29. viparītāviparītadūtaśakunasvapnanidarśanīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| svapnaśabdānantaraṃ luptādiśabdanirdeśānnakṣatravelātithinimittaśakunāniladeśavaidyavāgdehamanaśceṣṭā api gṛhyante||1-2||
dūtadarśanasambhāṣā veṣāśceṣṭitameva ca | ṛkṣaṃ velā tithiścaiva nimittaṃ śakuno'nilaḥ ||3|| deśo 2 vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam | kathayantyāturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||4||
atrādhyāye nirdeśyān dūtādīnupadarśayannāha- dūtetyādi| dūtaśabdo'tra darśanasambhāṣaveśaceṣṭitaiḥ saha sambadhyate| gamanāya praśnāya vā''gataḥ puruṣo dūtaḥ| ceṣṭā cātra kāyakṛto vyāpāraḥ, ṛkṣāṇi ārdrādīni, velā madhyāhnādikāḥ, tithayaḥ caturthyādayaḥ, nimittaṃ sarpādidarśanaṃ 3, deśo vaidyasya bhūmibhāgaḥ, vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitamapi vaidyasyaiva| āturagatamiti āturāśritamityarthaḥ| svapnāḥ paścānnirdeśyāḥ||3-4||
pākha(ṣa)ṇḍāśramavarṇānāṃ 4 sapakṣāḥ karmasiddhaye | ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye ||5|| napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ | gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ ||6|| vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |7|
prathamaṃ dūtadarśanamadhikṛtyāha- pākhaṇḍetyādi| pākha(ṣa)ṇḍāḥ kāpālikādayaḥ, āśramā brahmacārigṛhasthavānaprasthayatayaḥ, varṇā brāhmaṇādayaḥ| sapakṣā iti tadyathā- kāpālī kāpālikasya, brahmacārī brahmacāriṇaḥ, vipro viprasyetyādayaḥ| karmasiddhaye kāryasiddhyartham| | ta eva viparītā iti kāpālikasya brahmacārī, brahmacāriṇaḥ kāpālītyādi| karmavipattaye iti cikitsitanāśāya| napuṃsakamiti na pumān na ca strī| strīti yoṣidityarthaḥ| bahava iti prabhūtā ityarthaḥ| naikakāryā iti naikasmin kārye ye dūtāḥ samāgatā ityarthaḥ| asūyakā iti parasparaṃ kalahaṃ kurvāṇāḥ| gardabhoṣṭrarathaprāptā iti gardabhoṣṭrayuktena rathenāgatā ityarthaḥ| prāptā vā syuḥ paramparā iti āgatā vā bhaveyuḥ, paramparā paṅktiḥ, etena paṅktiṃ kṛtvā yadā''gacchanto bhavantītyuktam| vaidyaṃ ya upasarpantītyādi ye dūtā evaṅguṇaviśiṣṭā vaidyamupasarpanti samīpamāgacchanti 5, te garhitā eveti sambhāvanīyāḥ| atra caśabda evakārārthaḥ, apiśabdaḥ sambhāvanāyām||5-6||-
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ ||7|| ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ 6| nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||8||
veṣamadhikṛtyāha- pāśetyādi| pāśo dīrghaḥ paśūnāṃ bandhano rajjuvalayaḥ, daṇḍo lauhādivalayairnibaddho dīrghaniṣṭhurakāṣṭhayaṣṭiḥ, āyudhāni khaḍgaśaktyādīni| pāṇḍuretaravāsasa iti kṛṣṇapītaraktavastrāḥ| ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasa iti ārdraṃ stimitaṃ, jīrṇaṃ purātanam, apasavyaṃ dakṣiṇāśritamuttarīyavāsaḥ, ekam ekavastradhāriṇaṃ, malinamadhautaṃ, uddhvastaṃ pāṭitaṃ vastram| nyūnādhikāṅgā iti nyūnā hastādyavayavairhīnāḥ; adhikāṅgā iti ekaviṃśatyaṅgulyādiyuktāḥ| udvignā iti bhītāḥ| vikṛtā iti paṅgukubjavāmanādayaḥ| raudrarūpiṇa iti bhairavoddhatakarkaśāḥ (bhayāvaharūpiṇaḥ 7 )||7-8||
rūkṣaniṣṭhuravaktārastvamaṅgalyābhidhāyinaḥ 8|9|
dūtasambhāṣāmadhikurvannāha- rūkṣetyādi| rūkṣaṃ maitrīrahitaṃ vacaḥ, niṣṭhuraṃ kaṭhoravacanam| amaṅgalyābhidhāyina iti gatabhṛtanaṣṭaruditetyādivacanamamaṅgalam|9|-
chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto 9 nāsikāṃ stanam ||9|| vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ | srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ ||10|| kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāśca ye | vilikhanto mahīṃ kiñcinmuñcanto loṣṭabhedinaḥ ||11|| tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ | phalaṃ pakvamasāraṃ vā gṛhītvā'nyacca tadvidham ||12|| nakhairnakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā | upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ ||13|| vāmācārā rudantaśca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ | yāmyāṃ diśi prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ ||14|| vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |15|
