athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| svapnaśabdānantaraṃ luptādiśabdanirdeśānnakṣatravelātithinimittaśakunāniladeśavaidyavāgdehamanaśceṣṭā api gṛhyante||1-2||
dūtadarśanasambhāṣā veṣāśceṣṭitameva ca | ṛkṣaṃ velā tithiścaiva nimittaṃ śakuno'nilaḥ ||3|| deśo 2 vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam | kathayantyāturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||4||
atrādhyāye nirdeśyān dūtādīnupadarśayannāha- dūtetyādi| dūtaśabdo'tra darśanasambhāṣaveśaceṣṭitaiḥ saha sambadhyate| gamanāya praśnāya vā''gataḥ puruṣo dūtaḥ| ceṣṭā cātra kāyakṛto vyāpāraḥ, ṛkṣāṇi ārdrādīni, velā madhyāhnādikāḥ, tithayaḥ caturthyādayaḥ, nimittaṃ sarpādidarśanaṃ 3, deśo vaidyasya bhūmibhāgaḥ, vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitamapi vaidyasyaiva| āturagatamiti āturāśritamityarthaḥ| svapnāḥ paścānnirdeśyāḥ||3-4||
pākha(ṣa)ṇḍāśramavarṇānāṃ 4 sapakṣāḥ karmasiddhaye | ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye ||5|| napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ | gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ ||6|| vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |7|
prathamaṃ dūtadarśanamadhikṛtyāha- pākhaṇḍetyādi| pākha(ṣa)ṇḍāḥ kāpālikādayaḥ, āśramā brahmacārigṛhasthavānaprasthayatayaḥ, varṇā brāhmaṇādayaḥ| sapakṣā iti tadyathā- kāpālī kāpālikasya, brahmacārī brahmacāriṇaḥ, vipro viprasyetyādayaḥ| karmasiddhaye kāryasiddhyartham| | ta eva viparītā iti kāpālikasya brahmacārī, brahmacāriṇaḥ kāpālītyādi| karmavipattaye iti cikitsitanāśāya| napuṃsakamiti na pumān na ca strī| strīti yoṣidityarthaḥ| bahava iti prabhūtā ityarthaḥ| naikakāryā iti naikasmin kārye ye dūtāḥ samāgatā ityarthaḥ| asūyakā iti parasparaṃ kalahaṃ kurvāṇāḥ| gardabhoṣṭrarathaprāptā iti gardabhoṣṭrayuktena rathenāgatā ityarthaḥ| prāptā vā syuḥ paramparā iti āgatā vā bhaveyuḥ, paramparā paṅktiḥ, etena paṅktiṃ kṛtvā yadā''gacchanto bhavantītyuktam| vaidyaṃ ya upasarpantītyādi ye dūtā evaṅguṇaviśiṣṭā vaidyamupasarpanti samīpamāgacchanti 5, te garhitā eveti sambhāvanīyāḥ| atra caśabda evakārārthaḥ, apiśabdaḥ sambhāvanāyām||5-6||-
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ ||7|| ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ 6| nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||8||
veṣamadhikṛtyāha- pāśetyādi| pāśo dīrghaḥ paśūnāṃ bandhano rajjuvalayaḥ, daṇḍo lauhādivalayairnibaddho dīrghaniṣṭhurakāṣṭhayaṣṭiḥ, āyudhāni khaḍgaśaktyādīni| pāṇḍuretaravāsasa iti kṛṣṇapītaraktavastrāḥ| ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasa iti ārdraṃ stimitaṃ, jīrṇaṃ purātanam, apasavyaṃ dakṣiṇāśritamuttarīyavāsaḥ, ekam ekavastradhāriṇaṃ, malinamadhautaṃ, uddhvastaṃ pāṭitaṃ vastram| nyūnādhikāṅgā iti nyūnā hastādyavayavairhīnāḥ; adhikāṅgā iti ekaviṃśatyaṅgulyādiyuktāḥ| udvignā iti bhītāḥ| vikṛtā iti paṅgukubjavāmanādayaḥ| raudrarūpiṇa iti bhairavoddhatakarkaśāḥ (bhayāvaharūpiṇaḥ 7 )||7-8||
rūkṣaniṣṭhuravaktārastvamaṅgalyābhidhāyinaḥ 8|9|
dūtasambhāṣāmadhikurvannāha- rūkṣetyādi| rūkṣaṃ maitrīrahitaṃ vacaḥ, niṣṭhuraṃ kaṭhoravacanam| amaṅgalyābhidhāyina iti gatabhṛtanaṣṭaruditetyādivacanamamaṅgalam|9|-
chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto 9 nāsikāṃ stanam ||9|| vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ | srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ ||10|| kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāśca ye | vilikhanto mahīṃ kiñcinmuñcanto loṣṭabhedinaḥ ||11|| tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ | phalaṃ pakvamasāraṃ vā gṛhītvā'nyacca tadvidham ||12|| nakhairnakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā | upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ ||13|| vāmācārā rudantaśca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ | yāmyāṃ diśi prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ ||14|| vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |15|
