athātaḥ pañcendriyārthavipratipattimadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
pañcendriyāṇi śrotrādīni, teṣāmarthāḥ śabdādayaḥ, arthānāṃ śabdādīnāṃ vipratipattirviparītāvabodho hīnātiyogenetyarthaḥ| pañcagrahaṇaṃ karmendriyāṇāmubhayātmakasya manasaśca niṣedhārthaṃ; karmendriyāṇāṃ śarīragrahaṇenaiva grahaṇāt; manasastvindriyagrahaṇenaiva grahaṇaṃ, manovyatirekeṇendriyāṇāṃ viṣayagrahaṇābhāvāt||1-2||
śarīraśīlayoryasya 2 prakṛtervikṛtirbhavet | tattvariṣṭaṃ samāsena, vyāsatastu nibodha me ||3||
prāgadhyāye dūtādijñeyabāhyāriṣṭaṃ pratipādyāsminnadhyāye ābhyantaramariṣṭamāśrayabhedena trividhaṃ saṅkṣepeṇa darśayannāha- śarīraśīlayorityādi| śarīraṃ pāñcabhautikaṃ prāṇikāyaḥ, śīlaṃ mānaso bhāvaḥ, anye tu `śīlaṃ samādhānayuktaṃ manaḥ' ityācakṣate; prakṛtiḥ svābhāvikaḥ prāṇino nijo dharmaḥ; eteṣāṃ śarīraśīlaprakṛtīnāṃ trayāṇāṃ bhāvānāṃ vikṛtirvaiparītyaṃ yadbhavettadariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇaṃ bhavati| samāsena saṅkṣepeṇa| anye tu `śarīraśīlayordvayoryā 3 prakṛtistasyā yā vikṛtistadariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇaṃ bhavati' ityācakṣate| prakṛteḥ prastāvāt kiñcidvicāraḥ kriyate, sā hi prakṛtirjātyādīn ṣaḍupādhīnapekṣate| taduktaṃ carake- “prakṛtirhi jātiprasaktā ca kulaprasaktā ca deśānupātinī ca kālānupātinī ca vayonupātinī ca pratyātmaniyatā ca”- (ca. i. a. 1) iti| sarvabhedeṣu cakārakaraṇamanyonyasamāveśārthaṃ; tatra jātiprasaktā nāma tāsu tāsu manuṣyādijātiṣu te te karacaraṇādayaḥ svabhāvaviśeṣāḥ; vacaneṣu ca nānāvividhā eva vyaktāvyaktādayo dharmāḥ, manasi ca dharmādharmamaithunāhāraprabhṛtayo'pi bhāvāḥ; kulaprasaktā nāma dvijakule tapaḥpriyatādayaḥ, kṣatriyakule samarapriyatādayo dharmaviśeṣā bhavanti; deśānupātinī nāma lāṭakarṇāṭādīnāṃ kāye vāci manasi ca te te svabhāvaviśeṣā viśeṣeṇa bhavanti; kālānupātinī nāma dehādiṣu daurbalyādyādānādyapekṣaṃ, gadeṣu ca doṣamalādyapekṣiṇī; vayonupātinī nāma bālyādyavasthāsu bālādau saukumāryādayo dharmāḥ; eteṣu triṣvanupātiśabdaprayogāt sañcāritvaṃ svabhāvaguṇānāmiṣṭaṃ; pratyātmaniyateti ātmanyātmani niyatā pratipuruṣaniyatetyarthaḥ| te punaḥ kāye vāci manasi ca svabhāvaviśeṣāḥ pratipuruṣabhedabhinnā dṛśyante; evaṃ tāvat ṣoḍhā prakṛtirbhavatyeva| anye tu “saptamyapi bhavet prāyo dehe lakṣaṇahaitukī| uttamādhamamadhyāyurliṅgānāṃ kāraṇaṃ hi sā”- iti manyante| anye tu prakṛtiṃ sattvarajastamomayīṃ vātapittaśleṣmamayīṃ vā manyante| tasyā 4 vikṛtirvaiparītyamanyathābhāvaḥ||3||
śṛṇoti vividhāñ śabdān yo divyānāmabhāvataḥ | samudrapurameghānāmasampattau ca niḥsvanān ||4|| tān svanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat | grāmyāraṇyasvanāṃścāpi viparītāñ śṛṇoti ca ||5|| dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati | na śṛṇoti ca yo'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||6||
