atra chāyāśabdānantaraṃ luptādiśabdanirdeśāddhrīśrītuṣṭyādivipratipattayo grāhyāḥ| varṇaprabhāśritā yā bhavati sā chāyāśabdenocyate| chāyāprabhayostu bhedaḥ śāstrakārairuktaḥ; tathā ca- “varṇamākrāmati cchāyā prabhā varṇaprakāśinī| āsannā lakṣyate cchāyā prabhā dūrācca lakṣyate” (ca. i. a. 7)- iti| na kevalaṃ varṇaprabhācchāyānāṃ lakṣaṇabhedaḥ, saṅkhyābhedo'pyasti; tathāhi- caturvidho varṇaḥ- gauraḥ, kṛṣṇaḥ, śyāmaḥ, gauraśyāma iti; prabhā saptavidhā- raktā, pītā, sitā, śyāvā, haritā, pāṇḍurā, asitā, iti; chāyā pañcavidhā- snigdhā, vimalā, rūkṣā, malinā, saṅkṣiptā, iti||1-2||
śyāvā lohitikā nīlā pītikā vā'pi mānavam | abhidravanti yaṃ chāyāḥ sa parāsurasaṃśayam ||3||
chāyāviruddhapratipattiṃ darśayannāha- śyāvetyādi| atra yadyapi śyāvā lohitikā nīletyādayaḥ prākṛtāśchāyāḥ, tathā'pyabhūtapūrvā ākasmikā viparyayeṇa yā puruṣamabhidravanti tā iha gṛhyante; abhidravanti anusaranti upatiṣṭhantītyarthaḥ| parāsurgataprāṇaḥ||3||
hrīrapakramate yasya prabhāsmṛtidhṛtiśriyaḥ | akasmādyaṃ bhajante vā sa gatāsurasaṃśayam ||4||
pūrvādhyāyanirdiṣṭaśīlavikṛtīḥ, tathā chāyāsadṛśīṃ prabhāṃ nirdiśannāha- hrīrityādi| hrīrlajjā, prabhā pūrvoktalakṣaṇā, smṛtiḥ pūrvānubhūtasmaraṇaṃ, dhṛtiḥ niyamātmikā tuṣṭiḥ santoṣa ityarthaḥ, śrīḥ kamanīyatā| prabhāvikṛtiṃ vihāyāparāḥ śīlavikṛtayo jñeyāḥ| kecit paṭhanti- ‘hrīśriyau naśyato yasya teja ojaḥ smṛtiḥ prabhāḥ’ iti; śeṣaṃ samaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śrīrdhanaṃ; tejo'tra ceṣṭālakṣaṇaṃ balamabhidhīyate; ojastu śuklaṃ hṛdayasthaṃ dhātudhāma; śobhādhanatejasāṃ vaiparītyaṃ vārṣikamariṣṭaṃ, smṛtibalādiviparyayaḥ ṣāṇmāsikamariṣṭam||4||
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaścordhvaṃ tathottaraḥ | ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam ||5|| āraktā daśanā yasya śyāvā 2 vā syuḥ patanti vā | khañjanapratimā vā'pi taṃ gatāyuṣamādiśet ||6|| kṛṣṇā stabdhā'valiptā vā jihvā śūnā ca yasya vai | karkaśā vā bhavedyasya so'cirādvijahātyasūn ||7|| kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya nāsikā | avasphūrjati magnā vā na sa jīvati mānavaḥ ||8|| saṅkṣipte viṣame stabdhe rakte sraste ca locane | syātāṃ vā prasrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam ||9|| keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte vinate bhruvau | luṇḍanti 3 cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave ||10||
