athāta āturopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
yādṛśa ātura upakramyo bhavati tādṛśopakramaṇamadhikṛtya kṛto'dhyāya ityarthaḥ||1-2||
āturamupakramamāṇena 1 bhiṣajā''yurādāveva parīkṣitavyaṃ 2; satyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta ||3||
upakramaṇaṃ cikitsā, sā ca dīrghāyuṣi kartavyetyāha- āturamityādi| satyāyuṣīti| vidyamāne sati jīvite vyādhyādīnāṃ parīkṣā kartavyā| tatra vyādhiḥ sādhyāsādhyabhedena; ṛtavaḥ iti agnivayodehabalānāmṛtvāyattatvāt; agniriti dīptāgnimandāgnyādibhedena; vayo bālyādyavasthābhedena; dehabalaṃ kṛśasthūlādibhedena; sattvaṃ guṇaḥ, sa cottamādibhedena; sātmyaṃ prāṇinā sevito yo madhurādiraso vyāyāmādirvā sukhāya bhavati tat sātmyamucyate, etadapi parīkṣyaṃ; prakṛtirvātādikā; bheṣajamauṣadhaṃ parīkṣyamiti sambandhaḥ, doṣasātmyaprakṛtyādyapekṣāṇi balavanti bheṣajāni bhavantīti parīkṣā; deśo jāṅgalānūpabhedena, ‘deśaśabdānantaraṃ luptādiśabdanirdeśādauṣadhakālādīn parīkṣeta’ iti kecidvadanti||3||
tatra mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ, vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ 3 hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ, gambhīrasattvasvaranābhim 4, anuccairbaddhastanam, upacitamahāromaśakarṇaṃ, paścānmastiṣkaṃ, snātānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ 5 paścācca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti | tamekāntenopakramet | ebhirlakṣaṇairviparītairalpāyuḥ; miśrairmadhyamāyuriti 6||4||
tatra dīrghāyuṣo lakṣaṇāni nirdeṣṭumāha- tatretyādi| mahacchabdaḥ pāṇipādādibhirlalāṭāntaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| mahatvaṃ ca svairaṅgulairuktapramāṇāt kiñcidādhikyam| dīrghaśabdo'ṅguliprabhṛtibhirbāhvantaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| dīrghatvamapyuktapramāṇāt kiñcidādhikyaṃ jñeyam| tatra mahattvaṃ vistāreṇa saha, dairghyaṃ vistāraṃ vinā| aṅguliparvāṇi aṅguligranthayaḥ| prekṣaṇāni locanāni| vistīrṇaśabdo bhrūprabhṛtibhirurontaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; vistīrṇaṃ vipulam| stanāntaraṃ stanayormadhyam| uro hṛdayakaṇṭhāntaram| hrasvaśabdo jaṅghādibhirgrīvāntaiḥ saha pratyekam sambadhyate| meḍhraṃ liṅgam| gambhīraśabdo'pi sattvādibhirnābhyantaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| gambhīraṃ gahanam| sattvasya gāmbhīryaṃ prācuryamucyate, svarasya gāmbhīryaṃ susnigdhānunāditvaṃ 7, nābhergambhīratvaṃ nimnatā| anuccairbaddhastanamiti kiñciduccanibiḍastanam| upacitamahāromaśakarṇamiti upacitau māṃsalau mahāntau vistīrṇau lomaśau karṇau yasya tam| paścānmastiṣkamiti paścādgrīvābhāge mastiṣko romāvarto vidyate yasya tam; ‘pārśvamastiṣkam’ ityanye paṭhanti, tatra pārśvayormastiṣkau dvāvāvartau cūḍābhāge yasyetyarthaḥ; apare mastiṣkaśabdena mastakasnehaṃ ghṛtikāmiti vadanti, sa paścādbhāge bhavatītyarthaḥ; anye tu ‘upacitamahāromaśakarṇapārśvamastiṣkaṃ’ iti samuditaṃ padaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- upacitā māṃsalāḥ, mahānto vistīrṇāḥ, romaśā lomavantaḥ, karṇapārśvamastiṣkā yasya taṃ; karṇapārśvamastiṣkaśabdena karṇasya pārśvau dvau, tayorevoparitanabhāgo mastiṣkaṃ; ‘kālamastakam’ ityanye paṭhanti| snātānuliptamityādi| mūrdhānupūrvyā