svabhāvaśabdānantaramādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena svabhāvādivipratipattirityarthaḥ| svabhāvaśabdenātra prakṛtirucyate||1-2||
svabhāvasiddhānāṃ 2 śarīraikadeśānāmanyabhāvitvaṃ maraṇāya | tadyathā- śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ, kṛṣṇānāṃ śuklatā, raktānāmanyavarṇatvaṃ, sthirāṇāṃ mṛdutvaṃ 3, mṛdūnāṃ sthiratā, calānāmacalatvaṃ, acalānāṃ calatā, pṛthūnāṃ saṅkṣiptatvaṃ, saṅkṣiptānāṃ pṛthutā, dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ, hrasvānāṃ dīrghatā, apatanadharmiṇāṃ 4 patanadharmitvaṃ 5, patanadharmiṇāmapatanadharmitvamakasmāt, śaityauṣṇyasnaigdhyaraukṣyaprastambhavaivarṇyāvasādanaṃ cāṅgānām ||3||
tāṃ svabhāvavipratipattiṃ saṅkṣepeṇa tāvannirdiṣṭumāha- svabhāvasiddhānāmityādi| anyabhāvitvaṃ guṇakarmabhyāṃ kṛtvā, tathā viśiṣṭadravyāntarasaṃyogācca; viśiṣṭadravyāntarasaṃyogaśca ‘sirāṇāṃ darśanaṃ lalāṭe, nāsāvaṃśe vā piḍakotpattiḥ’ ityādinā vakṣyamāṇaḥ| tatra svabhāvasiddhānāṃ śarīraikadeśānāmanyathābhāvitvaṃ vistareṇopadarśayannāha- tadyathetyādi| akasmācca śuklānāṃ netraikadeśānāṃ nirnimittaṃ kārṣṇyaṃ maraṇāya| kṛṣṇānāṃ locanamadhyasya tāruṇye keśaśmaśrulomnāṃ ca śuklatvamariṣṭam| raktānāṃ netrāntapādakaratalatālvoṣṭhajihvānāmākasmikamanyavarṇatvaṃ śvetapītakṛṣṇanīlatvamariṣṭamiti| sthirāṇāṃ kaṭhinānāṃ keśaśmaśrunakhadantaśirāsnāyusrotaḥprabhṛtīnāṃ mṛdutvaṃ komalatvamariṣṭamiti| mṛdūnāṃ māṃsaśoṇitamedomajjaśukranābhihṛdayayakṛtplīhaprabhṛtīnāṃ sthiratvaṃ kāṭhinyaṃ vikṛtiriti| kecita ‘mṛdūnām’ ityatra ‘adṛḍhānām’ iti paṭhanti| calānāṃ vātāśayaśirāsandhijihvādīnāmaspandanatvamariṣṭamiti| sirā daśaiva calā bhavanti, tāstu śārīre vakṣyati| acalā māṃsamedo'sthinābhayasteṣāṃ calatvamariṣṭam, anye tu nāsākarṇamāṃsādīnāmityāhuḥ| pṛthūnāṃ saṅkṣiptatvamiti vistīrṇānāṃ svalpatvaṃ; tatra vistīrṇāni śirolalāṭavaktrāṃsoraḥpṛṣṭhādīni, teṣāṃ saṅkṣiptatvamariṣṭam| saṅkṣiptānāṃ dṛṣṭimaṇḍalanakharomagulphādīnāṃ pṛthutvamariṣṭam| dīrghāṇāṃ nayanabhujāṅguliparvocchvāsādīnāṃ hrasvatvamariṣṭam| hrasvānāṃ jaṅghāmeḍhragrīvādīnāṃ dīrghatvamariṣṭam| apatanadharmiṇāṃ patanadharmitvamiti apatanasvabhāvānāṃ patanasvabhāvatvamityarthaḥ| tatrāpatanadharmiṇaḥ keśaśmaśrulomanakhādayaḥ, teṣāṃ patanadharmitvamariṣṭam| patanadharmiṇāmapatanadharmitvamiti patanadharmiṇāṃ svedamūtrapurīṣādīnāmapatanadharmitvamariṣṭam| akasmāditi animittamityarthaḥ| akasmādityetaduktaiḥ śuklānāṃ kṛṣṇatvamityādibhirvakṣyamāṇaiśca śaityauṣṇyādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| śaityetyādi| hastapādocchvāsādiṣu svabhāvoṣṇatāyukteṣu śaityaṃ, śītatvayukteṣu phūtkārādiṣu cauṣṇyaṃ, snigdhatāyukteṣu nayanatārakādiṣu raukṣyam, anabhyaktakeśatvagādiṣu rūkṣeṣu snigdhatvam| prastambhaḥ prakarṣeṇa stabdhatā| netrayoraṅgāvayavānāṃ ca vaivarṇyaṃ gauraśyāmādivarṇānāṃ vaiparītyam| avasādo'pravṛttirvaikalyamityarthaḥ| kecit ‘vaivarṇyopasarjanaṃ cāṅgānām’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- upasarjanaṃ tadbhāvāpattirityarthaḥ||3||
