34. yuktasenīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto yuktasenīyamadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
yuktasenīyamiti yuktā senā yasya sa yuktaseno rājetyarthaḥ; tamadhikṛtya kṛto'dhyāyo yuktasenīyaḥ||1-2||
nṛpateryuktasenasya parānabhijigīṣataḥ | bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tadupadekṣyate ||3|| vijigīṣuḥ sahāmātyairyātrāyuktaḥ prayatnataḥ | rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ ||4||
yuktasenasyeti sajjasenasya, gajaturagarathapadātilakṣaṇacaturaṅgabalasyetyarthaḥ| anye yuktasenasya militasenasyeti kathayanti| parān śatrūn; abhijigīṣataḥ jetumicchata ityarthaḥ| vijigīṣuḥ jetumicchuḥ| sahāmātyairiti kramāgataiḥ puruṣaiḥ sahetyarthaḥ| yātrāyukta iti dattaprayāṇa ityarthaḥ| rakṣitavya iti sarvebhya āgantumṛtyubhyaḥ| viśeṣeṇa atiśayena| viṣaṃ sthāvaraṃ, jaṅgamaṃ, kṛtrimaṃ ca||3-4||
panthānamudakaṃ chāyāṃ 2 bhaktaṃ yavasamindhanam | dūṣayantyarayastacca jānīyācchodhayettathā ||5||
viṣaprayogabhedaṃ cikitsārthaṃ darśayannāha- panthānamityādi| panthānaṃ mārgaṃ; sa ca viṣeṇa dūṣito'śvādikhurakṣuṇṇareṇunā romakūpanāsāvivarādiṣu praviśan 3 vikāraṃ janayati| chāyāmiti viṣeṇa vṛkṣādidūṣaṇācchāyādoṣaḥ, dravyasvabhāvādvā chāyāmapi viṣaṃ dūṣayati; yadvā bhallātakacchāyā tatkṣaṇācchophakāriṇīti| bhaktam odanādikam| yavasaṃ busādi| dūṣayanti vikṛtiṃ kurvanti| arayaḥ śatravaḥ| tacceti panthādi| jānīyāt ‘liṅgaiḥ kṛtvā’ iti śeṣaḥ| śodhayet cikitset|||5||
tasya liṅgaṃ cikitsā ca kalpasthāne pravakṣyate |6|
kiṃ talliṅgaṃ kā vā cikitsetyāha- tasyetyādi|6|-
ekottaraṃ mṛtyuśatamatharvāṇaḥ pracakṣate ||6|| tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ 4 śeṣā āgantavaḥ smṛtāḥ |7|
nanu yadyakālamṛtyurasti tadā viṣādibhyo nṛpatirakṣaṇaṃ yuktaṃ, viṣabhakṣakasya liṅgacikitse ca yukte, atha nāstyakālamṛtyustadā kiṃ niṣphalaprayāsenetyāśaṅkyākālamṛtyuṃ pramāṇaiḥ sādhayannādāvāgamameva pramāṇamāha- ekottaramityādi| ekenādhikaṃ mṛtyuśatamatharvāṇo'tharvavedavidaḥ puruṣāḥ, pracakṣate kathayanti| tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ iti tatra teṣāṃ mṛtyūnāṃ madhye ekaḥ kālasaṃyuktaḥ kālamṛtyurityarthaḥ| śeṣā āgantavaḥ smṛtā iti śeṣā urvaritā āgantavo'pamṛtyavaḥ smṛtāḥ kathitāḥ ityarthaḥ| tatra garbhavarṣeṇa sahaikottaraśatavarṣairekottaraśataṃ mṛtyavaḥ pūryante; tataḥ śatādarvāgakālamṛtyavaḥ, śatādanantaraṃ kālamṛtyuriti kecinmanyante| apare bruvate- ‘śataśabdo'trāsaṅkhyāvācakaḥ, uttaraśabdastu