mastakānukrameṇa, etena prathamaṃ mastakādiśarīraṃ śuṣyati paścāddhṛdayamityarthaḥ| khalvayamiti khalu niścayena, ayaṃ puruṣaḥ| dīrghāyuṣaṃ jñātvā kiṃ kuryādityāha- tamityādi|- taṃ puruṣam, ekāntena ekaniścayena adolāyamānahṛdayenetyarthaḥ, upakramet cikitset; anye tvāhuḥ- ekāntena sātatyenetyarthaḥ| alpasyāyuṣo lakṣaṇamatideśena nirdiśannāha- ebhirityādi| anye ‘tatraitairlakṣaṇaiḥ’- ityādipāṭhaṃ paṭhanti| madhyamāyuṣo lakṣaṇamāha- miśrairityādi| miśrairiti alpāyurdīrghāyurlakṣaṇairityarthaḥ||4||
bhavanti cātra | gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ | uttarottarasukṣetro 8 yaḥ sa dīrghāyurucyate ||5|| garbhāt prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate | śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ ||6||
prāganuktaṃ dīrghāyuṣo lakṣaṇamāha- gūḍhetyādi| gūḍhā guptāḥ sandhisirāsnāyavo yasyetyarthaḥ| saṃhatāṅgo gūḍhāṅgaḥ| sthirendriya iti acalendriya ityarthaḥ; anye tindriyaśabdenendriyādhiṣṭhānaṃ vadanti; tena sthirendriyādhiṣṭhāna ityarthaḥ| etena vimuktākṣitvādayo bhāvāstasya na santītyukam| uttarottarasukṣetra iti uttarottaraṃ śreṣṭhācchreṣṭhaṃ, sukṣetraḥ śobhanaśarīraḥ| tatra pādagulphau 9 prathamaṃ kṣetraṃ, jaṅghe jānunī ceti dvitīyamityādi yāvat “keśāntaṃ ca śiraścaiva daśamaṃ kṣetramucyate” iti| garbhādityādi śanairiti krameṇa, samupacīyate vṛddhiṃ yāti| kaiḥ kṛtvetyāha- śarīrajñānavijñānaiḥ|- tatra śarīravṛddhirmedaḥprabhṛtikā; jñānavijñāne mānasau dharmau, jñānaṃ tattvāvabodhaḥ, vijñānaṃ citrādikarmakauśalyam| samāsataḥ saṅkṣepataḥ| vijñānaśabdāntaraṃ luptādiśabdanirdeśādanye'pi śubhādayaḥ| taduktaṃ,- “vyañjanādi śubhā vidyā medo medhā dhanaṃ yaśaḥ| alpe vayasi yasyaitanna sa jīvecciraṃ naraḥ”- iti||5-6||
madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me | adhastādakṣayoryasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ ||7|| dve vā tisro'dhikā vā'pi pādau karṇau ca māṃsalau | nāsāgramūrdhvaṃ ca bhavedūrdhvaṃ lekhāśca pṛṣṭhataḥ ||8|| yasya syustasya paramamāyurbhavati saptatiḥ |9|
prāganuktasya madhyamāyuṣo lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- madhyametyādi| akṣayoḥ koṣṭakāsthnoḥ, lekhā rājayaḥ, ‘adhastāddhastayoḥ’ ityādi pāṭhaṃ kecit paṭhanti||7-8||-
jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me ||9|| hasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi mehanam | tathorasyavalīḍhāni na ca syātpṛṣṭhamāyatam ||10|| ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānānnāsā coccā śarīriṇaḥ | hasato jalpato vā'pi dantamāṃsaṃ pradṛśyate | prekṣate yaśca vibhrāntaṃ sa jīvetpañcaviṃśatim ||11||
prāganuktasyālpāyuṣo lakṣaṇaṃ nirdeṣṭumāha- jaghanyasyetyādi| jaghanyasya alpasya| mehanaṃ meḍhram| tathorasyavalīḍhānīti urasi vakṣaḥsthale, avalīḍhāni āvartabhedāḥ pratilomānulomatvena| ‘tathorasyavalīḍhāni’ ityatra sthāne kecidanyathā pāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| vibhrāntaṃ viśeṣeṇa mohayuktaṃ yathā bhavati| pañcaviṃśatiṃ ‘varṣāṇi’ iti śeṣaḥ||9-11||