ceṣṭitamadhikṛtyāha- chindanta ityādi| vastrānto daśāhīnasya vastrasyāntam, anāmikā pavitrāṅguliḥ, keśā mastakavālāḥ, romāṇi śarīrodbhavā vālāḥ, daśāḥ sadaśasya vastrasya prāntāḥ| srotovarodhetyādi srotovarodhādiṣu nikṣiptapāṇayaḥ; srotaḥ karṇādichidram, avarodhaḥ skandhadeśaḥ, hṛt kamalamukulākāramadhomukhaṃ, gaṇḍo gallaḥ, mūrdhā mastakam, uraḥ kaṇṭhahṛdayāntarālaḥ, kukṣirvaṅkṣaṇapārśvāntarālaḥ| kapālopaletyādi| karaśabdaḥ kapālādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate, tena kapālādikarā ityādi boddhavyaṃ; kapālo mṛdbhāṇḍakhaṇḍaḥ, upalaḥ pāṣāṇaḥ, bhasmeti dagdhakāṣṭhādikṣāraḥ, asthi haḍḍaṃ, tuṣā dhānyāditvacaḥ, aṅgāro'bhasmasātkṛto dagdhakāṣṭhakhaṇḍaḥ| vilikhanto mahīmiti vilikhanto nakhādinā vidārayantaḥ pṛthivīmityarthaḥ| kiñcinmuñcanta iti kiñcidvastu hastena gṛhītaṃ muñcantaḥ| loṣṭabhedina iti mṛtpiṇḍasphoṭanaśīlā ityarthaḥ| digdhāṅgā iti liptāṅgā ityarthaḥ| raktasraganulepanā raktamālādhāriṇo raktavilepanāścetyarthaḥ| phalamityādi| asāramiti abhyantarasāravarjitam| anyacca tadvidhamiti anyadapi vastu pakvamasāraṃ ca| nakhairnakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathetyatra 'gṛhītvā' iti sambandhaḥ| upānadityādi|- upānat pādahitā, carmahastā veti carmamayasaṭṭādidhāriṇaḥ| vikṛtavyādhipīḍitā iti galatkuṣṭhādivikṛtavyādhipīḍitāḥ| vāmācārā iti viparītavyavahārāḥ| śvāsina iti śramajanitaśvāsayuktāḥ 10| vikṛtekṣaṇā iti puṣpitanetrādayaḥ| yāmyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ diśi, prāñjalayaḥ prasāritāñjalayaḥ| viṣamaikapade sthitā iti viṣame ekasmin sthāne ūrdhvībhūtāḥ| upasarpanti samīpaṃ gacchanti||9-14||
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam | jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam ||15|| nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim | prakīrṇakeśamabhyaktaṃ svinnaṃ viklavameva vā ||16|| vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |17|
ceṣṭitameva ceti cakāreṇānuktā'pi vaidyaceṣṭā samuccīyate, tāṃ dūtadarśane nirdiśannāha- dakṣiṇetyādi|- dakṣiṇābhimukhamiti dakṣiṇadiṅmukham| deśe padeśe| aśucau apavitre| hutāśanaṃ jvalayantam agniṃ jvālayantam| pacantamiti pākaṃ kurvāṇam| krūrakarmaṇi paśuvadhādike| udyantamudyamaṃ kurvāṇam| 'kṣurakarmaṇi' ityeke paṭhanti, tatra muṇḍanādikarmaṇyudyamaṃ kurvāṇamityarthaḥ| vegotsargeṣviti mūtrapurīṣotsargeṣu| aśucimiti apavitram| prakīrṇakeśaṃ vimuktakeśam| abhyaktaṃ tailādinā| svinnaṃ prasvedasahitam| viklavaṃ vihvalam| vaidyaṃ ya upasarpantītyādi itthambhūtaṃ vaidyaṃ ye dūtā upasarpanti te garhitā ninditā bhavantītyarthaḥ||15-16||-
vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane ||17|| madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ ... |18|
velāmadhikṛtyāha- vaidyasyetyādi| paitrye pitṛkārye| daive devakārye| utpātadarśana iti utpātānāṃ bhūmidivyāntarīkṣāṇāṃ darśane||17||-
... kṛttikāsu ca | ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca ||18||
nakṣatramadhikṛtyāha- kṛttikāsvityādi||18||
caturthyāṃ 11 vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ sandhidineṣu ca | vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ ||19||
tithimadhikṛtyāha- caturthyāmityādi| sandhidināni devapretakāryāhāṇi||19||
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ | garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ ||20|| ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ | etena 12 śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajettu tat ||21|| raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca | praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ ||22|| vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ |23|
