28. viparītāviparītavraṇavijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyamadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā 2 yathā | khyāpayanti bhaviṣyattvaṃ tathā riṣṭāni pañcatām ||3||
niyatāniyatabhedena dvividhamariṣṭaṃ prakāśayitumāha- phalāgnītyādi| atra yathā puṣpaṃ phalasya bhaviṣyattvaṃ khyāpayati, ko'rthaḥ? puṣpaṃ phalaṃ bhaviṣyatīti; yathā ca dhūmo'gniṃ khyāpayati, yathā'mbudo jalavṛṣṭim, evamariṣṭāni pañcatāṃ mṛtyuṃ khyāpayanti; ‘bhāvinīm’ iti śeṣaḥ| ariṣṭānyatra maraṇalakṣaṇāni| nanu, atra kimarthaṃ puṣpadhūmāmbudā iti bahavo duṣṭāntā uktāḥ? ekenaiva gatārthatvāt| ucyate, puṣpāmbudau hetū phalajalavṛṣṭyorjñāpakāvaniyatau, na hyavaśyaṃ kāraṇena kāryaṃ kartavyameva; ityanenāniyatadṛṣṭāntena dūtadinimittajamariṣṭamaniyatamuktaṃ; dhūmāt kāryādagneḥ kāraṇasya yaj jñānaṃ tanniyatam, etena niyatadṛṣṭāntena doṣajamariṣṭaṃ niyatamuktam; ityaniyataniyatabhedena dvividhamariṣṭaṃ prakāśayanti bahavo dṛṣṭāntā iti na doṣaḥ||1-3||
tāni 3 saukṣmyāt pramādādvā tathaivāśu vyatikramāt | gṛhyante nodgatānyajñairmumūrṣorna tvasambhavāt ||4|| dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe... |5|
avaśyamevāriṣṭasya maraṇabhavanaṃ darśayannāha- tānītyādi| mumūrṣoḥ martumicchoḥ prāṇina udgatānyapi prakaṭitānyapyariṣṭānyajñairmanuṣyairna gṛhyante na jñāyante| kuto hetorityāha- saukṣmyāditi; paramāṇuvat| pramādādveti madirāmadamattasya vastunyavimarśa iva| āśu vyatikramāditi yadaivāriṣṭamutpannaṃ tadaiva maraṇāditi, utpalaśatapatravyatibhedavat; anye tvāśuvyatikramaṃ yadaivāriṣṭamutpannaṃ 4 tadaiva nivartata iti manyante| na tvasambhavāditi na punarasambhavānna gṛhyante, apitu sambhavantyapyariṣṭānyuktaiḥ kāraṇairajñairna gṛhyanta ityabhiprāyaḥ| doṣajamariṣṭamadhikṛtya ariṣṭena maraṇasya niyatatvaṃ darśayannāha- dhruvamityādi||4||
... brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ | rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate ||5||
riṣṭe'pi maraṇanivṛttimupāyaviśeṣairāha- brāhmaṇairityādi| kilaśabdo'trāgamārthaṃ sūcayati; evaṃ kila āgame pratipāditamityarthaḥ| amalairiti rāgādidoṣarahitaiḥ| brāhmaṇebhyo'parānapi darśayannāha- rasāyanatapojapyetyādi|- rasāyanaparā iti svabhāvavyādhinivāraṇaviśiṣṭauṣadhacintakāḥ, te rasavīryauṣadhaprabhāveṇa maraṇaṃ nivārayanti| tathā tapaḥparāḥ tapasvinaḥ, te'pi viśiṣṭatapaḥprabhāveṇa maraṇaṃ nivārayanti | japyaparāḥ siddhamantracintakāḥ, te'pi mantraśaktiyuktāḥ pañcatvaṃ niṣedhayanti | etacca niyatāniyatariṣṭaviṣayaṃ jñeyam||5||
nakṣatrapīḍā 5 bahudhā yathā kālaṃ 6 vipacyate | tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo 7 janāḥ ||6||
kathaṃ punaḥ kālāntare pañcaviṃśativarṣādāvariṣṭapīḍā bhavatītyāha- nakṣatretyādi|- vipacyate phalatītyarthaḥ| pākaḥ phalam||6||
asiddhimāpnuyālloke pratikurvan gatāyuṣaḥ | ato'riṣṭāni yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak ||7||
ariṣṭāparijñānadoṣaṃ darśayannāha- asiddhimityādi|asiddhiṃ dharmārthakāmādīnāṃ hānim||7||
gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ 8| vaikṛtaṃ yat tadācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam ||8||
asya tantrasya śalyatvāttatra ca vraṇasya prādhānyāttasyaivāriṣṭāni prāṅnirdeṣṭumāha- gandhetyādi | gandhavarṇarasādīnāmiti ādigrahaṇena śabdasparśayorapi saṅgrahaḥ; etena pañcāpīndriyārthā uktā bhavanti, rūpasya varṇagrahaṇena gṛhītatvāt| svabhāvataḥ prakṛtito yadvaikṛtamanyathātvaṃ, tadācaṣṭe tat kathayati, vraṇinaḥ puruṣasya, pakvalakṣaṇaṃ pātalakṣaṇaṃ, yathā pakvaṃ phalaṃ patatyeva tathā'sāvapi vraṇī patatyevetyarthaḥ||8||