pradhānavācakaḥ; tenāsaṅkhyā mṛtyavaḥ, kāraṇānāmasaṅkhyeyatvāt; ekaśca mṛtyuḥ pradhānaṃ, sa ca kālamṛtyuḥ kathyate| nanu, yo yasmin kāle mriyate sa tasya kālamṛtyureva, tat kathamakālamṛtyurityucyate? tathā coktaṃ- “nākāle mriyate kaścinnāsti mṛtyurakālajaḥ yo yasmin mriyate kāle mṛtyukālaḥ sa tasya hi- ” iti| vyāsabhaṭṭārakeṇāyuktaṃ- “nākāle mriyate kaccidviddhaḥ śaraśatairapi| kālaprāptasya kaunteya! vajrāyante tṛṇānyapi”- iti| naitadasti, upamānādipramāṇairbahudhā''cāryairakālamṛtyoḥ sthāpitatvāt| tathāca- “yathā varṣamakāle ca yathā puṣpaṃ yathā phalam| yathā syāddīpanirvāṇamakāle maraṇaṃ tathā”- iti| vyāsavacanamapyarjunaprotsāhakamakālamṛtyusthāpakaṃ dṛśyate; tathāhi- “jalamagnirviṣaṃ śastraṃ striyo rājakulāni ca| akālamṛtyavo hyete tebhyo bibhyati paṇḍitāḥ”- iti| anyairapyuktaṃ;- “kālaḥ surairapi hi vañcayituṃ na śakyo vakṣye vidhānamapamṛtyuvināśanāya| mṛtyurbhavedyadi kathañcana nāpamṛtyurvyarthāstadā carakasuśrutavāgbhaṭādyāḥ”- iti| tasmāt kālākālayormṛtyurbhavatyeveti| apare, ‘śeṣā āgantavaḥ smṛtāḥ’ ityasyāgrataḥ, “viṣvagvātādibhiryadvaddīpastailādisaṃyutaḥ| nirvātyate kṣaṇāddehī tathaivāgantumṛtyubhiḥ”- iti ślokaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- viṣvagvātaḥ prabalavātaḥ| ādiśabdena śalabhādinipātaḥ kathyate||6||-
doṣāgantujamṛtyubhyo rasamantraviśāradau ||7|| rakṣetāṃ nṛpatiṃ nityaṃ yattau 5 vaidyapurohitau |8|
atharvavedo'kālāmṛtyupraśamanahetuḥ, tadaṅgāni ca vaidyapurohitau paṭhataḥ, atastayo rājarakṣaṇe vyāpāraṃ darśayannāha- doṣetyādi| doṣāḥ vātādayaḥ, āgantavo viṣābhighātādayaḥ| rasamantraviśāradāviti yathāsaṅkhyena rasaviśārado vaidyaḥ, mantraviśāradaḥ purodhāḥ| tatra kecit ‘rasaviśārada’ ityatrādiśabdalopādrasavīryavipākaviśāradaḥ; athavā rasaśabdena rasavanti dravyāṇi kathyante, teṣāṃ viśāradaḥ, athavā rasaśabdo'tra viṣavācakaḥ tadviśārada iti kathayanti| viśāradaḥ paṇḍitaḥ| mantrāṇāmṛgyajuḥsāmoktānāmatharvavedoktānāṃ cetyarthaḥ| yattau yatnaparau||7||
brahmā vedāṅgamaṣṭāṅgamāyurvedamabhāṣata ||8|| purohitamate tasmādvarteta bhiṣagātmavān |9|
purohito vedānadhīte, vaidyastu tadaṅgamāyurvedamiti vaidyāt purodhasaḥ prādhānyaṃ darśayannāha- brahmetyādi| brahmā āyurvedamabhāṣata, kiṃviśiṣṭam? aṣṭāṅgaṃ; punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ? vedāṅgam| varteta vyavaharedityarthaḥ| ātmavān buddhimān||8||-
saṅkaraḥ sarvavarṇānāṃ praṇāśo dharmakarmaṇām ||9|| prajānāmapi cocchittirnṛpavyasanahetutaḥ |10|