atha punarāyuṣo vijñānārthamaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ | tatrāṅgānyantarādhisakthibāhuśirāṃsi, tadavayavāḥ pratyaṅgānīti | tatra, svairaṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate 10; pradeśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ pañcamabhāgahīnāḥ; caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapadapādatale; pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ; caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ; caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulphajaṅghājānumadhyāni; aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā, jānūpariṣṭācca dvātriṃśadaṅgulam, ete 11 pañcāśat; jaṅghāyāmasamāvūrū; dvyaṅgulāni vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi; caturaṅgulāni mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi; dvādaśāṅgulāni bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni; indrabastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ; caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ; dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau; dvātriṃśatpariṇāhāvūrū; maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ; talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram; aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule; ardhapañcāṅgule 12 pradeśinyanāmike; sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau; caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ; tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā; nayanatribhāgapariṇāhā tārakā; navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ; keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ; mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ; karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ; puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strīśroṇiḥ; aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ; tatpramāṇā puruṣasya kaṭī; saviṃśamaṅgulaśataṃ 13 puruṣāyāma iti ||12||
yadapekṣayā lalāṭādīnāṃ mahattvahrasvatvādyuktaṃ tadevāṅgulimānena nirdiśannāha- athetyādi| sārāḥ sattvādikāḥ| kāni punastānyaṅgāni pratyaṅgāni cetyāha- tatretyādi| antarādhiḥ śarīramadhyabhāgaḥ| kaṭisandhimārabhya pādāṅgulīryāvat ‘sakthi’ ucyate| tadavayavā iti antarādhibāhudvayasakthidvayaśirasāmavayavā ityarthaḥ| tatra pādāṅguṣṭhāt prabhṛti yāvanmastakamanukrameṇa mānaṃ darśayannāha- tatretyādi| tatra teṣāṃ pratyaṅgānāṃ madhye| pādāṅguṣṭhaḥ pādasyaiva pradeśinī ca, dvyaṅgulāyate aṅguladvayadīrghe, ‘nakhaṃ vihāya’ iti śeṣaḥ| pradeśinyāstviti pradeśinyāḥ sakāśānmadhyamāṅgulī pañcamabhāgahīnā, tato'pi madhyamāyāḥ sakāśādanāmikā pañcamabhāgahīnā, tato'pyanāmikāyāḥ kaniṣṭhikā pañcamabhāgahīnetyarthaḥ| pañcamabhāgastu ardhāṅgulamātraḥ| prapadaṃ pādāgraṃ, pādatalaṃ pādamadhyam; anye ‘ṣaṭpañcāṅgulavistṛte prapadapādatale’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ‘prapadaṃ ṣaḍaṅgulavistāraṃ, pañcāṅgulavistāraṃ, pādatalam’ iti| pañcacaturaṅgulāyatavistṛteti pañcāṅgulāyatā caturaṅgulavistāretyarthaḥ| pādamadhyagulphamadhyajaṅghāmadhyajānumadhyānītyarthaḥ- caturdaśāṅgulapariṇāhānīti pariṇāho vartulatā caturdaśāṅgulamānarajjvā veṣṭanamityarthaḥ| anye ‘trayodaśāṅgulapariṇāhāni 14 ’ iti paṭhanti| aṣṭetyādi| jaṅghāśabdena gulphajānumadhyamucyate, sā aṣṭādaśāṅgulapramāṇā dairghyeṇa| anye ‘caturviṃśatyaṅgulā jaṅghā’ iti