svebhyaḥ sthānebhyaḥ śarīraikadeśānāmavastrastotkṣiptabhrāntāvakṣiptapatitavimuktanirgatāntargatagurulaghutvāni, pravālavarṇavyaṅgaprādurbhāvo vā'pyakasmāt, sirāṇāṃ ca darśanaṃ lalāṭe, nāsāvaṃśe vā piḍakotpattiḥ 6, lalāṭe vā prabhātakāle svedaḥ, netrarogādvinā vā'śrupravṛttiḥ, gomayacūrṇaprakāśasya vā rajaso darśanamuttamāṅge nilayanaṃ vā kapotakaṅkakākaprabhṛtīnāṃ, mūtrapurīṣavṛddhirabhuñjānānāṃ, tatpraṇāśo vā bhuñjānānāṃ, stanamūlahṛdayoraḥsu ca śūlotpattayaḥ, madhye śūnatvamanteṣu parimlāyitvaṃ viparyayo vā, tathā'rdhāṅge śvayathuḥ śoṣo'ṅgapakṣayorvā, naṣṭahīnavikalavikṛtasvaratā vā, vivarṇapuṣpaprādurbhāvo vā dantamukhanakhaśarīreṣu, yasya vā'psu kaphapurīṣaretāṃsi nimajjanti, yasya vā dṛṣṭimaṇḍale 7 bhinnavikṛtāni rūpāṇyālokyante, snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti, yaśca durbalo bhaktadveṣātisārābhyāṃ pīḍyate, kāsamānaśca tṛṣṇābhibhūtaḥ, kṣīṇaśchardibhaktadveṣayuktaḥ saphenapūyarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhipannaśca manuṣyaḥ, śūnakaracaraṇavadanaḥkṣīṇo'nnadveṣī srastapiṇḍikāṃsapāṇipādo jvarakāsābhibhūtaḥ, yastu pūrvāhṇe bhuktamaparāhṇe chardayatyavidagdhamatisāryate vā sa śvāsānmriyate, bastavadvilapan yaśca bhūmau patati srastamuṣkaḥ, stabdhameḍhro bhagnagrīvaḥ pranaṣṭamehanaśca manuṣyaḥ, prāgviśuṣyamāṇāhṛdaya ārdraśarīraḥ, yaśca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti kāṣṭhaṃ kāṣṭhena, tṛṇāni vā chinatti, adharoṣṭhaṃ daśati, uttaroṣṭhaṃ vā leḍhi, āluñcati vā karṇau keśāṃśca; devadvijagurusuhṛdvaidyāṃśca dveṣṭi, yasya vakrānuvakragā 8 grahā garhitasthānagatāḥ pīḍayanti, janmarkṣaṃ vā, yasyolkāśanibhyāmabhihanyate horā vā, gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvo veti ||4||
svebhya ityādi| avastrastatvaṃ bhrūpakṣmaprabhṛtīnāṃ sthānādadhaḥ pralambanam, utkṣiptatvaṃ teṣāmevordhvagamanaṃ, bhrāntatvaṃ cakṣurādīnāṃ bhramaṇam, avakṣiptatvaṃ teṣāmeva tiryakkṣiptatvaṃ, patitatvaṃ śirogrīvādīnāmadhāryamāṇatā, vimuktatvaṃ sandhīnāṃ mokṣaḥ, nirgatatvaṃ bahirniḥsaraṇaṃ jihvānetraprabhṛtīnām, antargatatvaṃ jihvānetranāsādīnāmantaḥpraveśaḥ, ‘anirgatatvam’ iti kecit paṭhanti tatrāpi sa evārthaḥ; gurulaghutvāni gurūṇi bāhuśiraḥsakthyādīni, laghūnyakṣipakṣmādīni, teṣāṃ viparītatvamariṣṭam; ‘avakṣiptatvam’ ityatra ‘avakṣiptam’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| pravālavarṇetyādi vyaṅgānāṃ kṣudrarogaviśeṣāṇāmakasmādanimittaṃ pravālasadṛśavarṇatāprādurbhāvo bhavatītyarthaḥ; pravālo vidrumaḥ, sa ca samudrajāto'tyantarakto vallīviśeṣaḥ; vyaṅgarogasya śyāvatvaṃ prākṛtaṃ, raktatvaṃ vaikṛtam| sirāṇāmiti pravālavarṇānāmiti atrāpi cakārāt sambandhanīyam; athavā'prākṛtasirāṇāṃ darśanamariṣṭamiti| nāsetyādi ‘piḍakāyāḥ pravālavarṇāyāḥ’ ityatrāpi jñeyaṃ, nāsāvaṃśo nāsāsthidaṇḍaḥ, anye tu nāsāvaṃśe lalāṭe ca piḍakāyā utpattiṃ vāśabdānmanyante| lalāṭe iti atra ‘lepajvariṇa 9 ’ iti śeṣo jñeyastantrāntaradarśanāt| netrarogādityādi- ayaṃ pāṭho nibandheṣu na paṭhitaḥ, vṛddhaiḥ paṭhitatvādasmābhirapi paṭhitaḥ| gomayetyādi|- gomayaṃ gopurīṣaṃ, tasya rajaḥprakāśasyetyādi prathamaṃ māsikamariṣṭaṃ; nilayanaṃ vetyādi dvitīyam, ‘uttamāṅge’ ityatrāpi sambadhyate, nilayanamiti upaviśanam| stanamūletyādi|- atrāpi bhuñjānānāmeveti boddhavyam, etacca malapraṇāśena saha yadā samuditaṃ bhavati tadā'riṣṭamiti jñeyam| madhya ityādi|- madhye śūnatvaṃ, anteṣu hastapādādiṣu parimlāyitvaṃ śuṣkatā, viparyayo veti ante śūnatvaṃ madhye ca parimlāyitvamityarthaḥ| etadariṣṭaṃ māsikam| tathetyādi|- ardhāṅge śvayathau satyardhe parimlāyitvamiti yojyam| aṅgapakṣayoriti pakṣaḥ śarīrārdham| naṣṭetyādi|- naṣṭasvaratā atyantasvarābhāvaḥ, hīnasvaratā śabdahrasvatvaṃ, vikalasvaratā gadgadādisvaratvaṃ, vikṛtasvaratā svābhāvikasvarasya vaiparītyam| vivarṇetyādi|- vivarṇapuṣpaprādurbhāvaḥ anujjvalavarṇabinduprādurbhāvo dantādiṣvariṣṭam| yasyetyādi|- yasya puruṣasya, apsu pānīyeṣu, nimajjanti buḍanti; etadariṣṭaṃ tu yadā trayāṇāmapi nimajjanaṃ bhavati tadā riṣṭamiti jñeyaṃ, māsikaṃ caitadariṣṭam| yasyetyādi| bhinnāni nānāvidhāni gavāśvaprabhṛtīnāṃ, vikṛtāni bībhatsāni tribhujatriśiraāditvenādhikāṅgāni, ekākṣyekabhujaikakarṇāditvena vā nyūnāṅgāni; yasya puruṣasya dṛṣṭimaṇḍalābhyantara evaṃvidhāni rūpāṇyālokyante dṛśyante tasyāriṣṭam| anye tu “yasya vā dṛṣṭimaṇḍale'bhinne iti dṛṣṭimaṇḍalaviśeṣaṇaṃ ‘abhinne’ iti kurvanti; tatrā'bhinna ityatrābhighātajo bheda ādhyātmikadoṣebhyo vā bhedo'bhipretaḥ| tatra vikṛtarūpāvalokanaṃ sadyo'riṣṭaṃ pāñcavārṣikaṃ vā” iti vyākhyānayanti| snehetyādi|- sarvadā yadyevaṃ bhavati tadedamariṣṭam| yaścetyādi|- yaḥ pumān durbalo balahīno māṃsahīno vā; tatra kāsatṛṣṇārucyatīsārā iti samuditamariṣṭaṃ durbale nare| kṣīṇetyādi kṣīṇe nare yadā chardyādaya upadravāḥ samuditā bhavanti tadā'riṣṭam| śūnetyādi|- jvarakāsābhibhūte kṣīṇe nare yadā śūnakaracaraṇādyupadravā bhavanti tadā'riṣṭam| srastapiṇḍikaḥ śithilajānugulphāntarālasthitamāṃsapiṇḍaḥ; srastaśabdaḥ piṇḍikādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| aṃsaḥ skandhaḥ| yastvityādi|- yathā śaunikena vyāpādyamāno bastaśchagalakaḥ, vilapan śabdaṃ kurvan, bhūmau patati tadvanmanuṣyo'pyariṣṭayukta iti| srastamuṣka iti sthānāccyutāṇḍaḥ, stabdhameḍhraḥ stabdhaliṅga; bhagnagrīva iti natagrīvaḥ, pranaṣṭamehanaśceti antaḥpraviṣṭaliṅga ityarthaḥ; atra cakāro vāśabdārthaḥ, tena stabdhameḍhro bhavati pranaṣṭamehano vā bhavatītyarthaḥ| atrāpi śvāsānmriyata iti yojyam| prāgityādi| yasya manuṣyasya śarīramārdramevāvatiṣṭhate hṛdayaṃ prathamameva śuṣyati tasyāriṣṭaṃ, etadariṣṭaṃ pākṣikam| yaścetyādi|- tṛṇāni chinatti ‘nakhaiḥ’ iti śeṣaḥ| adharauṣṭhaṃ daśatīti adhastanamoṣṭhaṃ dantairgṛhṇātītyarthaḥ| uttarauṣṭhaṃ vā leḍhīti uparitanauṣṭhaṃ jihvayā spṛśatītyarthaḥ| ayaṃ pāṭho nibandheṣu na dṛśyate, vṛddhaiḥ paṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| āluñcatītyādi| āluñcati utpāṭayatītyarthaḥ| devetyādi| suhṛnmitram| dveṣṭi aprīto bhavati| etadariṣṭaṃ vārṣikam| yasyetyādi| samākrāntaṃ rāśiṃ muktvā punaḥ pūrvameva bhuktarāśiṃ nakṣatraṃ vā yāti saḥ vakragaḥ, punaścānugata evottare sthāne'nuvakragaḥ; garhitasthānagatā iti ‘grahā’ iti sambadhyate, tacca garhitaṃ ninditaṃ sthānaṃ jyotiḥśāstrādevāvagantavyam| janmarkṣaṃ janmanakṣatram| tejaḥpiṇḍanipatanamulkā, aśanirvidyudagnibhedaḥ, etābhyāṃ yadā ākāśe uditaṃ janmanakṣatraṃ janmanakṣatravelā vā abhihanyate tadā'riṣṭamityarthaḥ| horā janmalagnaṃ, tadapi yadolkāśanibhyāṃ hanyata ityarthaḥ| gṛhetyādi|- gṛhādīnāṃ yāni garhitalakṣaṇāni vāstuvidyādiṣūktāni tannimittastatkāraṇaḥ prādurbhāva utpattirariṣṭasyetyarthaḥ; dārā bhāryā, yānaṃ śibikārathādi, vāhanaṃ hastyādi, maṇayaḥ sphaṭikādayaḥ| ratnaśabdo 10 gṛhādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| upakaraṇāni ghaṭapiṭharasūrpādīni||4||
bhavanti cātra- cikitsyamānaḥ samyak ca vikāro yo'bhivardhate | prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇaṃ tadgatāyuṣaḥ ||5|| nivartate mahāvyādhiḥ 11 sahasā yasya dehinaḥ | na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati ||6||
sarvavikārāṇāmanuktamariṣṭamabhinirdiśannāha- cikitsyamāna ityādi| mahāvyādhirvātavyādhipramehādiraṣṭavidhaḥ; śoṣādiḥ kāyacikitsāpaṭhito vā| sahasā vegenetyarthaḥ||5-6||
etānyariṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak | sādhyāsādhyaparīkṣāyāṃ sa 12 rājñaḥ sammato bhavet ||7||
ariṣṭajñānaphalaṃ darśayannāha- etānītyādi| sādhyāsādhyetyādi sa vaidyaḥ sādhyāsādhyayoḥ parīkṣāyāṃ nṛpateḥ ślāghyo bhavet||7||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne svabhāvavipratipattirnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ ||32||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ||32||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyānuktāṃ śarīravikṛtimavayavapravibhāgena darśayituṃ svabhāvavipratipattirabhidhīyate| tenādhikārānuvṛttirevādhyāyasambandhaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘svabhāvena prakṛtyā prasiddhānāmiti svabhāvaprasiddhānām’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘asthiratvaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘apatanadharmaṇāṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘patanadharmatvaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘nāsāvaṃśe ca piḍakā pravālavarṇaiva boddhavyā| yaduktaṃ hārīte- ‘bimbīvidrumavarṇābhā śakragopaprabhā'pi vā| nāsāvaṃśe bhavedyasya piḍakā na sa sidhyati’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘bhinnavikṛtāni rūpāṇi netrakumārikāyāṃ jñeyāni’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘vakrānuvakragā ityādyariṣṭāni aśārīrāṇyapyatra prakaraṇe mahāphalatayā asandigdhatayā ca paṭhitāni’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropasṛṣṭasya durlabhaṃ tasya jīvitam||’ iti madhukośavyākhyāyāṃ tantrāntarīyaṃ vacanam ↩
- 10 ‘maṇireva ratnaṃ muktāmāṇikyādi’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘mahāvyādhiriha mahāmūlo vyādhiḥ, asyātimūlatayā krameṇa vartanaṃ prakṛtiḥ, sahasā nivartanaṃ vikṛtitvādriṣṭam| na cāhāraphalamiti upaśayaśaktilakṣaṇabalajananamāhāraphalaṃ, tanna bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘ślāghyaḥ sa nṛpaterbhavet’ iti pā. ↩