chāyādivipratipattyanantaraṃ vaiparītyasāmānyādoṣṭhādīnāmapyavayavānāṃ vikṛtiṃ darśayannāha- yasyetyādi| adharauṣṭhaḥ adhastana oṣṭhaḥ| patitaḥ lambāyamānaḥ| uttara uparitana oṣṭhaḥ| ūrdhvaṃ kṣiptaḥ ūrdhvaṃ caḍhi(li)ta ityarthaḥ| jāmbavābhāsāviti pakvajambūphalasadṛśavarṇau| oṣṭhāriṣṭena dantāriṣṭena ca sānnipātikakālapramāṇena mriyate| āraktā ityādi| atra śyāvadantatvamariṣṭaṃ sāmānyaviṣayaṃ, na punarvisūcīviṣayameva| khañjanapratimā iti mardanādinā āmāgāradhūmānuracitamupastaraṇaṃ khañjanamucyate, yaṃ kharajimityāhurmṛdaṅgavādakāḥ; anye khañjarīṭamāhuḥ, tadvarṇaḥ śuklakṛṣṇa ityarthaḥ| kṛṣṇetyādi| viśeṣatastu jihvā avaliptevāvaliptā, na punarmalotpattyādinā; pramehapūrvarūpe tu malotpattyā'nulepo lakṣyanimittatvādariṣṭaṃ na bhavati| śūnā śvayathuyuktā| vijahāti viśeṣeṇa tyajati| asūn prāṇān| etadariṣṭaṃ pākṣikam| kuṭiletyādi|- kuṭilā vakrā| sphuṭitā vikasitā| avasphūrjati śabdāyate| magnā buḍitā| etadariṣṭaṃ cakṣurariṣṭaṃ ca saptarātrikam| saṅkṣipte saṅkucite| viṣame nimnonnate| stabdhe'tra niśceṣṭe| sraste adhaḥpatite| syātāṃ bhavetām| keśā ityādi| sīmantaḥ keśamārgaḥ| saṅkṣipte saṅkucite, vinate adhaḥpatite| luṇḍanti anavarataṃ calantītyarthaḥ| pakṣmāṇi cakṣurācchādanaromāṇi 4| bhruvāvapi sīmantinyāviti sambadhnanti kecit| etadariṣṭaṃ svasthasya ṣaḍrātrādāturasya trirātrānmaraṇāya| kecidatra sīmantāriṣṭaṃ tathā jihvānetravikārāriṣṭaṃ ca jvaraviṣayamevācakṣate, jvara evaiṣāṃ teṣu pradeśeṣūktatvāt; naitadityanye, punarvacanāt; teṣāṃ jvara evoktatvāt punariha tadvacanamanarthakameva syāt||5-10||
nāharatyannamāsyasthaṃ na dhārayati yaḥ śiraḥ | ekāgradṛṣṭirmūḍhātmā sadyaḥ prāṇān jahāti saḥ ||11|| balavān durbalo vā'pi sammohaṃ yo'dhigacchati | utthāpyamāno bahuśastaṃ pakvaṃ 5 bhiṣagādiśet ||12|| uttānaḥ sarvadā śete pādau vikurute ca yaḥ | viprasāraṇaśīlo vā na sa jīvati mānavaḥ ||13|| śītapādakarocchvāsaśchinnocchvāsaśca 6 yo bhavet | kākocchvāsaśca yo martyastaṃ dhīraḥ parivarjayet ||14|| nidrā na chidyate yasya yo vā jāgarti sarvadā | muhyedvā vaktukāmaśca pratyākhyeyaḥ sa jānatā ||15|| uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyādutkārāṃśca 7 karoti yaḥ | pretairvā bhāṣate sārdhaṃ pretarūpaṃ tamādiśet ||16||
kāyāvayavakriyāvipratipattimadhikṛtyāha- nāharatītyādi|- nāharati na gilati, āsyasthaṃ mukhastham| mūḍhātmā vismṛtiśīlaḥ| sadya iti tasminnevāhani prāṇaparikṣaya ityavagantavyam| balavānityādi| atra sammohaṃ mūrcchām| bahuśo vāraṃvāram| pakvaṃ kālapakvaṃ mṛtyugrastamityarthaḥ| asminnariṣṭe saptarātraṃ jīvitāvadhiḥ| uttāna ityādi| śete svapiti| vikurute muhurmuhustatprasāraṇasaṅkocau karoti| viprasāraṇaśīlaḥ pādasaṅkocanaśīlaḥ| etadariṣṭaṃ sadyomaraṇakaram| śītapādetyādi pādau karāvucchvāsaśca trayametadyadaikadaiva śītaṃ bhavati tadaitadariṣṭaṃ jñeyam| chinnocchvāsaśca chitvā cchitvā ūrdhvaṃ śvasitītyarthaḥ| kākocchvāsa iti kākavadvyāttānanaḥ śvasitītyarthaḥ| etadariṣṭaṃ sadyomaraṇakaram| nidretyādi| lihyāt svādayet| utkārān udgārānityarthaḥ| pretaiḥ mṛtaiḥ| sārdhaṃ sahetyarthaḥ||11-16||