paṭhanti| jānūpariṣṭāccetyādi upariṣṭāduparitanavibhāgaḥ, jānuno'dhaḥsandhimārabhya kaṭisandhiṃ yāvadvātriṃśadaṅgulo dairghyeṇetyarthaḥ; ete pañcāśat jaṅghājānūpariṣṭāccetyekatra militāḥ pañcāśadaṅgulā bhavanti| jaṅghetyādi jaṅghayorāyāmena dairghyeṇa samāvūrū, ūrū apyaṣṭādaśāṅgulāvityarthaḥ; jānuna upari vaṅkṣaṇasandhiparyantamūrū| dvyaṅgulānītyādi| vṛṣaṇam aṇḍaṃ, vistāre dvyaṅgulaṃ; adharauṣṭhādadhastāccibukaṃ tadapi dvyaṅgulam| ardhaṃ bahirardhaṃ māṃsaveṣṭitamiti dantā dvyaṅgulāḥ| nāsāpuṭabhāga iti dvayornāsāpuṭayorbhāgo bahirbhāgaḥ pratyekamaṅguladvayapramāṇa ityarthaḥ| nayanāntarāṇi nayanayormadhyam| atrāpi pāṭhāntarāṇi santi, tāni cābhāvānna likhitāni| caturaṅgulānītyādi| mehanamucchrāyahīnaṃ caturaṅgulaṃ śaśajāteḥ puṃsaḥ, socchrāyaṃ tu ṣaḍaṅgulam| vyāttasya mukhasyāntaramapi caturaṅgulaṃ, nāsāvaṃśo dairghyeṇa caturaṅgulaḥ, karṇalalāṭagrīvāṇāmucchrāyo dīrghatvaṃ caturaṅgulaṃ; dṛṣṭyantarāṇīti dṛṣṭī atra kṛṣṇatārake masūradalapramāṇe bhavataḥ, tayordṛṣṭyorantaraṃ caturaṅgulam| dvādaśetyādi| bhago yoniḥ, tasya vistāro randhraḥ, tasya pariṇāho dvādaśāṅgulaḥ, idaṃ tu bhagapramāṇaṃ hastinījātistriyā jñeyaṃ, kāmaśāstroktatvāt| mehananābhyontaraṃ dvādaśāṅgulaṃ, tathā nābhihṛdayayorgrīvāhṛdayayoḥ stanayoścāntaramiti jñeyam| mukhāyāmo mukhadairghyam, etacca cibukādārabhya lalāṭāntaṃ yāvadvādaśāṅgulam| maṇibandhaprakoṣṭhābhyāṃ saha sthaulyaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate; tatra maṇibandhasya pāṇimūlasya pariṇāho dvādaśāṅgulaḥ, prakoṣṭhasya pariṇāho dvādaśāṅgulaḥ; prakoṣṭho maṇibandhopariṣṭācaturaṅgule kalāvike ityarthaḥ| indrabastītyādi indrabasterjaṅghāmadhyasya pariṇāhaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ| aṃsapīṭho bāhuśiraḥ, kūrparo 15 bhujamadhyaṃ, tayorantarāyāmo dairghyaṃ ṣoḍaśāṅgula ityarthaḥ| ‘ṣoḍaśāṅgula’ ityasya sthāne kecit ‘viṃśatyaṅgula’ iti paṭhanti| pūrvaṃ ‘jaṅghāmadhyaṃ caturdaśāṅgulapariṇāham’ iti yatproktaṃ tadgulphāśritaṃ jaṅghāmadhyaṃ jñeyaṃ, iha tu jānvāśritam, ato na virodhaḥ| caturviṃśatītyādi| hasto'tra kūrparādimadhyamāṅgulyantaparyanto jñeyaḥ| dvātriṃśadityādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlaṃ, kūrparaṃ kuhaṇikā, tayorantaraṃ madhyaṃ ṣoḍaśāṅgulam; ‘aṣṭādaśāṅgulam’ ityapare| talamityādi talamatra hastatalaṃ ṣaḍaṅgulāyāmaṃ, caturaṅgulavistāram| aṅguṣṭhetyādi aṅguṣṭhamūlasya pradeśinyāścāntaraṃ pañcāṅgulaṃ, śravaṇasya karṇavivarasya apāṅgasya bhrūpucchāntasya cāntaraṃ pañcāṅgulaṃ, madhyamāṅgulī pañcāṅgulā cetyarthaḥ| ‘aṅguṣṭhamūlakaniṣṭhikā’ ityādipāṭhaṃ kecit paṭhanti| ardhetyādi sārdhacaturaṅgule pradeśinyanāmike aṅgulyau dairghyeṇetyarthaḥ| sārdhatryaṅgulāviti ‘dairghyeṇa’ iti śeṣaḥ| caturviṃśatītyādi caturaṅgulivistāraṃ mukhaṃ, viṃśatyaṅgulipariṇāhā grīvetyarthaḥ; anye ‘caturviṃśatyaṅgulavistāramuraḥ, caturviṃśatyaṅgulavistārā grīvā’ iti pāṭhāntaramatra manyante| tribhāgetyādi aṅgulasya tribhāgena sahāṅgulaṃ tribhāgāṅgulaṃ, tāvanmātrastiryaṅmita eko nāsāpuṭaḥ; anye tu ‘tribhāgahīnāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā’ iti pāṭhaṃ manyante; teṣāṃ mate taruṇāsthihīnasyaikasyaiva nāsārandhrasya pramāṇaṃ, na tu taruṇāsthisahitayordvayorapi nāsāpuṭayoḥ| nayanetyādi nayanatribhāgo