viśiṣṭarogeṣu viśiṣṭavelādi darśayannāha- svinnetyādi| svinnābhitaptā dūtā jvalanasya samīpataḥ sannidhānādyadā vaidyaṃ madhyāhna upasarpanti tadā garhitā iti sambandhaḥ| etena śeṣamityādi śeṣaṃ vātaroge śītapravātādiṣviti jñeyam, aśubhamityarthaḥ| raktapittetyādi| jalarodheṣu jalanirodhayuktapradeśeṣu| vijñāyetyādi| śeṣaṃ budhyeteti udāvartamūtrakṛcchrādau jalavegadarśanādikaṃ praśastamiti jānīyāt||20-22||-
śuklavāsāḥ śucirgauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ ||23|| svasyāṃ jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ | goyānenāgatastuṣṭaḥ 13 pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ ||24|| smṛtimān 14 vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān | alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||25|| svasthaṃ prāṅmukhamāsīnaṃ same deśe śucau śucim | upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ ||26||
athāviparītadūtadarśanādikaṃ nirdiśannāha- śuklavāsā ityādi| goyāneneti vṛṣabhārūḍho vṛṣabhayuktayānārūḍho vetyarthaḥ; anye tu 'goyānena paśuyānena' ityarthamāhuḥ, gośabdasya paśuvācitvāt; etena yāmyādiyānakharoṣṭrādikavarjamaśvādiyānamuktam| svatantraḥ svapradhānaḥ| pratipattimāniti pratipattiratra jñānaṃ pragalbhatā vā| śuklavāsāḥ śucirgaura ityādidarśanamuktam| śubhaceṣṭita ityanena ceṣṭoktā| alaṅkṛta iti veṣa uktaḥ| sambhāṣaśvātra viparītasambhāṣaviparyayādanukto'pi jñeyaḥ| tathāhi, tatra 'rūkṣaniṣṭhuravaktāra' ityuktam, atra tu tadviparyayeṇa 'snigdhakomalābhidhāyina' ityaviparītasambhāṣo jñeyaḥ| tathā velānakṣatratithīnāmuktānāmeva viparītatvaṃ, tato'nyadaviparītatvamiti| kathambhūtaṃ vaidyamupasarpan dūtaḥ kāryakārī bhavatītyāha- svasthamityādi| svastham ādhivyādhivarjitam, āsīnamupaviṣṭaṃ, śucau pavitre deśe, śuciṃ vaidyam, itthambhūtaṃ vaidyaṃ yo dūta upasarpati sa kāryakārī bhavati| kecinnibandhakārā amuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti||23-26||
māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ | śuklavarṇāśca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ ||27|| strī putriṇī savatsā gaurvardhamānamalaṅkṛtā 15| kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi ||28|| hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano 16 nṛpaḥ | apraśānto'nalo vājī haṃsaścāpaḥ śikhī tathā ||29|| brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ | siṃhagovṛṣanādāśca hre(he)ṣitaṃ gajabṛṃhitam ||30|| śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva vāmataḥ | prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaśca hṛdayaṅgamāḥ |32|
athāviparītalakṣaṇānyāha- māṃsetyādi| māṃsamāmamatra| udakumbha iti atrodakumbhaśabdena pūrṇo riktaśca ghaṭo gṛhyate; tatrāturagṛhe praviśan pūrṇaḥ, āturagṛhānniḥsaran rikta iti gṛhyate| ātapatraṃ chatram| vṛṣo vṛṣabhaḥ| śuklavarṇāḥ padārthāḥ kārpāsāsthitakrabhasmakṣārādivyatiriktāḥ sumanodadhyakṣatamauktikādayaḥ| pūjyante ślāghyante| gatāḥ prāptāḥ| vardhamānaṃ śarāvaḥ, anye tu viśiṣṭameva darpaṇaṃ maṅgalyārthaṃ caṣakaṃ vā vardhamānamācakṣate 17| alaṅkṛtā kanyā bhūṣaṇavatī kanyā| kecit ‘vardhamānāḥ svalaṅkṛtā' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ālepanadhavalatvādisvalaṅkṛtāḥ śarāvā vardhamānā iti| svastikaṃ muktādāmaviśeṣaḥ, anye svastikaṃ svastikākāraṃ dūrvāśakalamaṇḍitaṃ dhavalaṃ darpaṇasaktaṃ mṛnmayaṃ gomayakṛtaṃ vā maṅgalyamavatāraṇakārthaṃ kurvate māṅgalikakṛtstriyaḥ| modakā laḍḍukāḥ| hiraṇyaṃ svarṇam, anye kapardakānyāhuḥ; akṣatā lājāḥ, anye'kṣatāni yavadhānyānyāhuḥ; pātraṃ taṇḍulabhṛtaśarāvādikam| anye tu ‘akṣatapātram' ityekameva taṇḍulabhṛtaśarāvamicchanti| ratnāni māṇikyādīni| sumana iti śobhanamānasamityarthaḥ, ‘vaidyasya' iti śeṣaḥ| nṛpaḥ pṛthvīpatiḥ, anye tu ‘śobhanacitto rājā' ityāhuḥ| apraśānto'nalaḥ prajvalitavaiśvānaraḥ| vājī ghoṭakaḥ| cāṣaḥ karaṭāsaḥ| śikhī mayūraḥ| brahmadundubhītyādi|- brahmeti vedaḥ, dundubhiḥ niḥsvānaḥ, jīmūto meghaḥ, eteṣāṃ svanāḥ śabdāḥ śastāḥ| siṃhetyādi| hreṣitaṃ vājidhvaniḥ| gajabṛṃhitaṃ hastisvanaḥ| rutaṃ śabdaḥ| rutaśabdaḥ kauśikaṃ cetyatrāpi sambandhanīyaḥ, tenolūkasya rutamityarthaḥ| yāyina iti gacchantaḥ puruṣāḥ; viparītaṃ 18 nimittaṃ paścāddarśanīyam||27-31||
patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān | āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||32|| dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato'nugāḥ | vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye ||33|| śuṣke'śanihate'patre vallīnaddhe sakaṇṭake | vṛkṣe'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||34|| caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ | purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||35|| punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsañjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ | dakṣiṇādvāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ | vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ ||36|| bhāsakauśikayoścaiva na praśastaṃ kilobhayam | darśanaṃ vā rutaṃ vā'pi na godhākṛkalāsayoḥ ||37|| dūtairaniṣṭaistulyānāmaśastaṃ darśanaṃ nṛṇām | kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām ||38|| pātraṃ neṣṭaṃ tathā'ṅgāratailakardamapūritam | prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ ||39|| śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ | neṣyante patitāntasthadīnāndharipavastathā ||40||
śakunān nirdiśannāha- patretyādi| nīruja iti kṛmidāvāgnyādyanupahatān| āśritaśabdo nabhaḥprabhṛtibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| nabha ākāśaṃ, veśma gṛhaṃ, dhvajā patākā devādīnāṃ, toraṇamārdravaṃśādiracitaṃ pratolyākāraṃ, vedikā iti vivāhādinimittamāmeṣṭakādiracitaścaturakaḥ| dikṣu śāntāsviti pūrvāsūttarāsu cetyarthaḥ; anye tu āliṅgitā'vadhūmitadīptavarjitāsvityācakṣate| vaktāra iti śabdāyamānāḥ| pṛṣṭhato'nugā iti pṛṣṭhapradeśānugatā ityarthaḥ| viparītāñ śakunānnirdiśannāha- śuṣke ityādi| aśanihate vajrahate| apatre patrarahite| vallinaddhe latāveṣṭite| sakaṇṭake kaṇṭakasahite| itthambhūte vṛkṣe ‘āśritā' ityadhyāhāraḥ| aśmā pāṣāṇaḥ| bhasma rakṣā| viṭ viṣṭhā| tuṣā dhānyatvacaḥ| pāṃśuḥ dhūliḥ| caityaṃ śmaśānavṛkṣaḥ| dīptasvarāḥ kusvarāḥ cicīcīkārādayaḥ, kharasvarāḥ utkaṭaśabdāḥ| dikṣu dīptāsviti āgneyayāmyanaiṛutīṣu| punnāmānaḥ khagā vāmā iti punnāmadheyāḥ pakṣiṇo vāmapārśve vaktāraḥ śubhāḥ; tadyathā- haṃsakāraṇḍavacakravākādayaḥ| strīsañjñā dakṣiṇāḥ śubhā iti kokilābalākādayaḥ strīsañjñā dakṣiṇapārśvavartinaḥ śubhāḥ| etena strīpuṃsañjñāḥ pakṣiṇa itthameva śubhāḥ, anyathā aśubhāḥ, iti paramārthato viparītaśakunameva kathitaṃ bhavati| pūrvānuktaviparītanimittaṃ nirdiśannāha- dakṣiṇādityādi| atrāpi tadviparyayeṇa dakṣiṇagamanaṃ praśastamityuktaṃ bhavati| nobhayamiti ubhayamapi vāmadakṣiṇamapi gamanaṃ na praśastamityarthaḥ| bhāsetyādi bhāso gokulacārī gṛdhraviśeṣaḥ| ubhayamiti vāmadakṣiṇamiti| darśanaṃ vā rutamityādi| kṛkalāsaḥ ‘kaṇṭikāyā' iti loke; pūrvadeśīyāstu girigiṭamācakṣate| godhākṛkalāsayordarśanaṃ rutaṃ vāmato dakṣiṇataḥ purataḥ pṛṣṭhato vā na praśastamiti| dūtairaniṣṭairityādi| aniṣṭairiti napuṃsakagardabhoṣṭrarathaprāptādibhistulyānāṃ samānānāmanyeṣāmapi nṛṇāṃ darśanaṃ prasthāne na praśastam| kulatthetyādi| kulatthādīnāṃ pātramaṅgārādipūritaṃ ca neṣṭaṃ na praśastamityarthaḥ| prasannetaramadyānāmityādi| prasannā madyasyoparyaccho bhāgaḥ; taditareṣāṃ madyānāṃ pūrṇamapraśastaṃ, tathā raktasarṣapapūrṇaṃ ca na praśastam| śavakāṣṭhetyādi śavādīnāṃ pathi mārge saṅgamāḥ saṃyogā na praśastāḥ| śavo mṛtakaḥ| kāṣṭhaṃ dāru, palāśaṃ parṇam| ‘śuṣkāṇāṃ' ityatra sthāne kecit ‘rūḍhānāṃ' iti paṭhanti| teṣāṃ mate rūḍhānāṃ purāṇānāmityarthaḥ| neṣyante na praśasyante| patitāḥ pañca mahāpātakinaḥ| antaḥsthāḥ caṇḍālādayaḥ| dīno nirutsāhaḥ||32-40||