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravartate | puruṣasyāviṣārtasya sadyo jahyāt sa jīvitam ||17|| vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyordhvamanuyāyinī | rujānnavidveṣakarī sa parāsurasaṃśayam 8||18|| ananyopadravakṛtaḥ śophaḥ pādasamutthitaḥ | puruṣaṃ hanti, nārīṃ tu mukhajo guhyajo dvayam ||19|| atisāro jvaro hikkā chardiḥ śūnāṇḍameḍhratā | śvāsinaḥ kāsino vā'pi yasya taṃ kṣīṇamādiśet ||20|| svedo dāhaśca balavān hikkā śvāsaśca mānavam | balavantamapi prāṇairviyuñjanti na saṃśayaḥ ||21|| śyāvā jihvā bhavedyasya savyaṃ cākṣi nimajjati | mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet ||22|| vaktramāpūryate'śrūṇāṃ 9 svidyataścaraṇāvubhau | cakṣuścākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ ||23|| atimātraṃ laghūni syurgātrāṇi gurukāṇi vā | yasyākasmāt sa vijñeyo gantā vaivasvatālayam ||24|| paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃśca ye narāḥ | mṛṣṭagandhāṃśca ye vānti gantāraste yamālayam ||25|| yūkā lalāṭamāyānti baliṃ nāśnanti vāyasāḥ | yeṣāṃ cāpi ratirnāsti yātāraste yamālayam ||26|| jvarātisāraśophāḥ syuryasyānyonyāvasādinaḥ | prakṣīṇabalamāṃsasya nāsau śakyaścikitsitam ||27|| kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyairmiṣṭairhitaistathā | na śāmyato'nnapānaiśca tasya mṛtyurupasthitaḥ ||28|| pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaṃ ca dāruṇam | pipāsā balahāniśca tasya mṛtyurupasthitaḥ ||29||
śarīradeśaviśeṣāśritavyādhiviśeṣānariṣṭakṛtān darśayannāha- khebhya ityādi| khebhyaḥ srotobhyaḥ| jahyāt tyajet| vātāṣṭhīletyādi|- vātāṣṭhīleva vātāṣṭhīlā, na tu vātavyādhipaṭhitā vātāṣṭhīleha gṛhyate; atha saiva hṛdayamāgatyaivaṃlakṣaṇā yadā bhavati tadā'riṣṭamiti| rujānnavidveṣakarī ceti rujākarī annavidveṣakarī cetyarthaḥ| ananyetyādi ananyopadravaiḥ kṛtaḥ, ko'rthaḥ? śophasyaivopadravaiḥ śvāsapipāsādaurbalyādibhiḥ kṛta ityarthaḥ; itthambhūtaḥ śophaḥ pādasamutthitaḥ puruṣaṃ hanti, itthambhūtaḥ śvayathurmukhajo nārīm, itthambhūta eva śopho guhyajo dvayaṃ puruṣaṃ nārīṃ ca hantīti sambandhaḥ| anye tu “anyairupadravaiḥ pāṇḍurogādibhiḥ kṛto'nyopadravakṛtaḥ, nānyopadravaiḥ kṛto'nanyopadravakṛtaḥ; pāṇḍurogodarārśaḥprabhṛti śvayathukāraṇaṃ vihāyānyakāraṇasamutthaḥ pādaśopho'sādhyaḥ, pāṇḍurogādikṛtastu sādhya” iti manyate| apare tu ‘ananyopadravagata’ iti paṭhanti, atrānanyaḥ svakīyopadrava ucyate, tamananyopadravaṃ svakīyopadravaṃ śvāsapipāsādaurbalyādikaṃ gataḥ prāpta ityarthaḥ, svakīyopadravaṃ vihāyānyopadravapāṇḍurogādigato nāriṣṭamiti bhāvaḥ| apare ‘ānanopadravagata’ iti manyante, tatra ‘pādācchopha ānanaṃ mukhamupadravaiḥ saha gataḥ prāptaḥ’ ityarthaḥ| atisāra ityādi| kāsavataḥ śvāsavato vā puruṣasya yadā'tisārādayo bhavanti tadā taṃ puruṣaṃ, kṣīṇaṃ mṛtamādiśet kathayedityarthaḥ| etadariṣṭaṃ saptarātrikam| sveda ityādi| balavān atiśayena| viyuñjanti prāṇaiḥ saha viyogaṃ kurvanti mārayantītyarthaḥ| etadariṣṭaṃ trirātrikam| śyāvetyādi| savyaṃ cākṣi nimajjati vāmamakṣi buḍatītyarthaḥ| yasya mukhaṃ ca jāyate pūti mukhaṃ śaṭitaṃ bhavatītyarthaḥ; etattritayamapi samudāyenaivāriṣṭaṃ; kecididamariṣṭaṃ sānnipātikamāhuḥ; ata eva maraṇamaryādā'pi tatpramāṇenaiva| vaktramityādi| āpūryate bhriyate, aśrūṇāṃ cakṣurambhasām| svidyata iti svedayuktau bhavataḥ| ākulatāṃ yātīti odanamaṇḍādineva pūrṇe akṣiṇītyarthaḥ| gamiṣyato gantumicchataḥ puruṣasya| caraṇāviti dvivacanena dvitve labdhe ubhaśabdo yaugapadyajñāpanārthaḥ| etadariṣṭaṃ mauhūrtikaṃ prāharikaṃ ca| atimātramityādi| atra gātrāṇi paricārakaiḥ saṃvāhakaiścotthāpyamānānyakasmāt kāraṇaṃ vinā laghūni laghutarāṇi, gurūṇi bhāravanti; athavā gurūṇi sthūlāni, laghūni kṛśāni; syurbhaveyuḥ| vaivasvato yamaḥ, ālayaṃ gṛhaṃ, gantāḥ gamiṣyatītyarthaḥ| paṅketyādi| mṛṣṭān gandhān ye puruṣā vānti śobhanagandhān muñcantītyarthaḥ| etadariṣṭaṃ vārṣikam| yūketyādi| baliṃ kākabalim| yasya ratirnāsti yasya sukhaṃ nāsti, na ramate kvāpītyarthaḥ, paraloke baddharatitvāt; etadariṣṭaṃ vārṣikam| jvaretyādi| anyonyāvasādina iti parasparopadraviṇaḥ| balamutsāhalakṣaṇam| pravāhikā atisārabhedaḥ| upasthitaḥ samīpasthita ityarthaḥ||17-29||
viṣameṇopacāreṇa karmabhiśca purākṛtaiḥ | anityatvācca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanaṃ vrajet ||30||
kasmādetānyariṣṭānyutpadyante yebhyo jīvitaṃ nidhanaṃ yātītyāha- viṣameṇetyādi| prakṛterbalādīn bhāvānavekṣya kṛta upacāraḥ samopacāraḥ, tadviparīto viṣamopacāraḥ| purākṛtaiḥ pūrvajanmārjitaiḥ, karmabhiḥ śarīrasthāpakaiḥ, ‘kṣīṇaiḥ’ ityadhyāhāraḥ| anityatvāditi vināśitvādityarthaḥ| nidhanaṃ vināśaḥ| anye, ariṣṭādanyato'pi maraṇamutpadyata ityāhuḥ| tathāhi- yuktivyapāśrayaṃ maraṇamuktaṃ ‘viṣameṇopacāreṇa’ ityanena, daivavyapāśrayaṃ tu maraṇaṃ ‘karmabhiśca purākṛtaiḥ’ ityanenoktaṃ, svabhāvādapyanityaṃ jīvitaṃ bhavatīti ‘anityatvācca’ ityanenocyate, etena trihetukaṃ maraṇamuktam| nanu, sarvatrāriṣṭamante maraṇāyotpadyate, tat kathaṃ maraṇe hetvantarāṇyuktāni? satyam, ullaṅghitacikitsāmārgairdoṣairjanyate maraṇaṃ, riṣṭamapi ca tathāvidhaireva doṣairjanyate, ata ekasāmagrījanitamevāriṣṭamiti na doṣa iti manyante||30||
pretā bhūtāḥ piśācāśca rakṣāṃsi vividhāni ca | maraṇābhimukhaṃ nityamupasarpanti mānavam ||31|| tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā | tasmānmoghāḥ kriyāḥ sarvā bhavantyeva gatāyuṣām ||32||