dviyavapramāṇaḥ, tatpariṇāhā tārakā kṛṣṇabhāga ityarthaḥ| navametyādi tārakānavamāṃśo dṛṣṭimaṇḍalaṃ śalyatantrābhihitapramāṇaṃ, śālākyatantrapramāṇaṃ tu masūradalamātrameva, ato na doṣaḥ; athavā tārakānavāṃśenāpi masūradalamātrameva bhavati, tārakāśabdenātrāpi kṛṣṇavibhāgaḥ| keśāntetyādi 16 keśāntaḥ śaṅkhayorupari, mastakaśabdenātra mastakamadhyavibhāgo romāvartānvitaḥ, tatra keśāntamastakayorantaramekādaśāṅgulam| mastakādityādi mastakāt mastakamadhyavibhāgāt| avaṭukeśānta iti avaṭuḥ kṛkāṭikā ‘giviḍikā 17 ’ iti loke, tatkeśāntaḥ tatkeśaparyantaḥ, tayorantaraṃ daśāṅgulam| karṇetyādi karṇadvayasya yau avaṭū gartau, tayorantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ paścātkarṇayorityarthaḥ; na punaḥ karṇāvaṭvorevāntaraṃ, tadantarasyālpapramāṇatvāt| puruṣora ityādi śroṇiratrorusandheradhastāt smaramandiroparitanavibhāgaḥ| hṛdayādūrdhvaṃ kaṇṭhasyādhaḥ puruṣoro dvādaśāṅgulaṃ, tatpramāṇā strīśroṇirityarthaḥ| anyeṣāṃ mate caturviṃśatyaṅgulavistāramura iti; tanmate strīśroṇirapi tatpramāṇaiveti| aṣṭādaśetyādi aṣṭādaśāṅgulavistīrṇamuraḥ striyā ityarthaḥ, tatpramāṇā aṣṭādaśāṅgulavistīrṇā puruṣasya kaṭī| pūrvoktapramāṇamekatvenāha- saviṃśamityādi| viṃśatyā aṅgulaiḥ saha śataṃ saviṃśamaṅgulaśataṃ, puruṣāyāmaḥ pādāgrasthitasyordhvabāhoḥ puruṣasya dairghyam||12||
bhavanti cātra ślokāḥ | pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe | samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak ||13||
tatra strīśroṇipuruṣoraḥprabhṛtīnāṃ yauvana eva yathoktapramāṇatā bhavati, na tvalpe vayasītyāha- pañcaviṃśa ityādi| etena pañcaviṃśe varṣe puruṣaṃ samatvāgatavīryam jānīyāt; ṣoḍaśe tu varṣe nārīṃ samatvāgatavīryāṃ jānīyāt, tayośca samatvāgatavīryayoreva yathoktaṃ pramāṇaṃ bhavati| anyatrāpyuktaṃ, “varṣe'tha pañcaviṃśe naraḥ samanvitabalaḥ ṣoḍaśe nārī| arhati mānonmānaṃ jīvitabhāge caturthe vā”- iti| samatvāgatavīryāviti samatvaṃ paripūrṇatvamāgataṃ vīryaṃ yayostau samatvāgatavīryau, rasādidhātuparipūrtyā vīryapūrtiḥ, paripūrṇasarvadhātukāvityarthaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti ‘samanvāgatavīryau’ iti; “samyaganu paścādāgataṃ vīryamupacayaśaktilakṣaṇaṃ yayoḥ” iti ca vyākhyānayanti||13||
dehaḥ svairaṅgulaireṣa 18 yathāvadanukīrtitaḥ |14|
kaiḥ punaraṅgulairidaṃ mānamuktamityāha- deha ityādi| eṣa dehaḥ svairaṅgulairyathāvaduktamānenānukīrtitaḥ kathita ityarthaḥ|14|-
yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā ||14|| dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca mahadṛcchati | madhyamaṃ madhyamairāyurvittaṃ hīnaistathā'varam ||15||
uktapramāṇaprayojanaṃ darśayannāha- yukta ityādi| madhyamairiti madhyamalakṣaṇaiḥ| vittaṃ dhanam; avaraṃ hīnaṃ bhavati| tathā tena prakāreṇa| kairityāha- hīnaiḥ; hīnalakṣaṇairityarthaḥ||14-15||
atha sārān vakṣyāmaḥ- smṛtibhaktiprajñāśaucaśauryopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ 19 sattvasāraṃ vidyāt; snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa; akṛśamuttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ ca majjñā; mahāśiraḥskandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ; snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīramāyāsāsahiṣṇuṃ medasā; acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena; snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena; suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyāditi | eṣāṃ 20 pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamāyuḥsaubhāgyayoriti ||16||