āturagatagrāhyaviruddhaśabdapratipattiṃ nirdiśannāha- śṛṇotītyādi| vividhān bahuprakārān sañjalpapāṭhagītavādyādīn| divyānāṃ siddhakinnaragandharvādīnām| samudrapurameghānāmityatra samudrādibhiḥ saha niḥsvanaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| etena samudrādīnāmasampattāvabhāve'pi teṣāṃ śabdāñchṛṇotītyarthaḥ| purasvanaḥ puravāsiprāṇiśabdaḥ; anye tu purasthāne `tūrya' iti paṭhanti; apare `vāta' iti paṭhanti| tān svanānityādi vidyamāneṣu vā samudrādisvaneṣu tānna gṛhṇāti, vā'nyaśabdavanmanyate| grāmyasvanān grāmavāsiprāṇiśabdān, āraṇyān araṇyavāsiprāṇidhvanīn; viparītāniti grāmyānāraṇyāniva śṛṇoti, āraṇyān grāmyāniva śṛṇotītyarthaḥ| dviṣacchabdeṣu śatruśabdeṣu| suhṛnmitrādiḥ| akasmācchravaṇarogaṃ vinā||4-6||
yastūṣṇamiva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat | sañjātaśītapiḍako 5 yaśca dāhena pīḍyate ||7|| uṣṇagātro'timātraṃ ca yaḥ śītena pravepate | prahārānnābhijānāti yo'ṅgacchedamathāpi vā ||8||
āturagatagrāhyaviruddhasparśapratipattiṃ darśayannāha- yastūṣṇamityādi| atra śītapīḍakā hi kaphakṛtāḥ, tāsāṃ jāḍyādayo vedanāviśeṣāḥ prākṛtāḥ, dāhastu vaikṛta iti| prahāro laguḍādikṛtaḥ| aṅgacchedaḥ śastrādikṛtaḥ||7-8||
pāṃśunevāvakīrṇāni yaśca gātrāṇi manyate | varṇānyatā 6 vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||9||
āturagatagrāhyaviruddharūpapratipattiṃ darśayannāha- pāṃśunetyādi| pāṃśurdhūliḥ, avakīrṇāni vyāptāni| rājyo lekhā nīlalohitādayaḥ||9||
snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ 7|10|
āturagatāmeva viruddharasapratipattiṃ darśayannāha- snātetyādi| pūrvaṃ snātaḥ paścādanulipta itthambhūtamapi sugandhikāyaṃ bahirmalavarjitaṃ yadā nīlamakṣikāḥ śrayante tadā'sau kālapakvatvādatimadhurībhūtaśarīraḥ, yena nirmalaśarīro'pi makṣikābhiḥ kāmyata iti| snātānuliptamityetadariṣṭaṃ varṣāvadhi|10|-
sugandhirvā'ti 8 yo'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||10||
āturagatagrāhyaviruddhagandhapratipattiṃ darśayannāha- sugandhirityādi| ati sugandhirvā'kasmāt `sugandhiprayogaṃ vinā bhavati' iti śeṣaḥ, idamapi vārṣikamariṣṭam||10||
viparītena gṛhṇāti rasān yaścopayojitān | upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye ||11|| yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryurmithyopayojitāḥ | yo vā rasānna saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate ||12||
āturagatapañcendriyārthavipratipattiṃ nirdiśyā''turagrāhyapañcendriyārthavipratipattinirdeśābhiprāyaḥ, tatra rasasya dehamūlatvena pradhānatvāttasyaiva vipratipattiṃ darśayannāha- viparītenetyādi| viparīteneti madhuro'mlaḥ, amlo madhura ityādi| upayuktāḥ kramāditi ‘pūrvaṃ madhuramaśnīyāt’ ityādikramaḥ| gatāsuṃ gataprāṇam| etadariṣṭaṃ māsikam||11-12||
sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya sugandhitām | gṛhṇīte vā'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ ||13|| yo vā gandhaṃ na jānāti gatāsuṃ taṃ vinirdiśet |14|
gandhagrahaṇamadhikṛtyāha- sugandhamityādi| śānte dīpe nirvāṇe pradīpe, yo gandhaṃ na jānāti| nīrujo nīrogaḥ pīnasādirogavarjitaḥ||13||-
dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśastathā ||14|| viparītena gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo naraḥ |15|