kasmāt punarmaraṇamapratisādhanamityata āha- pretā ityādi| pretāḥ prāṇino vigatiṃ prāptāḥ, bhūtā yamānucarāḥ, piśācāḥ piśitāśanā devayonayaḥ, rakṣāṃsi rāvaṇānucarādīni, upasarpanti samīpaṃ gacchanti, pratighnanti vināśayanti, jighāṃsayā hantumicchayā, moghā niṣphalāḥ| anye vyākhyānayanti- śārīravyādhiṣu kriyāvaiphalyahetavaḥ prāguktāḥ; tathāhi- “sa sthiratvānmahattvācca dhātvanukramaṇena ca| nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā”- (sū. a. 23) iti| āgantuṣu punaratra bhūtānubandhācca kriyāvaiphalyaṃ darśayati- pretā ityādinā| tatra pretā akṛtaikoddiṣṭā bhaviṣyatpitṛbhedāḥ, bhūtāḥ piśācabhedāḥ, rakṣāṃsi vividhāni ceti brahmarākṣasādibhedādvividhāni nānāprakārāṇītyarthaḥ| cakāradvayamauṣadhavīryopaghāte tulyasāmarthyaṃ samuccinoti| tathāhi- yathā ‘sa sthiratvāt’ ityādau śārīravyādhikriyāpratighātasāmarthyamuktaṃ, tathā''gantuvyādhikriyāpratighātasāmarthyamapyatra ‘pretā’ ityādau||31-32||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne chāyāvipratipattirnāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||31||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne ekatriṃśattamo'dhyāyaḥ||31||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye ‘chāyāṃ yaśca na paśyati’ (sū. a. 30) ityuktaṃ, tena chāyā smaryate, sā ca riṣṭāśrayā vaktavyā, ataśchāyāvipratipattirabhidhīyate| chāyāvipratipattyeha chāyāvaikṛtaṃ lakṣyate, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaśchāyāvipratipattiḥ| chāyā ceyaṃ svatantre śārīre tvacāṃ parisaṅkhyāne pañcavidhoktā| yathā- “prathamā'vabhāsinī nāma, yā sarvavarṇānavabhāsayati, pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati (śā. a. 4)” iti| tathā carake'pyuktaṃ- ‘khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ’ (ca. i. a. 7) ityādi| iyaṃ ca chāyā carakoktasaptavidhaprabhāyāśca bhinnā caraka evoktā- ‘syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā matā’ (ca. i. a. 7) ityādi| atrāpi ‘hrīśriyau naśyato yasya ojastejaḥ smṛtiḥ prabhā’ iti vacanācchāyāto bhinnaiva prabhā| carake chāyāprabhayorbhedakaṃ lakṣaṇamuktaṃ| yathā- “varṇamākrāmati cchāyā bhā tu varṇaprakāśinī| āsannā lakṣyate chāyā prabhā dūrāttu lakṣyate” (ca. i. a. 7) iti| tadevaṃ vyavasthite chāyāgataṃ riṣṭamāha- śyāvetyādi| etāśca prakṛticchāyopamardena bhavantya eva riṣṭam’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘śyāvadantatvamiha sāmānyena riṣṭaṃ, visūcyante yacchyāvadantatvaṃ tattu prāyobhāvitvāt punarvaktavyam’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘lulanti’ iti pā. ↩
- 4 ‘cakṣurācchādanacarmāṇi’ iti pā. ↩
- 5 ‘dhīraḥ parivarjayet’ iti pā. ↩
- 6 ‘chinnaśvāsaśca’ iti pā. ↩
- 7 ‘lihyādudgārāṃśca’ iti pā. ↩
- 8 ‘gatāyurna saṃśayaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘'śrūṇāmiti karaṇe ṣaṣṭhī, ‘nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ’ itivat’ iti hārāṇacandraḥ| ‘netre cāsreṇa pūryete’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