sāreṇāpyāyurnirdiśannāha- athetyādi| smṛtiḥ smaraṇaṃ, prajñā kālatrayātmikā buddhiḥ, śauryaṃ sarvakarmasvaviṣāditā| kalyāṇābhiniveśaṃ kalyāṇaviṣaye yatnaparam| sattvasāraṃ vidyāditi sattvaguṇabahulaṃ jānīyādityarthaḥ| snigdhetyādi| snigdhasaṃhataśvetaśabdāstrayo'pyasthidantanakhaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyante| saṃhataṃ ghanam| bahulakāmaprajamiti bahukāmaṃ bahuprajamityarthaḥ| śukreṇeti śukreṇa kṛtvā sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ| upapannamiti yuktamityarthaḥ| majjñeti majjadhātunā kṛtvā sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ| mahāśabdaḥ śiraḥskandhābhyāṃ saha sambadhyate| dṛḍhaśabdo dantahanvasthinakhaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| asthibhiḥ haḍḍaiḥ kṛtvā sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ| snigdhetyādi| snigdhaśabdo mūtrasvedasvaraiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| bṛhaccharīramiti prabalakāyam| āyāsāsahiṣṇumiti kaṣṭakārikarmākṣamam| medaseti medasā kṛtvā sāraṃ jānīyāditi sambandhaḥ| acchidragātramiti animnaśarīramityarthaḥ| gūḍhetyādi gūḍhāsthisandhiḥ guptahaḍḍasandhirityarthaḥ| māṃsopacitamiti māṃsalaśarīramityarthaḥ| māṃseneti māṃsena kṛtvā sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ| snigdhetyādi| snigdhatāmraśabdau pāṇitalāntairnakhādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| rakteneti rudhireṇa kṛtvā sāraṃ vidyādityarthaḥ| suprasannetyādi| suprasannamṛduśabdau tvagromabhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyete| tvaksāraṃ rasasāraṃ; tvakśabdena tvakstho raso'bhihitaḥ| eṣāmiti eṣāṃ pūrvoktasārāṇāṃ madhye, pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamiti yo yaḥ pūrvaḥ sāraḥ sa sa pradhānamityarthaḥ| kayoḥ pradhānaṃ śreṣṭhamityāha- āyuḥsaubhāgyayoriti|- saubhāgyaṃ sarvasyāpi pratibhāsamānatvam||16||
viśeṣato'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ | parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu ||17||
aṅgapratyaṅgamānasārajñānaphalamāha- viśeṣata ityādi| viśeṣata iti parasparavyāvartanenetyarthaḥ| etena viparītavraṇadūtādicchāyāśarīrasvabhāvavipratipattyupadravāsādhyatādibhiścāyurniścitya viśeṣato mahālalāṭetyādilakṣaṇabhedena pravarāvaramadhyamānyāyūṃṣi parīkṣya bhiṣak sidhyatītyarthaḥ| sunipuṇa iti suṣṭhu atiśayena nipuṇaḥ kuśalaḥ| bhiṣak sidhyati karmasviti vaidyaḥ karmaviṣaye siddhiṃ prāpnotītyarthaḥ| kecit ‘sāmānyato'ṅgapratyaṅga ...’ ityādi paṭhanti| teṣāṃ mate sāmānyataḥ sthūlavṛttyetyarthaḥ||17||
vyādhiviśeṣāstu prāgabhihitāḥ; sarva 21 evaite trividhāḥ- sādhyā, yāpyāḥ, pratyākhyeyāśca | tatraitān bhūyastridhā parīkṣeta- kimayamaupasargikaḥ, prākkevalaḥ, anyalakṣaṇa iti | tatra, aupasargiko nāma yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati, sa tanmūla 22 evopadravasañjñaḥ; prākkevalo nāma yaḥ prāgevotpanno vyādhirapūrvarūpo'nupadravaśca; anyalakṣaṇo nāma yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ, sa pūrvarūpasañjñaḥ | tatra, sopadravamanyonyāvirodhenopakrameta, balavantamupadravaṃ vā; prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta; anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta ||18||