ceṣṭitamadhikṛtyāha- chindanta ityādi| vastrānto daśāhīnasya vastrasyāntam, anāmikā pavitrāṅguliḥ, keśā mastakavālāḥ, romāṇi śarīrodbhavā vālāḥ, daśāḥ sadaśasya vastrasya prāntāḥ| srotovarodhetyādi srotovarodhādiṣu nikṣiptapāṇayaḥ; srotaḥ karṇādichidram, avarodhaḥ skandhadeśaḥ, hṛt kamalamukulākāramadhomukhaṃ, gaṇḍo gallaḥ, mūrdhā mastakam, uraḥ kaṇṭhahṛdayāntarālaḥ, kukṣirvaṅkṣaṇapārśvāntarālaḥ| kapālopaletyādi| karaśabdaḥ kapālādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate, tena kapālādikarā ityādi boddhavyaṃ; kapālo mṛdbhāṇḍakhaṇḍaḥ, upalaḥ pāṣāṇaḥ, bhasmeti dagdhakāṣṭhādikṣāraḥ, asthi haḍḍaṃ, tuṣā dhānyāditvacaḥ, aṅgāro'bhasmasātkṛto dagdhakāṣṭhakhaṇḍaḥ| vilikhanto mahīmiti vilikhanto nakhādinā vidārayantaḥ pṛthivīmityarthaḥ| kiñcinmuñcanta iti kiñcidvastu hastena gṛhītaṃ muñcantaḥ| loṣṭabhedina iti mṛtpiṇḍasphoṭanaśīlā ityarthaḥ| digdhāṅgā iti liptāṅgā ityarthaḥ| raktasraganulepanā raktamālādhāriṇo raktavilepanāścetyarthaḥ| phalamityādi| asāramiti abhyantarasāravarjitam| anyacca tadvidhamiti anyadapi vastu pakvamasāraṃ ca| nakhairnakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathetyatra 'gṛhītvā' iti sambandhaḥ| upānadityādi|- upānat pādahitā, carmahastā veti carmamayasaṭṭādidhāriṇaḥ| vikṛtavyādhipīḍitā iti galatkuṣṭhādivikṛtavyādhipīḍitāḥ| vāmācārā iti viparītavyavahārāḥ| śvāsina iti śramajanitaśvāsayuktāḥ 10| vikṛtekṣaṇā iti puṣpitanetrādayaḥ| yāmyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ diśi, prāñjalayaḥ prasāritāñjalayaḥ| viṣamaikapade sthitā iti viṣame ekasmin sthāne ūrdhvībhūtāḥ| upasarpanti samīpaṃ gacchanti||9-14||
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam | jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam ||15|| nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim | prakīrṇakeśamabhyaktaṃ svinnaṃ viklavameva vā ||16|| vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |17|
ceṣṭitameva ceti cakāreṇānuktā'pi vaidyaceṣṭā samuccīyate, tāṃ dūtadarśane nirdiśannāha- dakṣiṇetyādi|- dakṣiṇābhimukhamiti dakṣiṇadiṅmukham| deśe padeśe| aśucau apavitre| hutāśanaṃ jvalayantam agniṃ jvālayantam| pacantamiti pākaṃ kurvāṇam| krūrakarmaṇi paśuvadhādike| udyantamudyamaṃ kurvāṇam| 'kṣurakarmaṇi' ityeke paṭhanti, tatra muṇḍanādikarmaṇyudyamaṃ kurvāṇamityarthaḥ| vegotsargeṣviti mūtrapurīṣotsargeṣu| aśucimiti apavitram| prakīrṇakeśaṃ vimuktakeśam| abhyaktaṃ tailādinā| svinnaṃ prasvedasahitam| viklavaṃ vihvalam| vaidyaṃ ya upasarpantītyādi itthambhūtaṃ vaidyaṃ ye dūtā upasarpanti te garhitā ninditā bhavantītyarthaḥ||15-16||-
vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane ||17|| madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ ... |18|
velāmadhikṛtyāha- vaidyasyetyādi| paitrye pitṛkārye| daive devakārye| utpātadarśana iti utpātānāṃ bhūmidivyāntarīkṣāṇāṃ darśane||17||-
... kṛttikāsu ca | ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca ||18||
nakṣatramadhikṛtyāha- kṛttikāsvityādi||18||
caturthyāṃ 11 vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ sandhidineṣu ca | vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ ||19||
tithimadhikṛtyāha- caturthyāmityādi| sandhidināni devapretakāryāhāṇi||19||
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ | garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ ||20|| ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ | etena 12 śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajettu tat ||21|| raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca | praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ ||22|| vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ |23|
