriyamāṇaṃ pratilomaṃ, parāmukhenāhriyamāṇamanulomam| pratilomaviṣayo'rvācīnaṃ nātidūrapraviṣṭaṃ, tatpraveśamārgeṇaivāharaṇīyam, evaṃ ca pratilomāharaṇaṃ bhavati| parācīnaṃ tu parānirgatamukhaṃ tanmukhenaivāhartavyaṃ, tathā cānulomaṃ bhavati, tasya punaḥ praveśamārgeṇānayanena sthūlaśalyāgreṇa punarbahudeśaghaṭṭanaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ| anirgatamukhamapi yathā'nulomaṃ parācīnamāhriyate tadāha- uttuṇḍitamityādi| chedanīyamukhaṃ chedanārhadeśamukham| etacca chedayitvā''haraṇaṃ karṇavataḥ śalyasya jñeyam| taddhi praveśamārgeṇāhriyamāṇaṃ bahuśarīrapradeśaṃ karṇāvaṣṭabdhaṃ hinasti, tena parāgbhāgameva stokaṃ chedayitvā nirhriyate, tena karṇavataḥ śalyasyālpopaghātena nirgamo bhavati| yāni tvakarṇavanti parānirgatamukhāni tāni chedanīyamukhānyapi praveśamārgeṇaiva pratilomaṃ hartavyāni’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘nahyarvācīnaṃ nāmottuṇḍitaṃ kvacidapi pratilomamāhartuṃ yujyate, nāpi cātidīrghaṃ tadanulomaṃ chedānubandhena saṅgharṣaprakarṣeṇa cāśaṅkitatvāt, tadidamucyate uttuṇḍitamiti| uttuṇḍitamudgatakaṇṭakācitamukhaṃ, chidyate'neneti kṛtyalyuṭorbāhulyācchedanīyaṃ dhārā mukhe yasyeti chedanīyamukhaṃ, tātparyādarvācīnaṃ śalyaṃ chittvā nirghātayedānulomyenāharaṇārthaṃ parācīnaṃ kartumiti śeṣaḥ| atra chittveti śalyadairghyapariṇāhasaṅgharṣakṛtopatāpaśaṅkājihāsārthamidaṃ chedanaṃ tāvatyaṃśe kartavyaṃ yāvatyaṃśe chinne sukhaṃ śalyaṃ parācīnaṃ bhavitumarhatīti sudhiyo manyante| na ca vidhirayaṃ sarvatra sāmprataṃ bhavatītyata āha- chedanīyetyādi| apiśabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttyarthaḥ| hastaśakyamiti kriyāviśeṣaṇaṃ| kukṣyādyantarapatitāni kukṣyādimadhyapatitāni kukṣyādiṣvarvācīnānīti yāvat, cakārāduttuṇḍitāni śalyāni chedanīyamukhāni dhārāmukhānyapi, yathāmārgaṃ pratilomaṃ hastenaivāpahartuṃ yateteti samanvayaḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘apanayet’ iti pā. ↩
- 10 ‘uttuṇḍitaṃ śalyaṃ budbudavadabhimukhībhūtam’ iti aruṇadattaḥ ↩
- 11 ‘karṇavato'pyacchedyamukhasya pratilomaṃ praveśamārgeṇaivāharaṇamāha- acchedanīyamukhānyapītyādi| eteṣāṃ mukhacchede mahatī vyāpanmaraṇaṃ vā bhavati| tena praveśamārgeṇaiva karṇamardanaṃ kṛtvā yantreṇa vā karṇaṃ yantrayitvā chedanīyaṃ| pracchedanaṃ ca kṛtvā pratilomameva haraṇamatretyarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘…chedanirghātyāharaṇīyāni’ iti pā. ↩
- 13 ‘śalyāpaharaṇaṃ hastenaiva yathāyogyatayā prāyaḥ kartavyaṃ, tenāśakye yantreṇetyāha- hastenetyādi| viśasyeti yantrapraveśanirodhakaṃ pradeśaṃ śastreṇa chittvā’ iti cakraḥ ↩