sparśagrahaṇamadhikṛtyāha- dvandvānītyādi| dvandvāni kaṣṭakarāṇi; ādigrahaṇāt sparśagrāhyāṇi snigdhādivīryāṇi| kālāvasthā pravātanirvātavarṣādyāḥ| diśa iti pūrvādikāḥ| anena mānasaḥ sparśa uktaḥ| dvividho hi sparśaḥ- sparśendriyagrāhyaḥ, mānasaśca| tathā ca tantrāntaram- “sparśenendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca” (ca. śā. 1) iti| anyāṃśca bhāvān dravyaguṇakarmāṇi, viparītena gṛhṇāti| dvandvānyuṣṇahimādīnyetadariṣṭamekamāsikamiti; diśo vaiparītyena gṛhṇātyetadariṣṭaṃ trimāsikam||14||
divā jyotīṃṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati ||15|| rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candravarcasam | ameghopaplave yaśca śakracāpataḍidguṇān ||16|| taḍittvato'sitān yo vā nirmale gagane ghanān | vimānayānaprāsādairyaśca saṅkulamambaram ||17|| yaścānilaṃ mūrtimantamantarikṣaṃ ca paśyati | dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm ||18|| pradīptamiva lokaṃ ca yo vā plutamivāmbhasā | bhūmimaṣṭāpadākārāṃ lekhābhiryaśca paśyati ||19|| na paśyati sanakṣatrāṃ yaśca devīmarundhatīm | dhruvamākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam ||20|| jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu 9 chāyāṃ yaśca na paśyati | paśyatyekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām ||21|| śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām | piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtāmapi ||22|| yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmaṃ vahnimīkṣate | āturasya bhavenmṛtyuḥ svastho vyādhimavāpnuyāt 10||23||
rūpagrahaṇamadhikṛtyāha- divetyādi| jyotīṃṣi tārakādīni| candravarcasamiti sūryameva candratejaḥsamaṃ paśyatītyarthaḥ| ameghopaplava ityādi| meghairanāvṛte'pi nabhasīndradhanurvidyullatāḥ `paśyati' iti śeṣaḥ| taḍittvato vidyudyuktān, asitān kṛṣṇān, meghāniti sambandhaḥ| ameghopaplave śakracāpataḍillatāvalokanamityariṣṭaṃ dvitrimāsikam| saṅkulaṃ vyāptam| ambaram ākāśam| mūrtimantaṃ devatākāram; anye puruṣākāramityāhuḥ| medinīṃ pṛthivīṃ, nīhāraḥ kuheḍī, yena pratyūṣakāle dinaṃ dhūmāvṛtamiva bhāti; netrarogaṃ vinā'pi dhūmādibhirāvṛtāṃ medinīṃ paśyatītyarthaḥ| lokaṃ jagat, pradīptamiva grīṣmakālādṛte'pi jvalitamiva| āplutamiva buḍitamiva, ambhasā pānīyena| bhūmimaṣṭāpadākārāmiti aṣṭāpadaśabdena lekhābhiḥ koṣṭhasantānanirmitaṃ caturaṅgakrīḍanārthamucyate| arundhatīṃ vasiṣṭhabhāryāṃ, dhruvaṃ tārakāviśeṣam, ākāśagaṅgāśabdena ślakṣṇaghanatārakāsantatirnadyākārocyate| ādarśaḥ pratibimbadarśanārthaṃ sampūrṇacandramākāraḥ kāṃsyamaya ucyate| uṣṇo gharmaḥ| jyotsnātapayostu praticchāyāṃ chāyāpuruṣaṃ kecinmanyante| vikṛtāṃ prakṛteranyathābhūtām| anyasattvajām anyebhyaḥ prāṇibhyo jātāmanyasattvajātām| śvā kukkuraḥ, kaṅkaḥ kaṅkamallaḥ; tasya lakṣaṇamāha- kaṅkaḥ syāt kaṅkamallākhyo bāṇapakṣārhapakṣakaḥ| lohapṛṣṭho dīrghapādaḥ pakṣādhaḥpāṇḍuvarṇabhāk- iti| bhūtānāṃ devayonīnām, athavā bhūtāni prāṇinasteṣāṃ; vikṛtāmapi vikṛtāṃ vikṛtiṃ gatāṃ chāyāṃ paśyatīti sambandhaḥ| yo vā mayūrakaṇṭhābhamityādi sudīptakhadirāṅgārajvalitaṃ dhūmarahitamapi mayūrakaṇṭhābhaṃ nīlaṃ dhūmasadṛśaṃ paśyatītyarthaḥ| atra `divā jyotīṃṣi' ityādinā `vidhūmaṃ vahnimīkṣate' ityetatparyantena granthena pañcavidhaṃ rūpamuktam| tathāhi- `divā