sarvaprajānāṃ rājāyattā sthitiriti rājarakṣaṇaṃ yatnena kāryamiti darśayannāha- saṅkara ityādi|| saṅkaraḥ ekatvaṃ brāhmaṇāśūdrādīnāṃ varṇānāṃ daṇḍābhāvenācāralopāt| dharmakarmaṇāmiti varṇānāmeva dharmasya karmaṇāmanyeṣāmapi| anye tu ‘dharmikarmaṇām’ iti paṭhanti, tatra dharmayogādāśramāścatvāro dharmiṇaḥ, brahmacārigṛhasthavānaprasthayatayaścatvāra āśramāḥ, tatkarmaṇāṃ prāṇāśaḥ| prajānāmucchittiriti daṇḍābhāvena kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevānāmabhāvāducchittirucchedo bhavatītyarthaḥ| nṛpavyasanahetuta iti varṇasaṅkarādayo'narthā rājavyasanāt kāraṇādbhavanti, tasmādrājā yatnena rakṣaṇīya ityarthaḥ| anye ‘nṛpavyasanahetukā’ iti paṭhanti; tatra ucchittiriti sambadhyate||9||-
puruṣāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca kevalaṃ tulyamūrtitā ||10|| ājñā tyāgaḥ kṣamā dhairyaṃ vikramaścāpyamānuṣaḥ | tasmāddevamivābhīkṣṇaṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ śubhaiḥ ||11|| cintayennṛpatiṃ vaidyaḥ śreyāṃsīcchan vicakṣaṇaḥ |12|
rājño manujatve samāne'pyamānuṣānuvartibhirguṇerdevatvaṃ sādhayannāha- puruṣāṇāmityādi| kevalaṃ niścitaṃ, mūrtirākṛtiḥ; ājñā anullaṅghanīya ādeśaḥ, tyāgaḥ kīrtidharmārthaṃ bahuprakāro vittavisargaḥ, kṣāmā sarvaṃsahatā, dhairyaṃ vyasaneṣu dhīratā, vikramaḥ parākramaḥ, amānuṣaḥ eṣa guṇasamūho mānuṣeṣu na sambhavatītyarthaḥ| tasmādityādi|- abhīkṣṇamanavarataṃ, tasmāt kāraṇāddevamiva nṛpatiṃ vaidyaścintayediti sambandhaḥ| kaiḥ kṛtvā cintayedityāha- vāṅmanaḥ karmabhiḥ śubhairiti|- śubhaiḥ śobhanairityarthaḥ||10-11||
skandhāvāre ca mahati rājagehādanantaram ||12|| bhavetsannihito vaidyaḥ 6 sarvopakaraṇānvitaḥ | tatrasthamenaṃ dhvajavadyaśaḥkhyātisamucchritam ||13|| upasarpantyamohena viṣaśalyāmayārditāḥ | svatantrakuśalo'nyeṣu śāstrārtheṣvabahiṣkṛtaḥ ||14|| vaidyo dhvaja ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ 7|15|
vaidyasya santatopayogitvāducitapradeśavāsaṃ nirdiśannāha- skandhāvāra ityādi| skandhāvāre kaṭake| mahati gurutare| anantaramiti avyavadhāne antarāyavarjite| sarvopakaraṇānvita iti yantraśastrakṣārauṣadhāgadādiyuktaḥ| tatretyādi|- tatrasthaṃ rājagṛhasamipastham| enamiti vaidham| dhvajavat patākāvat| nirmalaguṇakīrtanaṃ yaśaḥ, khyātiḥ svābhāvikī stutiḥ, samucchritaṃ vṛddhiṅgatam| upasarpanti samīpaṃ gacchanti| amohena niścintamanasā| viṣaśalyāmayārditā iti arditāḥ pīḍitāḥ; tena viṣārditāḥ śalyārditā āmayārditāścetyarthaḥ| vaidyaṃ bahuśrutaṃ stuvannāha- svatantretyādi| kuśalaḥ pravīṇaḥ| abahiṣkṛta iti nātyantamakuśalaḥ| nṛpatadvidyapūjita iti nṛpaistadvidyaiśca pūjitaḥ sammānitaḥ, tadvidyaiḥ vaidyairityarthaḥ||12-14||-