kaṭustīkṣṇaśca visraśca gandhastu pavanādibhiḥ | lohagandhistu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||9|| lājātasītailasamāḥ kiñcidvisrāśca gandhataḥ | jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syuḥ ... |10|
tatra prākṛtaṃ gandhaṃ darśayannāha- kaṭurityādi| atra lājātasītailasamāstrayo gandhā yathāsaṅkhyena vātapaittika-vātaślaiṣmika-pittaślaiṣmikā dvandvajā jñeyāḥ| ete trayo'pīṣadvisrāśca svabhāvājjñeyāḥ| atasīśabdenātasītailaṃ, tailaṃ tilatailam| jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syuriti jñātavyāḥ prakṛtigandhā bhaveyuriti| ‘kaṭustīvraśca’ iti kecit paṭhanti||9||-
... rato'nyadgandhavaikṛtam ||10|| madyāgurvājyasumanāpadmacandanacampakaiḥ | sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ ||11|| śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ | sagandhāḥ paṅkagandhāśca bhūmigandhāśca garhitāḥ ||12||
vikṛtigandhān darśayannāha- ata ityādi| ato'nyadgandhavaikṛtamiti ata ebhyaḥ pūrvoktebhyaḥ kaṭvādiprākṛtagandhebhyo'nyadgandhavaikṛtam| tāneva vikṛtagandhānāha- madyetyādi| sumanā jātī, sagandhāḥ samagandhāḥ| divyagandhā iti aparo'pi ya uttamagandhaḥ| mumūrṣūṇāmiti martumicchūnāṃ prāṇinām| śvā kukkuraḥ, dhvāṅkṣaḥ kākaḥ, pūtivallūraṃ pūyasahitaṃ śuṣkamāṃsaṃ, matkuṇāḥ śayyādijāḥ kṣudrakīṭāḥ, etaiḥ samānagandhā ityarthaḥ||10-12||
kuṅkumadhyāmakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittakopataḥ | na dahyante na cūṣyante bhiṣak tān parivarjayet ||13|| kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ | dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet ||14|| kṛṣṇāstu 9 ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ | svalpāmapi na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet ||15||
varṇānnirdeṣṭumāha- kuṅkumetyādi| dhyāma īṣatkṛṣṇaḥ| na dahyante na dāhayuktā bhavanti| cūṣyanta iti cūṣaṇamiva vedanāviśeṣaḥ| pittavarṇe sati yat pittavedanā dāhādikā na bhavanti, tadvaikṛtaṃ varṇasya| kecit “śyāmākuṅkumakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittadoṣataḥ| na dahyante na dūyante bhiṣak tān parivarjayet”- iti pāṭhaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śyāmā priyaṅguḥ, kaṅkuṣṭhaṃ suvarṇakṣīriniryāsaḥ, na dahyante nātitapyante na dūyante na paritapyante kintu paritāpamātrayuktā bhavanti” iti| sa ca nibandheṣu na dṛśyate; yatra tu dṛśyate, tatra gaḍḍarikāpravāhaḥ, tasmāt pūrvaḥ pāṭho nyāyyaḥ| kaṇḍūmanta ityādikāḥ kaphena, teṣāṃ dāharuje varṇavaikṛtaṃ; dūyante iti pīḍāṃ kurvanti| kṛṣṇāścetyādi ye vātajā vraṇāḥ kṛṣṇāstanusrāvā marmatāpinaśca yadā svalpāmapi pīḍāṃ na kurvanti tadā vātaje varṇavaikṛtam| atra rasavaikṛtaṃ yadyapi noktaṃ tathā'pi vātapittakaphavraṇeṣu yathākramaṃ kaṣāyakaṭumadhureṣu pipīlikādyupasarpaṇādanuktamapi jñeyaṃ, gandhavarṇarasādīnāmityatroddeśasūtre rasasyoktatvāt||13-15||
kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye vraṇāḥ | tvaṅmāṃsasthāśca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||16|| ye ca marmasvasambhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ |17|
śabdavaikṛtaṃ darśayannāha- kṣveḍantītyādi| kṣveḍanti khaṭakhaṭāśabdaṃ kurvanti| ghurghurāyanta iti śvamārjārādīnāṃ kopādantargataśabdo ghurghurāśabda ucyate| jvalantīveti jvalanta iva dṛśyante| tvaṅmāṃsasthānāṃ vraṇānāṃ saśabdapavanavāhitvaṃ śabdavaikṛtaṃ, koṣṭhagatānāṃ tu saśabdapavanavāhitvaṃ prakṛtireva||16||