mṛduḥ śīto'nukūlaśca sugandhiścānilaḥ śubhaḥ | kharoṣṇo'niṣṭagandhaśca pratilomaśca garhitaḥ ||41||
anilaṃ nirdiśannāha- mṛdurityādi| anukūlaḥ pṛṣṭānugāmī| pratilomaḥ abhimukhaḥ||41||
granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdastu pūjitaḥ | vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdastathaiva ca ||42|| raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate | evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittamupadhārayet ||43||
rogaviśeṣādapi nimittaviśeṣamanuktaṃ nirdiśannāha- granthītyādi| vyādhiviśeṣeṇa anuktena vyādhibhedenetyarthaḥ| nimittamiti śubhāśubhasūcakam| anye tu- "evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittamupadhārayet" ityamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca, sa cābhāvānna likhitaḥ||42-43||
tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ | chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ ||44||
sāmānyaṃ śabdanimittaṃ darśayannāha- tathaivetyādi| ākruṣṭamākrośaḥ ākruṣṭādibhiḥ svanaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| hākaṣṭaṃśabdaḥ khedārthaḥ| ākranda ākrośasvanaḥ| amuṃ ślokaṃ bāhulyena na paṭhanti| pañjikākāragayadāsena tu viśiṣṭapāṭhaśuddhikāreṇa likhito vyākhyātaścetyatrāpi likhitaḥ||44||
pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ 19 kṣutaṃ skhalitamāhatam | daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate ||45||
vaidyasyāpi gehe vāgādiceṣṭitaṃ darśayannāha- pratītyādi| pratiṣiddhamiti niṣedhavacanaṃ ‘māgaccha' ityādikaṃ, bhagnaṃ kīlakādibhaṅgavacanaṃ, kṣutaṃ chikkitaṃ; trayametadvāgviceṣṭitam| ‘bhagnaṃ' ityasya sthāne kecit ‘lagnaṃ' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- lagnaṃ vastrādisaṅgaḥ| skhalitamāhatametat kāyaviceṣṭitam| skhalitaṃ luṇṭhanaṃ pādādeḥ, āhatamiti āhananam| daurmanasyaṃ cittaviceṣṭitam||45||
praveśe'pyetaduddeśādavekṣyaṃ ca tathā''ture | pratidvāraṃ gṛhe cāsya punaretanna gaṇyate ||46||
vaidyagṛhavidhimāturagṛhe'pyatidiśannāha- praveśe ityādi| etat pūrvoktaṃ śubhāśubhanimittaṃ, praveśe'pyavekṣyaṃ draṣṭavyam| uddeśāt saṅkṣepāt| āture āturagṛhe| pratidvāraṃ dvāraṃ prati| gṛhe gṛhābhyantare, asya āturasya, etat pūrvoktaṃ nimittaṃ, na gaṇyate na manyata ityarthaḥ| kecit ‘pratidvāraṃ gṛhaṃ cāsya' ityādi pāṭhaṃ manyante| pratiśabdo lakṣaṇā(ṇe')rthe; tena dvāraṃ lakṣīkṛtya, gṛhaṃ ca lakṣīkṛtyeti| atroddeśāt saṅkṣepādāture'pyavekṣyamiti sambandhaḥ||46||
keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ | khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam ||47|| napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ | prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ ||48||
āturagṛhe gatasya yātronmukhasya ca vaidyasya viparītanimittaṃ darśayannāha- keśabhasmetyādi| muṇḍā muṇḍitamuṇḍāḥ| asitāmbarā raktavastrāḥ||47-48||
bhāṇḍānāṃ saṅkarasthānāṃ sthānāt sañcāraṇaṃ tathā | nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamastathā ||49|| vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ | vaidyaṃ sambhāṣamāṇo'ṅgaṃ kuḍyamāstaraṇāni vā ||50|| pramṛjyādvā 20 dhunīyādvā karau pṛṣṭhaṃ śirastathā | hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasecchirasi corasi ||51|| yo vaidyamunmukhaḥ paśyannunmārṣṭi svāṅgamāturaḥ | na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate ||52|| bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa sidhyati |53|
