33. avāraṇīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto'vāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
avāraṇīyamiti 1 vāraṇaṃ cikitsā, na vidyate vāraṇaṃ yeṣāṃ te avāraṇā vyādhayaḥ, tānadhikṛtya kṛto'dhyāyo'vāraṇīyaḥ; etenāsādhyavyādhīnadhikṛtya kṛto'dhyāyo'vāraṇīya ityarthaḥ||1-2||
upadravaistu ye juṣṭā vyādhayo yāntyavāryatām | rasāyanādvinā vatsa! tān śṛṇvekamanā mama ||3||
upadravairiti yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadravasañjñaḥ; jaghanyakālajāta iti paścātkālajāta ityarthaḥ| upadravaistviti tuśabdo'trāvadhāraṇārthaḥ, tenedamavadhārayati- pūrvādhyāye'riṣṭairmaraṇamabhihitam, atra tūpadravairiti| kecit ‘upadravaiśca’ iti tuśabdasthāne cakāraṃ paṭhanti, cakārastu lakṣaṇe'rthe, tenopadravairlakṣaṇairjuṣṭā ityarthaḥ; juṣṭāḥ sahitāḥ| rasāyanādvineti rasāyanena hyasādhyo vyādhirapi prāyaḥ sādhyate| ekamanāḥ sāvadhānaḥ| mameti mama pārśvāt| ‘vyādhayo yāntyasādhyatām’ iti kecit paṭhanti||3||
vātavyādhiḥ pramehaśca kuṣṭhamarśo bhagandaram | aśmarī mūḍhagarbhaśca tathaivodaramaṣṭamam ||4|| aṣṭāvete prakṛtyaiva duścikitsyā mahāgadāḥ |5|
prathamaṃ mūlavyādhayo bhavanti paścādupadravā iti mūlavyādhīn darśayati- vātavyādhirityādi|- vātavyādhiratra mahāvātavyādhirabhipreto mahacchabdalopāt| aṣṭāveta ityatra dvitīyaṃ punaraṣṭagrahaṇaṃ sarveṣāṃ tulyatvakhyāpanārtham; anye tvanyathā samādadhati, tattu vistarabhayānna likhitam| prakṛtyaiva svabhāvenaiva| mahāgadā iti māraṇātmakatvādasādhyatvācca mahattvameṣāmiti| ‘aṣṭāvete mahāntastu vyādhayo dustarāḥ sadā’- iti kecit paṭhanti||4||-
prāṇamāṃsakṣayaḥ śoṣastṛṣṇā cchardirjvarastathā ||5|| atīsāraśca mūrcchā ca hikkā śvāsastathaiva ca | etairupadravairjuṣṭān sarvāneva vivarjayet ||6||
yairupadravairjuṣṭā asādhyā bhavanti vātavyādhyādayo rogāstānupadravānāha- prāṇamāṃsakṣaya ityādi|- utsāhopacayakṣaya ityarthaḥ| cakāratrayaṃ vakṣyamāṇaśophatvaksvāpādīnāṃ samuccayārtham| etairupadravairjuṣṭā ityatra bahuvacanaṃ tribhirvā juṣṭā iti khyāpanārtham| anye ‘prāṇamāṃsakṣayaśvāsatṛṣṇāśoṣavamījvaraiḥ| mūrcchātisārahikkābhiḥ punaścaitairupadravaiḥ|| varjanīyā viśeṣeṇa bhiṣajā siddhimicchatā’- iti paṭhanti||5-6||
śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam | naraṃ rujārtamantaśca vātavyādhirvināśayet ||7||
prativyādhiniyataṃ viśiṣṭamariṣṭaṃ darśayannāha- śūnamityādi| śūnādyupadravasahitaṃ puruṣaṃ vātavyādhirvināśayediti sambandhaḥ| suptatvacaṃ badhiratvacam, bhagnaṃ vātena truṭitam| rujārtamantaśceti antarmadhye rujārtaṃ gambhīravedanāpīḍitaṃ; kecit ‘naraṃ rujārtimantaṃ ca’ iti paṭhanti; tatra rujā todādilakṣaṇā, artiḥ śūlaḥ||7||
yathoktopadravāviṣṭamatiprasrutameva 2 vā | piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavam ||8||
yathoktopadravāviṣṭamiti makṣikopasarpaṇādayaḥ ślaiṣmikāṇāṃ, vṛṣaṇāvadaraṇādayaḥ paittikānāṃ, hṛdgrahādayo vātikānāṃ, tairāviṣṭaṃ saṃyuktaṃ mānavaṃ prameho hanti| atiprasrutamiti suṣṭhu sravanmūtram| piḍakāpīḍitamiti piḍakāḥ śarāvikākacchapikādayaḥ| gāḍham atiśayena||8||
prabhinnaprasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram | pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha kuṣṭhinam ||9||
prabhinnamityādi|- prabhinnaprasrutābhyāṃ sahāṅgaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| hatasvaramiti naṣṭasvaram| pañcakarmaguṇātītamiti atra vamanādīnāṃ pañcakarmaṇāmaprāptaphalamityeke; tattu na samyak, yataḥ pañcaśabdena pañcamadhātvavasthitaṃ kuṣṭhamuktaṃ; tatra karmāṇi saṃśodhanasaṃśamanābhyaṅgagugguluśilājatuprabhṛtīni, teṣāṃ guṇāḥ phalāni, tebhyo'tītam; etaduktaṃ bhavati- asthigatakuṣṭhaṃ saṃśodhanādibhirapyaprāptaviśeṣaṃ kuṣṭhinaṃ hanti| anye tu ‘pūrvarūpakriyayā saha rasādidhātūnāṃ caturṇāṃ kriyāsamūhaḥ pañcakarmāṇi’ iti manyante| tadyathā- pūrvarūpeṣu saṃśodhanamubhayataḥ seveta; tvakprāpte śodhanālepanāni, atra tvakśabdena raso'bhidhīyate; evaṃ śoṇitamāṃsamedasāmapi cikitsitaṃ nirdiṣṭaṃ darśanīyamiti| iheti asmin śāstre||9||
tṛṣṇārocakaśūlārtamatiprasrutaśoṇitam | śophātīsārasaṃyuktamarśovyādhirvināśayet ||10||
tṛṣṇetyādi| tṛṣṇārocakādyupadravasahitaṃ puruṣamarśovyādhirvināśayediti sambandhaḥ||10||
vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukrameva ca | bhagandarāt prasravanti yasya taṃ parivarjayet ||11||
vātetyādi||11||
praśūnanābhivṛṣaṇaṃ ruddhamūtraṃ ruganvitam | aśmarī kṣapayatyāśu sikatā śarkarānvitā ||12||
praśūnanābhītyādyupadravasahitaṃ puruṣamaśmarī kṣapayati vināśayati| āśu śīghram| sikatāśarkarānviteti sikatā vālukā, tatsadṛśā yā śarkarā tayā sahitā'śmarītyarthaḥ||12||
garbhakoṣaparāsaṅgo makkallo yonisaṃvṛtiḥ | hanyāt striyaṃ mūḍhagarbhe yathoktāścāpyupadravāḥ ||13||
garbhetyādi| garbhakoṣaparāsaṅgaprabhṛtyupadravāḥ striyaṃ hanyurvināśayeyuḥ, kasmin sati? mūḍhagarbhe; garbhakoṣaparāsaṅga iti garbhāśayasya paraḥ śreṣṭha āsaṅgo'tiśayena nirodha ityarthaḥ; anye tu svasthānāt parasthānaṃ gatvā garbhasya saṅgo nirodha utpadyate, anena prakāreṇa ‘parāsaṅga’ iti kathayanti 3| makkalla iti garbhiṇīvyākaraṇokto jñeyaḥ; tatrāprajātāyāśceti cakārānna kevalaṃ prajātāyāḥ, aprajātāyā api makkallo bhavati, tathā garbhāśayāccyutagarbhāyā yonidvārasaktagarbhāśayāśca raktaṃ srutamantaḥsthitaṃ pacyamānaṃ makkallasañjñaṃ bhavatīti jñeyam| yonisaṃvṛtiḥ yonisaṅkocanam| yathoktāścāpyupadravā iti ākṣepakakāsaśvāsabhramādayo mūḍhagarbhanidāne paṭhitāḥ| ‘hanyuḥ striyaṃ mūḍhagarbhāṃ’ iti kecit paṭhanti| mūḍhagarbhāṃ mūḍhagarbhasahitām||13||
pārśvabhaṅgānnavidveṣaśophātīsārapīḍitam | viriktaṃ pūryamāṇaṃ ca varjayedudarārditam ||14||
pārśvetyādi| pārśvo bhajyate'neneti pārśvabhaṅgo vedanāviśeṣaḥ| viriktaṃ pūryamāṇaṃ ceti virecanadravyairbahuśo viriktaṃ punaḥ pūryamāṇamudarārditaṃ varjayediti||14||