vyādhiparīkṣāṃ nirdiśannāha- vyādhītyādi| prāgabhihitā iti vedotpattyadhyāye vyādhisamuddeśīye ca ye uktāḥ| pratyākhyeyāśceti cakārāt pratyākhyeyānāmapi sādhyatvaṃ darśayati; yathā- "valyāmābhyantarāyāṃ tu pratyākhyāya samācaret"; tathā mukharogeṣu māṃsatānālāsaprabhṛtiṣūktaṃ- "teṣu cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret"- (ci. a. 12) iti| etān vyādhīn| bhūyaḥ punarapi| kathaṃ parīkṣetetyāha- kimayamaupasargika iti; kimayamupadrava ityarthaḥ| kimayaṃ prākkevala iti kimayaṃ pūrvarūpeṇopadraveṇa ca rahita ityarthaḥ| kimayamanyalakṣaṇa iti kimayaṃ vyādheḥ pūrvarūpamityarthaḥ| teṣāṃ lakṣaṇamāha- tatretyādi| tatra teṣāṃ madhye aupasargikastāvat kathyate| jaghanyakālajāto vyādhiriti paścātkālajāto roga ityarthaḥ| upasṛjati samīpe ātmānaṃ nayatītyarthaḥ| etena tena saha milatītyuktam| sa iti paścādutpanno vyādhirityarthaḥ| tanmūla eveti prāgutpannavyādhihetuka evetyarthaḥ| paścādutpanno vyādhirevopadravo bhavati, na punarmūlavyādhinā saha bhūtāni liṅgānyupadravasañjñāni; liṅgānyapi yadi cirakālānubandhīni bhavanti tadā tānyapyupadravasañjñāni bhavanti| upasṛjatīti atraikavacanādeka eva vyādhirupadrava iti na mantavyam, apare'pi ye mūlavyādheranantaramutpadyante vyādhayaste'pyupadravāḥ; ekavacanasyāpradhānatvāt| upadravasañjña iti upasarga iti caikaiva sañjñetyarthaḥ| apūrvarūpaḥ pūrvarūparahita ityarthaḥ| anupadravaśceti upadravarahita ityarthaḥ| etena maśakatilakālakanyacchavyaṅgādayaḥ prākkevalā vyādhayaḥ kathyante, vyādhisvabhāvāt pūrvarūpamantareṇāpi prāgevotpadyanta ityarthaḥ| anyalakṣaṇa ityādi yo bhāvinaṃ vyādhiṃ khyāpayati sa pūrvarūpasañjñaḥ| vyādhīnāṃ bahutvāt kaḥ prathamaṃ pratikaraṇīya ityāha- tatretyādi| sahopadraveṇa vartata iti sopadravo mūlavyādhirityarthastaṃ, tathopadrava uttarakālajo vyādhistam| anyonyāvirodhena ubhayāvirodhenetyarthaḥ| balavantamupadravaṃ veti balavantamupadravaṃ prathamaṃ copakrametānyonyāvirodheneti sambandhaḥ| yathāsvaṃ yathātmīyacikitsitam| anyalakṣaṇa ityādi anyalakṣaṇe punaḥ pūrvarūpasañjñite, ādivyādhau prayateta prayatnaṃ kurvīta, ‘yathāsvam’ ityanuvartate||18||
bhavati cātra | nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ | anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret ||19||
vyādhīnāmānantyāddoṣabhedenānuktasya vyādherdoṣavyapekṣācikitsārthaṃ, tathā rogakṛtasyāpi rogasya cikitsāmapi kartuṃ, na kāryavyādhimātrasya nāpi tu hetuvyādhimātrasyeti kathayannāha- nāstītyādi| anuktamapi 23 vyādhiṃ doṣāṇāṃ liṅgaiḥ kṛtvopācarediti sambandhaḥ||19||
prāgabhihitā ṛtavaḥ ||20||
ṛtuparīkṣāṃ nirdiśannāha- prāgityādi| prāgiti ṛtucaryādhyāye||20||
śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam | kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet ||21||