etatpunarāturagṛhe'pi gaṇyata ityāha- bhāṇḍānāmityādi| bhāṇḍānām upakaraṇadravyāṇām| saṅkarasthānāṃ militānām| sañcāraṇam itastato nayanam| nikhātasya bhāṇḍasyotpāṭanamuddharaṇamityarthaḥ| bhaṅgaḥ sphuṭanam| patanaṃ hastāderadhobhraṃśaḥ| nirgamo gṛhābhyantarādbāhyato gamanam| avasādo bhaṅgaḥ| vaidyaṃ sambhāṣamāṇo vaidyena sahālāpaṃ kurvāṇo'ṅgaṃ 21 pramṛjyāt, kuḍyaṃ bhittiṃ vā āstaraṇāni pracchādanavastrāṇi vā pramṛjyāt proñchayedityarthaḥ| dhunīyāt kampayet| kānityāha- karau pṛṣṭhaṃ śirastathā| nyaset nikṣipet| unmukhaḥ iti ūrdhvamukhaḥ| unmārṣṭi ūrdhvaṃ procchati| kecidvṛddhāḥ paṭhanti- na sa sidhyatītyādi||49-52||-
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣvaśubhaṃ hyaśubheṣu ca ||53|| āturasya dhruvaṃ tasmāddūtādīn lakṣayedbhiṣak |54|
dūtādeḥ śubhāśubhasya yathāsaṅkhyaṃ śubhāśubhameva phalaṃ nirdiśannāha- śubhamityādi||53||-
svapnānataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca ||54|| suhṛdo yāṃśca paśyanti vyādhito vā svayaṃ tathā | snehābhyaktaśarīrastu karabhavyālagardabhaiḥ ||55|| varāhairmahiṣairvā'pi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ | raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā ||56|| yaṃ cākarṣati 22 baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham | antāvasāyibhiryo vā''kṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ ||57|| pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitā(na)stathā | muhurāghrāyate 23 yastu śvāpadairvikṛtānanaiḥ ||58|| pibenmadhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke'vasīdati | paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā ||59|| nirambaraśca yo raktāṃ dhārayecchirasā srajam | yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate ||60|| yaṃ vā matsyo grasedyo vā jananīṃ praviśennaraḥ | parvatāgrāt patedyo vā śvabhre vā tamasā''vṛte ||61|| hriyeta srotasā yo vā yo vā mauṇḍyamavāpnuyāt | parājīyeta badhyeta kākādyairvā'bhibhūyate ||62|| patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ | yaḥ paśyeddevatānāṃ vā prakampamavanestathā ||63|| yasya chardirvireko vā daśanāḥ prapatanti vā | śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam ||64|| puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ 24 vā yo'dhirohati | kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān ||65|| labhetāśnīta vā pakvamannaṃ yaśca pibet surām | svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyumṛcchati ||66||
dūtādiśeṣaṃ svapnaṃ darśayannāha- svapnānityādi| nidropaplutena rajoyuktena manasā viṣayagrahaṇaṃ svapnaḥ| suhṛddṛṣṭāḥ svapnā nimittamātrameva; svayaṃ dṛṣṭāstu prakṛtyādivarjaṃ gurutarāḥ| aśubhasvapnānnidarśayannāha- snehetyādi| karabhādiṣvāruhya tailābhyaktaśarīraḥ san yo yāyādgacchet; anena duḥsvapnena ṣaṇmāsairmriyate paraṃ rājayakṣmaṇā rogeṇa| antāvasāyibhiḥ cāṇḍālaiḥ| pariṣvajeran āliṅgeyuḥ| pravrajitāḥ śaivapāśupatādayaḥ| muhurvāraṃvāram| āghrāyate cumbyate, ‘bhakṣyate' ityante| śvāpadaiḥ vyāghrādibhiḥ| pibenmadhu ca tailaṃ ceti madhu puṣparasaḥ| cakāradvayādekaikaśaḥ pānamatra jñeyam; kecidatra madhu madyamityāhuḥ; tanna, kevalasya madyasya pānaṃ praśastaṃ svapnādhyāyaśāstreṣu kathitaṃ; yatra tu surāpānamaśobhanamityuktaṃ, tatra surā piṣṭamayī grāhyā| paṅke'vasīdatīti paṅke kardame, avasīdati bruḍatītyarthaḥ, paṅkāvasādastu sadyomṛtyukaraḥ| raktāṃ srajaṃ raktapuṣpamālām| grasediti gilatītyarthaḥ| jananīṃ praviśediti māturudare praviśatītyarthaḥ| śvabhre vivare| tamasā''vṛte andhakāraveṣṭite| hriyeta nīyeta, srotasā nāḍyā| mauṇḍyaṃ kṛttakeśatā| parājīyeta parājito bhavatītyarthaḥ| badhyeta bandhanaṃ prāpnuyādityarthaḥ| tārakādīnāmiti ādigrahaṇāccandrādigrahaṇam| praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoriti svapne'kasmāddīpaṃ naṣṭaṃ paśyati, svacakṣuṣī vigalite paśyatītyarthaḥ| devatānāṃ prakampamiti devatānāṃ devatāpratimānāṃ 25 kampamityarthaḥ| avaneḥ pṛthivyāḥ| yūpo yajñapaśubandhanakāṣṭhaṃ 26, pāribhadrako nimbavṛkṣaḥ, kovidāraḥ kāñcanāraḥ| lauhāni lohamayāni vastūni| pakvamannaṃ siddhamityarthaḥ; kecidannasthāne ‘māṃsaṃ' iti paṭhanti| surā piṣṭamayī na tu madyaṃ, tasya śobhanatvāt| ṛcchati prāpnotītyarthaḥ||54-66||
yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatastathā | cintākṛto divā dṛṣṭo bhavantyaphaladāstu 27 te ||67||
viphalān svapnānanariṣṭabhūtān darśayannāha- yathāsvamityādi| svasyāḥ prakṛteranatikrameṇa yathāsvaṃ, yathā- vātaprakṛtau ‘viyati gacchati sambhrameṇa ca; (śā. a. 4), pittaprakṛtau ‘sampaśyedapi ca hutāśavidyudulkāḥ' (śā. a. 4), śleṣmaprakṛtau ‘prasuptaḥ san kamalahaṃsacakravākān sampaśyedapi ca jalāśayān manojñān' (śā. a. 4)| vismṛto'tiśayena na smṛtaḥ| vihataḥ pūrvaṃ virūpo dṛṣṭaḥ sa cānantaraṃ viśiṣṭena svapnena hataḥ| uktaṃ ca- “akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ| saumyaṃ paśyecchubhākāraṃ tasya vidyācchubhaṃ phalam”- (ca. i. a. 5) iti| tathāgrahaṇāt susvapnaṃ dṛṣṭvā'svapatāṃ sadyaḥphalatvaṃ mahāphalatvaṃ ca sūcyate| anye tu ‘vihitaśca yaḥ' iti paṭhanti| divādṛṣṭa iti 'svapnaḥ' iti śeṣaḥ| bhavantyaphaladāstu te iti tuśabdaścakārārthaḥ, tenātihrasvātidīrghaprathamayāmadṛṣṭāścāphalāḥ samuccīyante| ‘bhavatyaphala eva sa' iti kecit paṭhanti||67||
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām | unmāde rākṣasaiḥ pretairapasmāre pravartanam ||68|| mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām | gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe, mūrdhni śiroruji ||69|| śaṣkulībhakṣaṇaṃ chardyāmadhvā śvāsapipāsayoḥ | hāridraṃ bhojanaṃ vā'pi yasya syāt pāṇḍurogiṇaḥ ||70|| raktapittī pibedyastu śoṇitaṃ sa vinaśyati |71|
uttaratantrapaṭhitaviśiṣṭavyādhiṣu viśiṣṭameva svapnadarśanāriṣṭaṃ darśayannāha- jvaritānāmityādi| śunā sakhyamiti kukkureṇa saha maitryaṃ, kapisakhyamiti vānaramaitryam| pravartanaśabda unmādāpasmārābhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyate| gulmeṣu gulmarogeṣu, sthāvarotpattirvṛkṣotpattiḥ, koṣṭhe udare| mūrdhni mastake sthāvarotpattiḥ, śiroruji mastakavyathāyām| chardyāṃ ‘caṇakādipiṣṭakṛtā satilā tailabhṛṣṭā śaṣkulītyucyate, tasyā bhakṣaṇam| adhvā mārgaḥ, tatra gamanaṃ, śvāsapipāsayoḥ| hāridramiti haridrāraktabhojanabhakṣaṇamityarthaḥ||68-70||
svapnānevaṃvidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān ||71|| dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ tathā | japeccāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā ||72|| dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād dhyātvā punaḥ śubham | japedvā'nyatamaṃ vedaṃ 28 brahmacārī samāhitaḥ ||73|| na cācakṣīta kasmaiciddṛṣṭvā svapnamaśobhanam | devatāyatane caiva vasedrātritrayaṃ tathā | viprāṃśca pūjayennityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate 29||74||
aśubhasvapnadarśane kiñciccikitsitamāha- svapnānityādi| prathame yāme prathamaprahare| dṛṣṭvā vilokya duḥsvapnam| svapyāt śayīta| kiṃ kṛtvā? dhyātvā śubhaṃ kalyāṇamityarthaḥ| yadyapi prathamayāmalakṣya(dṛṣṭa) svapnasya niṣphalatvaṃ kathitaṃ, tathā'pi duḥsvapnabhayādayaṃ vidhiḥ kartavyaḥ| anyatamam ekatamam| samāhitaḥ sāvadhānaḥ| na cācakṣīta na ca kathayet||71-74||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanam | devān dvijāngovṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||75|| samiddhamagniṃ sādhūṃśca 30 nirmalāni jalāni ca | paśyet kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca ||76|| māṃsaṃ matsyān srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni ca | labheta dhanalābhāya vyādherapagamāya ca ||77|| mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparvatān | āroheddravyalābhāya vyādherapagamāya ca ||78|| nadīnadasamudrāṃśca kṣubhitān kaluṣodakān | taret kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca ||79|| urago vā jalauko vā bhramaro vā'pi yaṃ daśet | ārogyaṃ nirdiśettasya dhanalābhaṃ ca buddhimān ||80|| evaṃ rūpāñ śubhān svapnān yaḥ paśyedvyādhito naraḥ | sa dīrghāyuriti jñeyastasmai karma samācaret ||81||