viśiṣṭarogeṣu viśiṣṭavelādi darśayannāha- svinnetyādi| svinnābhitaptā dūtā jvalanasya samīpataḥ sannidhānādyadā vaidyaṃ madhyāhna upasarpanti tadā garhitā iti sambandhaḥ| etena śeṣamityādi śeṣaṃ vātaroge śītapravātādiṣviti jñeyam, aśubhamityarthaḥ| raktapittetyādi| jalarodheṣu jalanirodhayuktapradeśeṣu| vijñāyetyādi| śeṣaṃ budhyeteti udāvartamūtrakṛcchrādau jalavegadarśanādikaṃ praśastamiti jānīyāt||20-22||-
śuklavāsāḥ śucirgauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ ||23|| svasyāṃ jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ | goyānenāgatastuṣṭaḥ 13 pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ ||24|| smṛtimān 14 vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān | alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||25|| svasthaṃ prāṅmukhamāsīnaṃ same deśe śucau śucim | upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ ||26||
athāviparītadūtadarśanādikaṃ nirdiśannāha- śuklavāsā ityādi| goyāneneti vṛṣabhārūḍho vṛṣabhayuktayānārūḍho vetyarthaḥ; anye tu 'goyānena paśuyānena' ityarthamāhuḥ, gośabdasya paśuvācitvāt; etena yāmyādiyānakharoṣṭrādikavarjamaśvādiyānamuktam| svatantraḥ svapradhānaḥ| pratipattimāniti pratipattiratra jñānaṃ pragalbhatā vā| śuklavāsāḥ śucirgaura ityādidarśanamuktam| śubhaceṣṭita ityanena ceṣṭoktā| alaṅkṛta iti veṣa uktaḥ| sambhāṣaśvātra viparītasambhāṣaviparyayādanukto'pi jñeyaḥ| tathāhi, tatra 'rūkṣaniṣṭhuravaktāra' ityuktam, atra tu tadviparyayeṇa 'snigdhakomalābhidhāyina' ityaviparītasambhāṣo jñeyaḥ| tathā velānakṣatratithīnāmuktānāmeva viparītatvaṃ, tato'nyadaviparītatvamiti| kathambhūtaṃ vaidyamupasarpan dūtaḥ kāryakārī bhavatītyāha- svasthamityādi| svastham ādhivyādhivarjitam, āsīnamupaviṣṭaṃ, śucau pavitre deśe, śuciṃ vaidyam, itthambhūtaṃ vaidyaṃ yo dūta upasarpati sa kāryakārī bhavati| kecinnibandhakārā amuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti||23-26||
māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ | śuklavarṇāśca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ ||27|| strī putriṇī savatsā gaurvardhamānamalaṅkṛtā 15| kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi ||28|| hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano 16 nṛpaḥ | apraśānto'nalo vājī haṃsaścāpaḥ śikhī tathā ||29|| brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ | siṃhagovṛṣanādāśca hre(he)ṣitaṃ gajabṛṃhitam ||30|| śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva vāmataḥ | prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaśca hṛdayaṅgamāḥ |32|
athāviparītalakṣaṇānyāha- māṃsetyādi| māṃsamāmamatra| udakumbha iti atrodakumbhaśabdena pūrṇo riktaśca ghaṭo gṛhyate; tatrāturagṛhe praviśan pūrṇaḥ, āturagṛhānniḥsaran rikta iti gṛhyate| ātapatraṃ chatram| vṛṣo vṛṣabhaḥ| śuklavarṇāḥ padārthāḥ kārpāsāsthitakrabhasmakṣārādivyatiriktāḥ sumanodadhyakṣatamauktikādayaḥ| pūjyante ślāghyante| gatāḥ prāptāḥ| vardhamānaṃ śarāvaḥ, anye tu viśiṣṭameva darpaṇaṃ maṅgalyārthaṃ caṣakaṃ vā vardhamānamācakṣate 17| alaṅkṛtā kanyā bhūṣaṇavatī kanyā| kecit ‘vardhamānāḥ svalaṅkṛtā' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ālepanadhavalatvādisvalaṅkṛtāḥ śarāvā vardhamānā iti| svastikaṃ muktādāmaviśeṣaḥ, anye svastikaṃ svastikākāraṃ dūrvāśakalamaṇḍitaṃ dhavalaṃ darpaṇasaktaṃ mṛnmayaṃ gomayakṛtaṃ vā maṅgalyamavatāraṇakārthaṃ kurvate māṅgalikakṛtstriyaḥ| modakā laḍḍukāḥ| hiraṇyaṃ svarṇam, anye kapardakānyāhuḥ; akṣatā lājāḥ, anye'kṣatāni yavadhānyānyāhuḥ; pātraṃ taṇḍulabhṛtaśarāvādikam| anye tu ‘akṣatapātram' ityekameva taṇḍulabhṛtaśarāvamicchanti| ratnāni māṇikyādīni| sumana iti śobhanamānasamityarthaḥ, ‘vaidyasya' iti śeṣaḥ| nṛpaḥ pṛthvīpatiḥ, anye tu ‘śobhanacitto rājā' ityāhuḥ| apraśānto'nalaḥ prajvalitavaiśvānaraḥ| vājī ghoṭakaḥ| cāṣaḥ karaṭāsaḥ| śikhī mayūraḥ| brahmadundubhītyādi|- brahmeti vedaḥ, dundubhiḥ niḥsvānaḥ, jīmūto meghaḥ, eteṣāṃ svanāḥ śabdāḥ śastāḥ| siṃhetyādi| hreṣitaṃ vājidhvaniḥ| gajabṛṃhitaṃ hastisvanaḥ| rutaṃ śabdaḥ| rutaśabdaḥ kauśikaṃ cetyatrāpi sambandhanīyaḥ, tenolūkasya rutamityarthaḥ| yāyina iti gacchantaḥ puruṣāḥ; viparītaṃ 18 nimittaṃ paścāddarśanīyam||27-31||
patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān | āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||32|| dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato'nugāḥ | vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye ||33|| śuṣke'śanihate'patre vallīnaddhe sakaṇṭake | vṛkṣe'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||34|| caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ | purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||35|| punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsañjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ | dakṣiṇādvāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ | vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ ||36|| bhāsakauśikayoścaiva na praśastaṃ kilobhayam | darśanaṃ vā rutaṃ vā'pi na godhākṛkalāsayoḥ ||37|| dūtairaniṣṭaistulyānāmaśastaṃ darśanaṃ nṛṇām | kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām ||38|| pātraṃ neṣṭaṃ tathā'ṅgāratailakardamapūritam | prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ ||39|| śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ | neṣyante patitāntasthadīnāndharipavastathā ||40||
śakunān nirdiśannāha- patretyādi| nīruja iti kṛmidāvāgnyādyanupahatān| āśritaśabdo nabhaḥprabhṛtibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| nabha ākāśaṃ, veśma gṛhaṃ, dhvajā patākā devādīnāṃ, toraṇamārdravaṃśādiracitaṃ pratolyākāraṃ, vedikā iti vivāhādinimittamāmeṣṭakādiracitaścaturakaḥ| dikṣu śāntāsviti pūrvāsūttarāsu cetyarthaḥ; anye tu āliṅgitā'vadhūmitadīptavarjitāsvityācakṣate| vaktāra iti śabdāyamānāḥ| pṛṣṭhato'nugā iti pṛṣṭhapradeśānugatā ityarthaḥ| viparītāñ śakunānnirdiśannāha- śuṣke ityādi| aśanihate vajrahate| apatre patrarahite| vallinaddhe latāveṣṭite| sakaṇṭake kaṇṭakasahite| itthambhūte vṛkṣe ‘āśritā' ityadhyāhāraḥ| aśmā pāṣāṇaḥ| bhasma rakṣā| viṭ viṣṭhā| tuṣā dhānyatvacaḥ| pāṃśuḥ dhūliḥ| caityaṃ śmaśānavṛkṣaḥ| dīptasvarāḥ kusvarāḥ cicīcīkārādayaḥ, kharasvarāḥ utkaṭaśabdāḥ| dikṣu dīptāsviti āgneyayāmyanaiṛutīṣu| punnāmānaḥ khagā vāmā iti punnāmadheyāḥ pakṣiṇo vāmapārśve vaktāraḥ śubhāḥ; tadyathā- haṃsakāraṇḍavacakravākādayaḥ| strīsañjñā dakṣiṇāḥ śubhā iti kokilābalākādayaḥ strīsañjñā dakṣiṇapārśvavartinaḥ śubhāḥ| etena strīpuṃsañjñāḥ pakṣiṇa itthameva śubhāḥ, anyathā aśubhāḥ, iti paramārthato viparītaśakunameva kathitaṃ bhavati| pūrvānuktaviparītanimittaṃ nirdiśannāha- dakṣiṇādityādi| atrāpi tadviparyayeṇa dakṣiṇagamanaṃ praśastamityuktaṃ bhavati| nobhayamiti ubhayamapi vāmadakṣiṇamapi gamanaṃ na praśastamityarthaḥ| bhāsetyādi bhāso gokulacārī gṛdhraviśeṣaḥ| ubhayamiti vāmadakṣiṇamiti| darśanaṃ vā rutamityādi| kṛkalāsaḥ ‘kaṇṭikāyā' iti loke; pūrvadeśīyāstu girigiṭamācakṣate| godhākṛkalāsayordarśanaṃ rutaṃ vāmato dakṣiṇataḥ purataḥ pṛṣṭhato vā na praśastamiti| dūtairaniṣṭairityādi| aniṣṭairiti napuṃsakagardabhoṣṭrarathaprāptādibhistulyānāṃ samānānāmanyeṣāmapi nṛṇāṃ darśanaṃ prasthāne na praśastam| kulatthetyādi| kulatthādīnāṃ pātramaṅgārādipūritaṃ ca neṣṭaṃ na praśastamityarthaḥ| prasannetaramadyānāmityādi| prasannā madyasyoparyaccho bhāgaḥ; taditareṣāṃ madyānāṃ pūrṇamapraśastaṃ, tathā raktasarṣapapūrṇaṃ ca na praśastam| śavakāṣṭhetyādi śavādīnāṃ pathi mārge saṅgamāḥ saṃyogā na praśastāḥ| śavo mṛtakaḥ| kāṣṭhaṃ dāru, palāśaṃ parṇam| ‘śuṣkāṇāṃ' ityatra sthāne kecit ‘rūḍhānāṃ' iti paṭhanti| teṣāṃ mate rūḍhānāṃ purāṇānāmityarthaḥ| neṣyante na praśasyante| patitāḥ pañca mahāpātakinaḥ| antaḥsthāḥ caṇḍālādayaḥ| dīno nirutsāhaḥ||32-40||
mṛduḥ śīto'nukūlaśca sugandhiścānilaḥ śubhaḥ | kharoṣṇo'niṣṭagandhaśca pratilomaśca garhitaḥ ||41||
anilaṃ nirdiśannāha- mṛdurityādi| anukūlaḥ pṛṣṭānugāmī| pratilomaḥ abhimukhaḥ||41||
granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdastu pūjitaḥ | vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdastathaiva ca ||42|| raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate | evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittamupadhārayet ||43||
rogaviśeṣādapi nimittaviśeṣamanuktaṃ nirdiśannāha- granthītyādi| vyādhiviśeṣeṇa anuktena vyādhibhedenetyarthaḥ| nimittamiti śubhāśubhasūcakam| anye tu- "evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittamupadhārayet" ityamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca, sa cābhāvānna likhitaḥ||42-43||
tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ | chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ ||44||
sāmānyaṃ śabdanimittaṃ darśayannāha- tathaivetyādi| ākruṣṭamākrośaḥ ākruṣṭādibhiḥ svanaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| hākaṣṭaṃśabdaḥ khedārthaḥ| ākranda ākrośasvanaḥ| amuṃ ślokaṃ bāhulyena na paṭhanti| pañjikākāragayadāsena tu viśiṣṭapāṭhaśuddhikāreṇa likhito vyākhyātaścetyatrāpi likhitaḥ||44||
pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ 19 kṣutaṃ skhalitamāhatam | daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate ||45||
vaidyasyāpi gehe vāgādiceṣṭitaṃ darśayannāha- pratītyādi| pratiṣiddhamiti niṣedhavacanaṃ ‘māgaccha' ityādikaṃ, bhagnaṃ kīlakādibhaṅgavacanaṃ, kṣutaṃ chikkitaṃ; trayametadvāgviceṣṭitam| ‘bhagnaṃ' ityasya sthāne kecit ‘lagnaṃ' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- lagnaṃ vastrādisaṅgaḥ| skhalitamāhatametat kāyaviceṣṭitam| skhalitaṃ luṇṭhanaṃ pādādeḥ, āhatamiti āhananam| daurmanasyaṃ cittaviceṣṭitam||45||
praveśe'pyetaduddeśādavekṣyaṃ ca tathā''ture | pratidvāraṃ gṛhe cāsya punaretanna gaṇyate ||46||
vaidyagṛhavidhimāturagṛhe'pyatidiśannāha- praveśe ityādi| etat pūrvoktaṃ śubhāśubhanimittaṃ, praveśe'pyavekṣyaṃ draṣṭavyam| uddeśāt saṅkṣepāt| āture āturagṛhe| pratidvāraṃ dvāraṃ prati| gṛhe gṛhābhyantare, asya āturasya, etat pūrvoktaṃ nimittaṃ, na gaṇyate na manyata ityarthaḥ| kecit ‘pratidvāraṃ gṛhaṃ cāsya' ityādi pāṭhaṃ manyante| pratiśabdo lakṣaṇā(ṇe')rthe; tena dvāraṃ lakṣīkṛtya, gṛhaṃ ca lakṣīkṛtyeti| atroddeśāt saṅkṣepādāture'pyavekṣyamiti sambandhaḥ||46||
keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ | khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam ||47|| napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ | prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ ||48||
āturagṛhe gatasya yātronmukhasya ca vaidyasya viparītanimittaṃ darśayannāha- keśabhasmetyādi| muṇḍā muṇḍitamuṇḍāḥ| asitāmbarā raktavastrāḥ||47-48||
bhāṇḍānāṃ saṅkarasthānāṃ sthānāt sañcāraṇaṃ tathā | nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamastathā ||49|| vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ | vaidyaṃ sambhāṣamāṇo'ṅgaṃ kuḍyamāstaraṇāni vā ||50|| pramṛjyādvā 20 dhunīyādvā karau pṛṣṭhaṃ śirastathā | hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasecchirasi corasi ||51|| yo vaidyamunmukhaḥ paśyannunmārṣṭi svāṅgamāturaḥ | na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate ||52|| bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa sidhyati |53|
etatpunarāturagṛhe'pi gaṇyata ityāha- bhāṇḍānāmityādi| bhāṇḍānām upakaraṇadravyāṇām| saṅkarasthānāṃ militānām| sañcāraṇam itastato nayanam| nikhātasya bhāṇḍasyotpāṭanamuddharaṇamityarthaḥ| bhaṅgaḥ sphuṭanam| patanaṃ hastāderadhobhraṃśaḥ| nirgamo gṛhābhyantarādbāhyato gamanam| avasādo bhaṅgaḥ| vaidyaṃ sambhāṣamāṇo vaidyena sahālāpaṃ kurvāṇo'ṅgaṃ 21 pramṛjyāt, kuḍyaṃ bhittiṃ vā āstaraṇāni pracchādanavastrāṇi vā pramṛjyāt proñchayedityarthaḥ| dhunīyāt kampayet| kānityāha- karau pṛṣṭhaṃ śirastathā| nyaset nikṣipet| unmukhaḥ iti ūrdhvamukhaḥ| unmārṣṭi ūrdhvaṃ procchati| kecidvṛddhāḥ paṭhanti- na sa sidhyatītyādi||49-52||-
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣvaśubhaṃ hyaśubheṣu ca ||53|| āturasya dhruvaṃ tasmāddūtādīn lakṣayedbhiṣak |54|
dūtādeḥ śubhāśubhasya yathāsaṅkhyaṃ śubhāśubhameva phalaṃ nirdiśannāha- śubhamityādi||53||-
svapnānataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca ||54|| suhṛdo yāṃśca paśyanti vyādhito vā svayaṃ tathā | snehābhyaktaśarīrastu karabhavyālagardabhaiḥ ||55|| varāhairmahiṣairvā'pi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ | raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā ||56|| yaṃ cākarṣati 22 baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham | antāvasāyibhiryo vā''kṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ ||57|| pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitā(na)stathā | muhurāghrāyate 23 yastu śvāpadairvikṛtānanaiḥ ||58|| pibenmadhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke'vasīdati | paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā ||59|| nirambaraśca yo raktāṃ dhārayecchirasā srajam | yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate ||60|| yaṃ vā matsyo grasedyo vā jananīṃ praviśennaraḥ | parvatāgrāt patedyo vā śvabhre vā tamasā''vṛte ||61|| hriyeta srotasā yo vā yo vā mauṇḍyamavāpnuyāt | parājīyeta badhyeta kākādyairvā'bhibhūyate ||62|| patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ | yaḥ paśyeddevatānāṃ vā prakampamavanestathā ||63|| yasya chardirvireko vā daśanāḥ prapatanti vā | śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam ||64|| puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ 24 vā yo'dhirohati | kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān ||65|| labhetāśnīta vā pakvamannaṃ yaśca pibet surām | svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyumṛcchati ||66||
dūtādiśeṣaṃ svapnaṃ darśayannāha- svapnānityādi| nidropaplutena rajoyuktena manasā viṣayagrahaṇaṃ svapnaḥ| suhṛddṛṣṭāḥ svapnā nimittamātrameva; svayaṃ dṛṣṭāstu prakṛtyādivarjaṃ gurutarāḥ| aśubhasvapnānnidarśayannāha- snehetyādi| karabhādiṣvāruhya tailābhyaktaśarīraḥ san yo yāyādgacchet; anena duḥsvapnena ṣaṇmāsairmriyate paraṃ rājayakṣmaṇā rogeṇa| antāvasāyibhiḥ cāṇḍālaiḥ| pariṣvajeran āliṅgeyuḥ| pravrajitāḥ śaivapāśupatādayaḥ| muhurvāraṃvāram| āghrāyate cumbyate, ‘bhakṣyate' ityante| śvāpadaiḥ vyāghrādibhiḥ| pibenmadhu ca tailaṃ ceti madhu puṣparasaḥ| cakāradvayādekaikaśaḥ pānamatra jñeyam; kecidatra madhu madyamityāhuḥ; tanna, kevalasya madyasya pānaṃ praśastaṃ svapnādhyāyaśāstreṣu kathitaṃ; yatra tu surāpānamaśobhanamityuktaṃ, tatra surā piṣṭamayī grāhyā| paṅke'vasīdatīti paṅke kardame, avasīdati bruḍatītyarthaḥ, paṅkāvasādastu sadyomṛtyukaraḥ| raktāṃ srajaṃ raktapuṣpamālām| grasediti gilatītyarthaḥ| jananīṃ praviśediti māturudare praviśatītyarthaḥ| śvabhre vivare| tamasā''vṛte andhakāraveṣṭite| hriyeta nīyeta, srotasā nāḍyā| mauṇḍyaṃ kṛttakeśatā| parājīyeta parājito bhavatītyarthaḥ| badhyeta bandhanaṃ prāpnuyādityarthaḥ| tārakādīnāmiti ādigrahaṇāccandrādigrahaṇam| praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoriti svapne'kasmāddīpaṃ naṣṭaṃ paśyati, svacakṣuṣī vigalite paśyatītyarthaḥ| devatānāṃ prakampamiti devatānāṃ devatāpratimānāṃ 25 kampamityarthaḥ| avaneḥ pṛthivyāḥ| yūpo yajñapaśubandhanakāṣṭhaṃ 26, pāribhadrako nimbavṛkṣaḥ, kovidāraḥ kāñcanāraḥ| lauhāni lohamayāni vastūni| pakvamannaṃ siddhamityarthaḥ; kecidannasthāne ‘māṃsaṃ' iti paṭhanti| surā piṣṭamayī na tu madyaṃ, tasya śobhanatvāt| ṛcchati prāpnotītyarthaḥ||54-66||
yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatastathā | cintākṛto divā dṛṣṭo bhavantyaphaladāstu 27 te ||67||
viphalān svapnānanariṣṭabhūtān darśayannāha- yathāsvamityādi| svasyāḥ prakṛteranatikrameṇa yathāsvaṃ, yathā- vātaprakṛtau ‘viyati gacchati sambhrameṇa ca; (śā. a. 4), pittaprakṛtau ‘sampaśyedapi ca hutāśavidyudulkāḥ' (śā. a. 4), śleṣmaprakṛtau ‘prasuptaḥ san kamalahaṃsacakravākān sampaśyedapi ca jalāśayān manojñān' (śā. a. 4)| vismṛto'tiśayena na smṛtaḥ| vihataḥ pūrvaṃ virūpo dṛṣṭaḥ sa cānantaraṃ viśiṣṭena svapnena hataḥ| uktaṃ ca- “akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ| saumyaṃ paśyecchubhākāraṃ tasya vidyācchubhaṃ phalam”- (ca. i. a. 5) iti| tathāgrahaṇāt susvapnaṃ dṛṣṭvā'svapatāṃ sadyaḥphalatvaṃ mahāphalatvaṃ ca sūcyate| anye tu ‘vihitaśca yaḥ' iti paṭhanti| divādṛṣṭa iti 'svapnaḥ' iti śeṣaḥ| bhavantyaphaladāstu te iti tuśabdaścakārārthaḥ, tenātihrasvātidīrghaprathamayāmadṛṣṭāścāphalāḥ samuccīyante| ‘bhavatyaphala eva sa' iti kecit paṭhanti||67||