- 14 ‘vimṛṣya śastreṇa vā’ iti pā. ↩
- 15 ‘athāharet karaprāpyaṃ kareṇaivetarat punaḥ| dṛśyaṃ siṃhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ|| adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ| kaṅkabhṛṅgāhvakuraraśarārivāyasānanaiḥ|| adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ| kaṅkabhṛṅgāhvakuraraśarārivāyasānanaiḥ|| sandaṃśābhyāṃ tvagādisthaṃ tālābhyāṃ suśiraṃ haret| suśirasthaṃ tu nalakaiḥ śeṣaṃ śeṣairyathāyatham’ (vā. sū. a. 28) ↩
- 16 ‘marmasaṃrakṣaṇaṃ pānīyaghṛtābhyaṅgatarpaṇādinā’ iti cakraḥ ↩
- 17 ‘svedārhaṃ saṃsvedya, agninā avadahya, ghṛtena tarpayitveti yojyam| atrātisrutaraktā ghṛtatarpaṇīyāḥ| tatra bhojaḥ- “agnikṛtyā vraṇā ye tu teṣvagnimavacārayet| svedayetsaktupiṇḍībhiḥ svedakṛtyān samantataḥ|| tarpayettarpaṇīyāṃśca sukhoṣṇena ca sarpiṣā’ iti ↩
- 18 ‘rudhiravarjitam’ iti pā. ↩
- 19 ‘hṛdayabhita iti hṛdayasamīpe pārśve ityarthaḥ| hṛdayodvejanaṃ ca śalyakāryapīḍāparijñānārthamityeke| hṛdayodvejanena līnasya yantrasya sambandho na bhavatītyarthaḥ| yathāmārgeṇa durupaharaṃ chedena mukhaṃ viśālaṃ kṛtvā haraṇīyam| tatra tathā chedanaṃ kartavyaṃ yathā sirādikṣaṇanenānyadeśāpabādho na bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 20 ‘vāraṅgaṃ śastrādimayasya śalyasya śikhākāraṃ’ ityaruṇadattaḥ| ‘vāraṅgaṃ śastramastake śikhākāro'vayavaḥ’ iti hemādriḥ ↩
- 21 ‘pañcāṅgyā pañcānāmaṅgānāṃ caturṇāṃ pādānāṃ mukhasahitānāṃ samāhāraḥ pañcāṅgī bandhaviśeṣaḥ, tayā pañcāṅgyā baddhasya’ iti aruṇadattaḥ ↩
- 22 ‘adeśottuṇḍitamiti pakṣe acchedanīyadeśottuṇḍitamityarthaḥ| asthideśottuṇḍitamityanye| tatrāsthirotho'sthyuttuṇḍitatvam’ iti cakraḥ ↩
- 23 ‘vimṛditakarṇāni karṇavantītyacchedanīyamukhapatitāni| chedanīyamukhe tu deśe karṇavatāmanulomameva chedayitvā''haraṇamāha- anābādhākaretyādi’ iti cakraḥ ↩
- 24 ‘keśānāṃ samūhaḥ keśondukam’ iti aruṇadattaḥ| ‘keśondukaḥ keśapuñjaḥ’ iti hemādriḥ| ‘uṇḍukaṃ nāma viśeṣeṇa prasādakiṭṭataḥ pariṇāmimalāśrayaḥ sthūlakṣudrāntrayorantarālastho golaḥ, vakṣyati ca- ‘uṇḍukasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā’ iti, tathā ca keśo'yamuṇḍukamiveti keśoṇḍukaṃ ‘paruṣavyāghraḥ’ iti vat| ‘upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyaprayoge’ iti pūrvanipātaḥ ‘keśaguḍaka’ iti niṣkarṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 25 ‘snehaṃ sukhodakaṃ vā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 26 ‘pāśaśalye tu’ iti pā. ↩
- 27 ‘duḥkhānyāharaṇe viduḥ’ iti pā. ↩
- 28 ‘nirhāryate’ iti pā. ↩