ata ūrdhvamityādi| suhṛdo mitrāṇi| samiddhamagniṃ prajvalitaṃ vahnim| kalyāṇalābhāyeti śubhavastuprāptaya ityarthaḥ| apagamo nivṛttiḥ| nadyo gaṅgādyāḥ, nadāḥ śoṇādyāḥ prasiddhāḥ, kṣubhitān pracalitān vṛddhiṃ gatānityarthaḥ, kaluṣodakān yata eva kṣubhitānata evāpraśastodakānityarthaḥ| uragaḥ sarpaḥ, daśedbhakṣayet||75-81||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viparītāviparītasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||29||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne ekonatriṃśattamo'dhyāyaḥ||29||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘viparītasvapnanidarśanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘viparītāviparītadūtaśakunasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘gehe’ iti pā. ↩
- 3 ‘nimittaṃ pūrṇakumbhādi, śakunaḥ pakṣī’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘pāṣaṇḍā vedabāhyāśramāḥ saugatādayaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘āgacchantaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘... malinadhvastavāsasaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 8 ‘... vādāścāpyamāṅgalyā ...’ iti pā. ↩
- 9 ‘rudantaḥ stanayostathā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘adhvajanitaśvāsayuktāḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘navamyāmatha ṣaṣṭhyāṃ vā pakṣasandhidineṣu ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘etena śeṣaṃ vyākhyātamiti vyādhisamānaguṇe deśādau dūtadarśanaṃ vigarhitaṃ, viparītaguṇe ca praśastaṃ| tena vātaroge pravātādi ninditaṃ, nivātādi praśastamityādyūhyamityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘goyānaṃ govāhyaśakaṭaḥ, etacca praśastataratvāduktaṃ, tenāniṣiddhamaśvādiyānamapyaviruddhameva’ iti cakraḥ ↩
- 14 ‘dhṛtimān’ iti pā. ↩
- 15 ‘vardhamānā svalaṅkṛtā’ iti pā.| ‘vardhamānā iti śarāvāḥ, te ca svalaṅkṛtā iti ālepādinā maṇḍitāḥ| kecidalaṅkṛtā iti kanyāviśeṣaṇaṃ manyante| anye tvaṅkāropitaṃ kumāraṃ kumārīṃ vā vardhamānamāhuḥ’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘sumanā’ iti pā. ↩
- 17 ‘anye tvaṅkāropitaṃ kumāraṃ kumārīṃ vā vardhamānamāhuḥ’ iti cakraḥ ↩
- 18 ‘rājabhavanaṃ’ iti pā. ↩
- 19 ‘lagnaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘pramṛdyādvā’ iti pā. ↩
- 21 ‘kurvan’ iti pā. ↩
- 22 ‘vā''karṣati’ iti pā. ↩
- 23 ‘mūrdhanyāghrāyate’ iti pā. ↩
- 24 ‘yo'dhirohati mānavaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘prāsādapratimānāṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘yajñapaśuhiṃsanakāṣṭham’ iti pā. ↩
- 27 ‘vihataśabdena tantrāntare viphalatvenaiva kathitā atidīrghasvapnādayo grāhyāḥ| uktaṃ hi carake- “divāsvapnamatihrasvamatidīrghaṃ tathaiva ca| dṛṣṭaḥ prathamayāme yaḥ svapnaḥ so'pyaphalo bhavet” (ca. i. a. 5) iti| cintākṛtaśabdena dṛṣṭaśrutānubhūtaprārthitakalpitānāṃ pañcānāmapi vikalpānāṃ grahaṇam| etadvyatiriktasya bhāviphalasambandhasyaiveha grahaṇam| sa ca svapno'riṣṭarūpo manovahasrotasāmatibalaistribhireva doṣaiḥ pūritatvāddṛśyate| yaduktaṃ carake- “manovahānāṃ duṣṭatvāddoṣairatibalaistribhiḥ| srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe” (ca. i. a. 5)- iti| īdṛśaśca doṣaprakopaḥ pacyamānamārakādṛṣṭakṛta eva jñeyaḥ| evaṃ śubhakāle'pi svapnaḥ pacyamānaśubhakarmajanya eva jñeyaḥ| yathā bhūtanimittādipacyamānadaivakṛtameva śubhāśubhasūcakaṃ bhavati’ iti cakraḥ| carake hi saptavidhaṃ svapnadarśanamuktam- “dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca kalpitaṃ prārthitaṃ tathā| bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ’ (ca. i. a. 5) iti| tatra bhāvikamiti bhāviphalasūcakam| bhāvikaṃ doṣajaṃ ca svapnadarśanaṃ phalavat, anyattvaphalamiti jñeyam ↩
- 28 ‘devaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘parimucyate’ iti pā. ↩
- 30 ‘viprāṃśca’ iti pā. ↩