jyotīṃṣi' ityādinā''kāśastharūpidravyarūpamuktam, ākāśarūpāsambhavāt; `yaścānilaṃ' ityādinā vāyurūpamuktaṃ; `dhūmanīhāra' ityādinā pṛthvīrūpamuktaṃ; `pradīptamiva' ityādinā vahnirūpamuktam, `āplutamivāmbhasā' ityanenāpāṃ rūpamuktaṃ, evaṃ pañcavidhaṃ rūpamuktam| `bhūmimaṣṭāpadākārām' ityanena bhūmervikṛtidarśanamuktaṃ, pūrvaṃ tu dhūmādyāvaraṇadarśanameveti na paunaruktyam| `na paśyati sanakṣatrām' ityanena vyomasthānāmadarśanamuktaṃ, `divā jyotīṃṣi' ityādinā tu pūrvaṃ darśanamuktam, ato na paunaruktyam| `jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu' ityādinā rūpasyāyoga uktaḥ, `paśyatyekāṅgahīnāṃ vā' ityanena rūpahīnayoga uktaḥ, `vikṛtāṃ ca' ityanena mithyāyogo rūpasyoktaḥ| agnermithyāgrahaṇamadhikṛtyoktaṃ `yo vā mayūrakaṇṭhābham' ityādinā| etadariṣṭaphalaṃ darśayannāha- āturasya bhavenmṛtyurityādi||15-23||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne pañcendriyārthavipratipattirnāma triṃśo'dhyāyaḥ ||30||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne triṃśattamo'dhyāyaḥ||30||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘dvividhaṃ riṣṭaṃ- bāhyaṃ bhūtādigatamāntaraṃ śarīragataṃ ca| tatra vaidyena prathamamupasthitaṃ bhūtādigatameva parīkṣyata iti pūrvādhyāyenoktaṃ, tadanu cāturagṛhagatenāturagataṃ parīkṣaṇīyamiti āturagatariṣṭajñānārthaṃ pañcendriyārthavipratipattiradhyāyo'bhidhīyate| pañcendriyārthāḥ śabdādayaḥ, teṣu viruddhā pratipattiḥ tathā teṣāmevā'nyathābhāvo vipratipattiḥ|’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘tatra prathamataḥ śārīramānasasakalāriṣṭalakṣaṇameva tāvadāha- śarīraśīlayorityādi| śarīraṃ prāṇikāyaḥ, śīlaṃ manovṛttiḥ, śīlena ca mano lakṣyate| tena śarīramanasorityarthaḥ| anayoḥ prakṛtiḥ svabhāvaḥ| sā ca jātyādīnupādhīnapekṣate| vikṛtiranyathābhāvaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘dvandvayoḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘tasyā vikṛtirvaiparītyaṃ| yathā- prathamaṃ sattvaprakṛtistato rajastamaḥprakṛtirityādi| tathā, ādau vātaprakṛtistataḥ pittaśleṣmaprakṛtirityādi’ iti pā. ↩
- 5 ‘sañjātaśītapiḍako yaśca dāhena pīḍyate iti atra śītapīḍakocitāṃ śītavedanāṃ na vetti, dāhaṃ cānucitaṃ vettītīndriyavipratipattī riṣṭaṃ, tathā śītapiḍakocitaṃ śaityaṃ na bhavati dāhaścānucito bhavatīti sparśānyathābhāvo'pi riṣṭam| evamuṣṇagātra ityādāvapi yathāyogyatayā indriyasyārthasya vā vipratipattirvyākhyeyā’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘varṇānyabhāvo’ iti pā. ↩
- 7 ‘snātānuliptamityādau riṣṭe gandhasya rasasya cānyathābhāvo riṣṭam| nīlamakṣikā hi atyantamadhure durgandhe ca patanti’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘sugandhiṃ vātīti sugandhigandhamudvahati, ‘vā’ gatigandhanayoḥ, ityasya ‘vāti’ iti gandhanārthe rūpam’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘jyotsnādau uṣṇaśabdena ātapadīpayorgrahaṇam| yaduktaṃ carake- ‘jyotsnāyāmātape dīpe salilādarśayorapi’ (ca. i. a. 7) iti’ cakraḥ ↩
- 10 ‘svasthaḥ sa labhate vyādhimityatra so'pi vyādhirmaraṇāya bhavatīti jñeyam, anyathā maraṇavyabhicaraṇena riṣṭatvānupapattiḥ syāt’ iti cakraḥ ↩