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām | unmāde rākṣasaiḥ pretairapasmāre pravartanam ||68|| mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām | gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe, mūrdhni śiroruji ||69|| śaṣkulībhakṣaṇaṃ chardyāmadhvā śvāsapipāsayoḥ | hāridraṃ bhojanaṃ vā'pi yasya syāt pāṇḍurogiṇaḥ ||70|| raktapittī pibedyastu śoṇitaṃ sa vinaśyati |71|
uttaratantrapaṭhitaviśiṣṭavyādhiṣu viśiṣṭameva svapnadarśanāriṣṭaṃ darśayannāha- jvaritānāmityādi| śunā sakhyamiti kukkureṇa saha maitryaṃ, kapisakhyamiti vānaramaitryam| pravartanaśabda unmādāpasmārābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate| gulmeṣu gulmarogeṣu, sthāvarotpattirvṛkṣotpattiḥ, koṣṭhe udare| mūrdhni mastake sthāvarotpattiḥ, śiroruji mastakavyathāyām| chardyāṃ ‘caṇakādipiṣṭakṛtā satilā tailabhṛṣṭā śaṣkulītyucyate, tasyā bhakṣaṇam| adhvā mārgaḥ, tatra gamanaṃ, śvāsapipāsayoḥ| hāridramiti haridrāraktabhojanabhakṣaṇamityarthaḥ||68-70||
svapnānevaṃvidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān ||71|| dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ tathā | japeccāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā ||72|| dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād dhyātvā punaḥ śubham | japedvā'nyatamaṃ vedaṃ 28 brahmacārī samāhitaḥ ||73|| na cācakṣīta kasmaiciddṛṣṭvā svapnamaśobhanam | devatāyatane caiva vasedrātritrayaṃ tathā | viprāṃśca pūjayennityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate 29||74||
aśubhasvapnadarśane kiñciccikitsitamāha- svapnānityādi| prathame yāme prathamaprahare| dṛṣṭvā vilokya duḥsvapnam| svapyāt śayīta| kiṃ kṛtvā? dhyātvā śubhaṃ kalyāṇamityarthaḥ| yadyapi prathamayāmalakṣya(dṛṣṭa) svapnasya niṣphalatvaṃ kathitaṃ, tathā'pi duḥsvapnabhayādayaṃ vidhiḥ kartavyaḥ| anyatamam ekatamam| samāhitaḥ sāvadhānaḥ| na cācakṣīta na ca kathayet||71-74||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanam | devān dvijāngovṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||75|| samiddhamagniṃ sādhūṃśca 30 nirmalāni jalāni ca | paśyet kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca ||76|| māṃsaṃ matsyān srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni ca | labheta dhanalābhāya vyādherapagamāya ca ||77|| mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparvatān | āroheddravyalābhāya vyādherapagamāya ca ||78|| nadīnadasamudrāṃśca kṣubhitān kaluṣodakān | taret kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca ||79|| urago vā jalauko vā bhramaro vā'pi yaṃ daśet | ārogyaṃ nirdiśettasya dhanalābhaṃ ca buddhimān ||80|| evaṃ rūpāñ śubhān svapnān yaḥ paśyedvyādhito naraḥ | sa dīrghāyuriti jñeyastasmai karma samācaret ||81||
ata ūrdhvamityādi| suhṛdo mitrāṇi| samiddhamagniṃ prajvalitaṃ vahnim| kalyāṇalābhāyeti śubhavastuprāptaya ityarthaḥ| apagamo nivṛttiḥ| nadyo gaṅgādyāḥ, nadāḥ śoṇādyāḥ prasiddhāḥ, kṣubhitān pracalitān vṛddhiṃ gatānityarthaḥ, kaluṣodakān yata eva kṣubhitānata evāpraśastodakānityarthaḥ| uragaḥ sarpaḥ, daśedbhakṣayet||75-81||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viparītāviparītasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||29||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne ekonatriṃśattamo'dhyāyaḥ||29||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘viparītasvapnanidarśanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘viparītāviparītadūtaśakunasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ
  2. 2 ‘gehe’ iti pā.