yastāmyati visañjñaśca śete nipatito'pi vā | śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ ||15|| yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṅghātaśūlavān | nityaṃ vaktreṇa cocchvasyāttaṃ jvaro hanti mānavam ||16|| hikkāśvāsapipāsārtaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam | santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ ||17|| āvilākṣaṃ pratāmyantaṃ nidrāyuktamatīva ca | kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ nāśayati jvaraḥ ||18||
kāyacikitsāvyādhīnupadravairasādhyān nirdiśannāha- yastāmyatītyādi| yastāmyati muhurmuhurmūrcchāṃ gacchati| visañjñaḥ śete sañjñārahitaḥ svapitītyarthaḥ| nipatito'pi veti ‘sañjñārahitaḥ’ iti śeṣaḥ| śītārdito ‘bahiḥ’ iti śeṣaḥ| antaruṣṇaśceti antardāhayuktaḥ| hṛṣṭaromā uddharṣitaromā| hṛdi saṅghātaśūlavāniti aṣṭhīlāvatsaṃhatavastuśūlavānityarthaḥ; anye tu mahāśūlavāniti manyante| nityaṃ vaktreṇa cocchvasyāditi sarvadā mukhenordhvaṃ śvāsaṃ kuryādityarthaḥ| taṃ jvaro hanti mānavamiti taṃ mānavaṃ jvaro hanti vināśayatītyarthaḥ| hikketyādi| mūḍhaṃ vyāmohayuktamanasam| vibhrāntalocanamuccalitākṣam 4| kṣapayati jvara iti ‘tatkṣaṇādeva’ iti śeṣaḥ| āvilākṣamityādi| āvilākṣam odanamaṇḍavadaśrupūrṇekṣaṇam| pratāmyantaṃ prakarṣeṇa mohaṃ gacchantam| atīva ceti aharniśamityarthaḥ| itthambhūtamāvilākṣatādyupadravasahitaṃ naraṃ nāśayati jvara iti sambandhaḥ||15-18||
śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam | viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet ||19||
atra viśeṣeṇa vṛddhamiti avṛddhamapyevambhūtaṃ vināśayet, vṛddhaṃ punarviśeṣeṇātiśayenetyarthaḥ; itthambhūtaṃ naraṃ śvāsādyupadravasahitamatisāro vināśayediti sambandhaḥ| ‘kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam’ ityatra sthāne ‘kṣīṇaṃ bimbiśīpīḍitaṃ’ iti paṭhanti kecit| atra bimbiśīśabdena pravāhikocyate, bheḍenātroktaṃ- ‘pravāhikāmiti vidurbimbiśīṃ tvapare budhāḥ’- iti||19||
śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam | kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam ||20||
kṛcchreṇa bahumehantamiti kṛcchreṇa kaṣṭena, bahu mehantaṃ kṣarantaṃ, ‘malaṃ’ iti śeṣaḥ| etenāhārasyātiśayamalībhāvaḥ kathitaḥ, yasya cātiśayamalo niṣpadyate tasya māṃsaraktakṣayo bhavati, sa punarasādhyo bhavati, itthambhūtaṃ naraṃ śuklākṣatvādyupadravasahitaṃ yakṣmā hantīti sambandhaḥ| iheti asmin śāstre||20||
śvāsaśūlapipāsānnavidveṣagranthimūḍhatāḥ | bhavanti durbalatvaṃ ca gulmino mṛtyumeṣyataḥ ||21||
śvāsetyādi| granthimūḍhateti gulmasyādarśanam| ete śvāsādyupadravā bhavanti, kasyetyāha- gulmino mṛtyumeṣyata iti|- gulmino gulmayuktasya puruṣasya, mṛtyuṃ maraṇam, eṣyato gamiṣyata ityarthaḥ||21||
ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛḍanvitam | rujāśvāsasamāviṣṭaṃ vidradhirnāśayennaram ||22||
ādhmātamityādi| baddhaniṣyandaṃ baddhamūtraṃ ruddhapūyagatikaṃ vā| kāyacikitsāyāṃ yadyapi vidradhirna paṭhitaḥ, tathā'pīha gulmānantaramupadravaiḥ so'pyasādhyo bhavatīti paṭhitaḥ| samāviṣṭamiti sahitaṃ naraṃ, vidradhirnāśayediti sambandhaḥ||22||