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāśca ye vraṇāḥ ||17|| dahyante bahiratyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ |18|
sparśavaikṛtamadhikṛtyāha- dahyante ityādi||17||-
śaktidhvajarathāḥ kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ 10||18|| yeṣu cāpyavabhāseran prāsādākṛtayastathā | cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānticānavacūrṇitāḥ ||19||
ākṛtiviśeṣavaikṛtamadhikṛtyāha- śaktītyādi| śaktirāyudhaviśeṣaḥ, dhvajaḥ patākādaṇḍaḥ| yeṣu vraṇeṣu| avabhāseran śobhante| prāsādo devatānarendrāṇāmadhiṣṭhānam, ākṛtiratra rūpameva| rūpaṃ ca pañcendriyārthamadhye| aparamapi rūpaviśeṣamāha- cūrṇāvakīrṇā ityādi| atrāpi sāmānyākāreṇa rūpameva boddhavyam||18-19||
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ | pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||20||
gandhādivaikṛtaṃ samāpya, upadravāsādhyatvaṃ prasaṅgato yuktyāgataṃ darśayannāha- prāṇetyādi| prāṇakṣayaḥ śaktilakṣaṇabalakṣayaḥ, māṃsakṣaya upacayalakṣaṇabalakṣayaḥ||20||
kriyābhiḥ 11 samyagārabdhā na siddhyanti ca ye vraṇāḥ | varjayettānapi prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||21||
anuktamapyaśeṣāriṣṭamupagṛhṇannāha- kriyābhirityādi||21||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viparītāviparītavraṇavijñānīyo nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||28||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne'ṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ||28||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘pūrvādhyāyaiḥ samāsavistarābhyāṃ vraṇānuddiśyāturopakramaṇīyādhyāye cikitsā sūtrayitavyā| sā tu sāriṣṭatvādgatāyuṣi na sidhyati, ato'riṣṭajñānārthaṃ riṣṭapratipādakādhyāyeṣu sāmānyāriṣṭasvarūpābhidhāyakatayā viparītavraṇavijñānīyo'bhidhīyate| viparīto vraṇaḥ sādhyādanyaḥ sāriṣṭatayā vivakṣitaḥ’ iti cakraḥ| ‘viparītavraṇavijñānīyaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  2. 2 ‘dhūma iha kāṣṭhamanthanajanyaḥ vahneśca pūrvabhāvī vivakṣito bhāvivahnigamakatayā’ iti cakraḥ
  3. 3 ‘ariṣṭasya maraṇādavaśyaṃ prāgbhāvamāha- tāni saukṣmyādityādi| saukṣmyāt kaṇṭakādi sadapi sūkṣmajijñāsāṃ vinā nopalabhyate| tathā pramādādanavahitaiḥ sadapi nopalabhyate| āśu vyatikramāditi bhūtvā kṣaṇena nāśāt, etadapi sarvathā'vadhānaṃ vinā nopalabhyate| yathā vidyudādi kṣaṇamātrasthāyibhūtamapi nopalabhyate| na tvasambhavādityanena maraṇe'vaśyambhāvitvamuktaṃ, carake'pyuktaṃ ‘maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram’ (ca. i. a. 2)| tathā riṣṭe'pi maraṇaniyamamāha- dhruvamityādi
  4. 4 ‘tadaiva’ iti pā.
  5. 5 ‘nakṣatrapīḍeti janmakālasthitagrahaviśeṣairnakṣatrapīḍā yathā kālāntarabhāvimaraṇasūcikā kālāntareṇaiva pacyamānaduṣṭamaraṇaṃ gamayati| tathā'riṣṭānyapi kānicit cirakālapacyamānamārakakarmajanyāni cirabhāvimaraṇavyañjakānīti vākyārthaḥ| ariṣṭapākamiti riṣṭakāraṇamārakakarmaprapākam|’ iti cakraḥ
  6. 6 ‘kālāt’ iti pā.
  7. 7 ‘bahudhā’ iti pā.
  8. 8 ‘svabhāvato vaikṛtamityanena asvābhāvikasya vikṛtasyāpi nātiṣṭatvamiti darśayati| etacca vaikṛtamadṛśyamānahetukaṃ mārakakarmakṛtameva riṣṭaṃ jñeyam| pakvaḥ pātonmukho maraṇonmukha iti yāvat’ iti cakraḥ| ‘samāsataḥ’ iti pā.
  9. 9 ‘kṛṣṇā ye tvaruṇasrāvā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  10. 10 ‘vāraṇapakṣiṇaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  11. 11 ‘bheṣajavikārayuktau riṣṭamāha- kriyābhirityādi| carake upadravāśca bheṣajavikārayuktiśca riṣṭādhikaraṇatayoktā’ iti cakraḥ