  3. 3 ‘nimittaṃ pūrṇakumbhādi, śakunaḥ pakṣī’ iti cakraḥ
  4. 4 ‘pāṣaṇḍā vedabāhyāśramāḥ saugatādayaḥ’ iti cakraḥ
  5. 5 ‘āgacchantaḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘... malinadhvastavāsasaḥ’ iti pā.
  7. 7 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate
  8. 8 ‘... vādāścāpyamāṅgalyā ...’ iti pā.
  9. 9 ‘rudantaḥ stanayostathā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  10. 10 ‘adhvajanitaśvāsayuktāḥ’ iti pā.
  11. 11 ‘navamyāmatha ṣaṣṭhyāṃ vā pakṣasandhidineṣu ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ
  12. 12 ‘etena śeṣaṃ vyākhyātamiti vyādhisamānaguṇe deśādau dūtadarśanaṃ vigarhitaṃ, viparītaguṇe ca praśastaṃ| tena vātaroge pravātādi ninditaṃ, nivātādi praśastamityādyūhyamityarthaḥ’ iti cakraḥ
  13. 13 ‘goyānaṃ govāhyaśakaṭaḥ, etacca praśastataratvāduktaṃ, tenāniṣiddhamaśvādiyānamapyaviruddhameva’ iti cakraḥ
  14. 14 ‘dhṛtimān’ iti pā.
  15. 15 ‘vardhamānā svalaṅkṛtā’ iti pā.| ‘vardhamānā iti śarāvāḥ, te ca svalaṅkṛtā iti ālepādinā maṇḍitāḥ| kecidalaṅkṛtā iti kanyāviśeṣaṇaṃ manyante| anye tvaṅkāropitaṃ kumāraṃ kumārīṃ vā vardhamānamāhuḥ’ iti cakraḥ
  16. 16 ‘sumanā’ iti pā.
  17. 17 ‘anye tvaṅkāropitaṃ kumāraṃ kumārīṃ vā vardhamānamāhuḥ’ iti cakraḥ
  18. 18 ‘rājabhavanaṃ’ iti pā.
  19. 19 ‘lagnaṃ’ iti pā.
  20. 20 ‘pramṛdyādvā’ iti pā.
  21. 21 ‘kurvan’ iti pā.
  22. 22 ‘vā''karṣati’ iti pā.
  23. 23 ‘mūrdhanyāghrāyate’ iti pā.
  24. 24 ‘yo'dhirohati mānavaḥ’ iti pā.
  25. 25 ‘prāsādapratimānāṃ’ iti pā.
  26. 26 ‘yajñapaśuhiṃsanakāṣṭham’ iti pā.
  27. 27 ‘vihataśabdena tantrāntare viphalatvenaiva kathitā atidīrghasvapnādayo grāhyāḥ| uktaṃ hi carake- “divāsvapnamatihrasvamatidīrghaṃ tathaiva ca| dṛṣṭaḥ prathamayāme yaḥ svapnaḥ so'pyaphalo bhavet” (ca. i. a. 5) iti| cintākṛtaśabdena dṛṣṭaśrutānubhūtaprārthitakalpitānāṃ pañcānāmapi vikalpānāṃ grahaṇam| etadvyatiriktasya bhāviphalasambandhasyaiveha grahaṇam| sa ca svapno'riṣṭarūpo manovahasrotasāmatibalaistribhireva doṣaiḥ pūritatvāddṛśyate| yaduktaṃ carake- “manovahānāṃ duṣṭatvāddoṣairatibalaistribhiḥ| srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe” (ca. i. a. 5)- iti| īdṛśaśca doṣaprakopaḥ pacyamānamārakādṛṣṭakṛta eva jñeyaḥ| evaṃ śubhakāle'pi svapnaḥ pacyamānaśubhakarmajanya eva jñeyaḥ| yathā bhūtanimittādipacyamānadaivakṛtameva śubhāśubhasūcakaṃ bhavati’ iti cakraḥ| carake hi saptavidhaṃ svapnadarśanamuktam- “dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca kalpitaṃ prārthitaṃ tathā| bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ’ (ca. i. a. 5) iti| tatra bhāvikamiti bhāviphalasūcakam| bhāvikaṃ doṣajaṃ ca svapnadarśanaṃ phalavat, anyattvaphalamiti jñeyam
  28. 28 ‘devaṃ’ iti pā.
  29. 29 ‘parimucyate’ iti pā.
  30. 30 ‘viprāṃśca’ iti pā.