pāṇḍudantanakho yaśca pāṇḍunetraśca mānavaḥ | pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||23||
pāṇḍvityādi| pāṇḍu śabdena śvetatvamabhidīyate| dantanakhayoḥ pāṇḍutā'sthigatadoṣeṇa, netrapāṇḍutā pāṇḍusaṅghātadarśitvaṃ ca majjagatadoṣeṇa| pāṇḍusaṅghātadarśī ceti pāṇḍūnāṃ śvetadravyāṇāṃ saṅghātaḥ samūhaḥ, taṃ sarvāsu dikṣu paśyatītyarthaḥ||23||
lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ | raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭā raktapittī vinaśyati ||24||
lohitamityādi| bahuśa iti bahuvāram| lohitekṣaṇa iti raktanetraḥ, etacca pūrvavanmajjagatadoṣeṇeti| raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭeti etadapi majjagatadoṣeṇa| ‘raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭā’ ityatra kecit ‘lohitodgāradarśī ca’ iti paṭhanti| tatrodgāre'pi lohitāgamatvena lohitodgāraḥ, lohitadarśitvaṃ ca majjagatadoṣeṇaiva, lohitaṃ raktaṃ ca sarvaṃ vastu paśyatītyarthaḥ| ‘lohitotkaradarśī’ ityanye paṭhanti; vyākhyānayanti ca- lohitaṃ sarvaṃ vastu paśyatītyarthaḥ| ‘lohitākāradarśī ca’ ityapare paṭhanti||24||
avāṅmukhastūnmukho vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ | jāgariṣṇurasandehamunmādena vinaśyati ||25||
avāgityādi|- avāṅmukhastu adhomukhaḥ, unmukho veti ūrdhvamukhaḥ| balaśabdenātrotsāhaḥ kathyate| jāgariṣṇuḥ jāgaraṇaśīlaḥ| anye ‘avāñcī vā'pyudañcī vā’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||25||
bahuśo'pasmarantaṃ tu prakṣīṇaṃ calitabhruvam | netrābhyāṃ ca vikurvāṇamapasmāro vināśayet ||26||
bahuśa ityādi| bahuśo bahuvārān| apasmarantam apasmāravegavantam| prakṣīṇaṃ ‘puruṣam’ iti śeṣaḥ| netrābhyāṃ ca vikurvāṇamiti netradvayaṃ vikṛtiyuktaṃ karotītyarthaḥ| itthambhūtaṃ puruṣamapasmāravegādyupadravasahitamapasmāro vināśayediti sambandhaḥ| ya ete kāyacikitsārogopadravāste samastā evāsādhyā iti jñeyāḥ||26||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'vāraṇīyo nāma trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ ||33||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ||33||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘triprakārā vyādhīnāmasādhyatā- liṅgaviśeṣayogāt, upadravaviśeṣayogāt, riṣṭaviśeṣayogācca| tatra liṅgāsādhyatā svabhāvāsādhyānāṃ tridoṣavisarpādīnāmutpattisiddhaliṅgairevāsādhyatā svasvaviṣaya eva darśanīyā| riṣṭāsādhyatā ca pūrvādhyāyairuktā| avaśiṣṭāmupadravāsādhyatāṃ yathāpradhānaṃ yathāvyādhiṣu darśayituṃ vāraṇīyo'bhidhīyate| cikitsā vāraṇīyā yeṣūpadravā sādhyeṣu vyādhiṣu te vāraṇīyāḥ| vāraṇīyasañjñaivādhyāyasya| anye tu ‘avāraṇīya’ iti vyākhyātavantaḥ’ iti cakraḥ
  2. 2 ‘yathoktopadravāviṣṭamiti yasmin pramehe ye upadravā uktāstadyuktaṃ sat atroktopadravayuktaṃ mānavaṃ hantīti jñeyam’ iti cakraḥ
  3. 3 ‘saṅgo garbhasyaiva sthānāntarasaṃlagnatvaṃ’ iti cakraḥ
  4. 4 ‘ucchalitākṣaṃ’ iti pā.