vaidyo vyādhyupasṛṣṭaśca bheṣajaṃ paricārakaḥ ||15|| ete pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ | guṇavadbhistribhiḥ pādaiścaturtho guṇavān bhiṣak ||16|| vyādhimalpena kālena mahāntamapi sādhayet |17|
pādacatuṣṭayaṃ cikitsāsādhakaṃ darśayannāha- vaidya ityādi| vyādhyupasṛṣṭo rogī; paricārakaḥ śuśrūṣakaḥ puruṣaḥ| karmasādhanahetava iti ārogyahetava ityarthaḥ||15-16||-
vaidyahīnāstrayaḥ pādā guṇavanto'pyapārthakāḥ ||17|| udgātṛhotṛbrahmāṇo yathā'dhvaryuṃ vinā'dhvare |18|
vaidyasya prādhānyaṃ darśayannāha- vaidyetyādi| apārthakā niṣphalāḥ| udgātā sāmāvit, hotā ṛgvedavit, brahmā tu trayīvit, adhvaryuryarvedavidupādhyāyaḥ sarveṣāmupadeṣṭā| adhvare yajñe||17||
vaidyastu guṇavānekastārayedāturāṃ sadā ||18|| plavaṃ pratitarairhīnaṃ 8 karṇadhāra ivāmbhasi |19|
pādatrayavyatireke'pi vaidyakriyāyāḥ sāphalyaṃ darśayannāha- vaidyastvityādi| plavaṃ nāvaṃ, pratitarairantaḥpraviṣṭajalotkṣepakaiḥ 9 puruṣaiḥ| karṇadhāro naukāyā netā||18||
tattvādhigataśāstrārtho 10 dṛṣṭakarmā svayaṅkṛtī ||19|| laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ | pratyutpannamatirdhīmān vyavasāyī viśāradaḥ ||20|| satyadharmaparo yaśca sa bhiṣak pāda ucyate |21|
vaidyādīnāṃ guṇānāha- tattvetyādi| tattvādhigataśāstrārtha iti yathāvadadhītaśāstro yathāvajjñātatadarthaścetyarthaḥ| dṛṣṭakarmeti chedyādau snehādau ca kuśala ityarthaḥ| svayaṅkṛtī svaprajñayā cikitsāyāṃ pravṛttaḥ| laghuhasta iti chedyādikriyāsu vepanādidoṣarahitaḥ| śuciriti bāhyābhyantaraśaucayuktaḥ| śūro viṣādarahitaḥ| sajjopaskarabheṣaja iti sajjāni praguṇānyupastarāṇyagropaharaṇīyapaṭhitāni yantraśastrādīni bheṣajāni ca yasya sa tathā| pratyutpannamatiḥ yo'vasthāsu na muhyati| dhīmāniti anuktaduruktohāpohalakṣaṇabuddhiyuktaḥ| vyavasāyī viṣamāvasthāsvapi cikitsāṃ kurvanna muhyati; anye utsāhīti manyante| viśāradaḥ paṇḍitaḥ, kṛcchrapadamātreṣu na muhyati| satyadharmapara iti satyaṃ mithyābhāṣaṇanivṛttiḥ; dharmaḥ anekasādhanasādhyaḥ||19-20||
āyuṣmān sattvavān sādhyo dravyavānātmavānapi ||21|| āstiko vaidyavākyastho vyādhitaḥ pāda ucyate |22|
āyuṣmānityādi|- āyuṣmān dīrghāyuḥ| sattvavān kleśasahiṣṇuḥ| sādhyaḥ sādhyavyādhiyukta ityarthaḥ| ātmavān alolupaḥ| āstika iti dattamasti hutamasti paraloko'styevaṃ matiryasya sa āstikaḥ| vaidyavākyastho vaidyavacanakara ityarthaḥ||21||-
praśastadeśasambhūtaṃ praśaste'hani coddhṛtam ||22|| yuktamātraṃ 11 manaskāntaṃ gandhavarṇarasānvitam | doṣaghnamaglānikaramavikāri viparyaye | samīkṣya dattaṃ kāle ca bheṣajaṃ pāda ucyate ||23||
praśastadeśasambhūtamityādi|- yuktamātraṃ yuktapramāṇam| manaskāntaṃ manaḥpriyam| doṣaghnamiti doṣaśabdena vātādaya ucyante taddūṣitā dhātumalāśca, athavā doṣaharaṃ duṣṭiṃ haratyaduṣṭaṃ na ca kopayati| aglānikaraṃ harṣakṣayaṃ na karotītyarthaḥ| avikāri viparyaya iti viparyaye vyāpattāvapyalpavikāraṃ nirvikāraṃ vā| samīkṣya dattamiti kimabhisamīkṣya? āturopakramoktān parīkṣyānāyurādīn deśāntān, kālāvasthāḥ pūrvāhṇādikā vā||22-23||
snigdho'jugupsurbalavān yukto vyādhitarakṣaṇe | vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||24||
snigdha itādi| snigdhaḥ prītiyuktaḥ| ajugupsuriti anindakaḥ; etena kaṣṭavyādhāvavasthāsvapyāturaṃ na nindatītyarthaḥ| balavāniti balavattvāt sarvakleśasahaḥ| yukto vyādhitarakṣaṇa iti yukto nipuṇaḥ, etena vyādhitasya rakṣaṇe tatpara ityarthaḥ| vaidyavākyakṛditi vaidyavākyamavikalpaṃ karotītyarthaḥ| aśrāntaḥ iti khaderahitaḥ| ‘pādaiścaturbhiḥ sampūrṇairebhiḥ karma prasidhyati’ iti kecidadhyāyānte paṭhanti| etacca na paṭhanīyaṃ, sarveṣu nibandheṣvadarśanāt||24||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yuktasenīyo nāma catustriṃśattamo'dhyāyaḥ ||34||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne catustriṃśattamo'dhyāyaḥ||34||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘vyādhitānāṃ mārakamupadravamabhidhāya svasthānāmapyāgantunimittaṃ yataḥ prāyo maraṇaṃ bhavati tadupadeṣṭuṃ yuktasenīyo'bhidhīyate| atra hi sūtrasthāne'vaśyaṃ sūtraṇīyaṃ vakṣyamāṇakalpasthānasya bījabhūtaṃ svasthopadravabhūtaṃ viṣamabhidhātavyaṃ, tathā cānye'pamṛtyava ekottaraśatamityādinā sūtrayitavyāḥ’ iti cakraḥ
  2. 2 ‘chāyāśrayavṛkṣādīnāṃ dūṣaṇācchāyāduṣṭirbhavati| duṣṭavṛkṣādicchāyāśrayiṇo vṛkṣādigatena saviṣeṇa pavanena bādhyante| jānīyāditi jñātvā parihārārthaṃ| parihārāśaktau śodhayedapītyuktaṃ| śodhayediti nirviṣīkuryāt’ iti cakraḥ
  3. 3 ‘praviśan’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  4. 4 ‘kālasañjñastu’ iti pā.
  5. 5 ‘yatnāt’ iti pā.
  6. 6 ‘nityaṃ’ iti pā.
  7. 7 ‘nṛpatadvidhapūjitaḥ’ iti pā.
  8. 8 ‘praticaraiḥ’ iti pā.
  9. 9 ‘praticaraiḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘tīrthādhigataśāstrārthaḥ’ iti pā.
  11. 11 cakrastu ‘alpamātraṃ bahuguṇaṃ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca ‘alpamātramapi praśastaguṇayogādbahuguṇakaram’ iti