visadṛśakālajasyātyayikasya vyādhervidhyantaramupadiśannāha- śīte ityādi| śīte śītakāle, śītapratīkāraṃ 24 śītaviparyayaṃ kṛtvā, uṣṇamityarthaḥ; uṣṇe uṣṇakāle, uṣṇanivāraṇamuṣṇaviparyayaṃ kṛtvā, śītamityarthaḥ| kuryāt kriyāmiti kriyāmagnikarmādikām| taduktaṃ,- “tatrāpyātyayike'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā” (sū. a. 12) ityādi| prāptāmiti yogyām| kāla evāvaśyaṃ kriyā karaṇīyetyāha- kriyākālaṃ na hāpayet|- na hāpayet nollaṅghayet, atikleśavaiphalyavyādhyasādhyatvabhayāt kālaśakteratiśayaprabhaviṣṇutvāt| tadyathā- aprāpte kāle āmajvare ‘bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram’ (u. 39) ityādi| uṣṇe coṣṇanivāraṇamityatra cakārādvṛṣṭau vṛṣṭipratīkāro'nukto'pi samuccīyate| anye tu vṛṣṭerapi śītatvācchīte śītapratīkāramityanenaiva tadgrahaṇamiti manyante||21||
aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā | kriyā hīnā'tiriktā vā sādhyeṣvapi na sidhyati ||22||
kīdṛśī kriyā na sidhyatītyāha- aprāpte vetyādi| aprāpte kāle anāgate kāle, kriyā kṛtā sādhyeṣvapi na sidhyatīti sambandhaḥ| anāgate hi kāle kriyā kṛtā na sidhyati, tathāca prāguktaṃ- bheṣajaṃ hyāmadoṣasyetyādi| prāpte vā na kṛtā kriyeti atīte kāle kriyā kṛtetyarthaḥ; sā'pi sādhyeṣvapi vyādhiṣu na sidhyati| yathā- jīrṇajvare kṣīramāṃsarasasnehasādhye laṅghanamiti| kriyā hīnā'tiriktā veti bahudoṣe hīnā kriyā'kiñcitkarī, alpadoṣe mahatī rogijīvitaharī rogāntakāriṇī ca| cakārānmithyā kriyā cānuktā samuccīyate; tadyathā- śītasādhye uṣṇā, uṣṇasādhye śītā ceti||22||
yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca | sā kriyā, na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet ||23||
kriyā'kriyayorlakṣaṇamāha- yetyādi| udīrṇam utkaṭam| na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayediti na punaḥ sā kriyā kathyate, yā ekaṃ vyādhiṃ haratyanyaṃ prakopayatītyarthaḥ| yathā- kṛśabṛṃhaṇe'gnisādamehātīsārādayaḥ, yathā vā sthaulyāpakarṣaṇe mehacikitsāpatarpaṇe ca yakṣmavātarogādayaḥ||23||
prāgabhihito'gnirannasya pācakaḥ | sa caturvidho bhavati- doṣānabhipanna 25 ekaḥ, vikriyāmāpannastrividho bhavati- viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi | tatra, yo yathākālamupayuktamannaṃ samyak pacati sa samaḥ, samairdoṣaiḥ; yaḥ kadācit samyak pacati, kadācidādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā, sa viṣamaḥ; yaḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ, sa evābhivardhamāno'tyagnirityābhāṣyate, sa muhurmuhuḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśutaraṃ pacati, pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpāñjanayati; yastvalpamapyupayuktamudaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati, sa mandaḥ ||24||
agniparīkṣāṃ nirdiśannāha- prāgityādi| prāk vraṇapraśne| pañcaprakāro bhrājakādibhedena| kathaṃ punaścaturvidha ityāha- doṣetyādi| doṣābhipanno doṣaiḥ prāpta eka evāgnirvikriyāmāpannastrividho bhavati- viṣama ityādi| viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, anena prakāreṇetyarthaḥ; caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi| nanu, doṣābhipannatvenaiva vikriyāmāpanna iti prāpyate, tat kimarthaṃ vikriyāmāpanna ityuktaṃ? naiṣa doṣaḥ, vātādikaprakṛtīnāṃ puruṣāṇāṃ vātādidoṣābhipannatvaṃ bhavati, na ca vikriyā kācidbhavatīti| teṣāṃ caturṇāmagnīnāṃ| lakṣaṇamāha- tatretyādi| yathākālamiti kālasyānullaṅghanena| prathamaṃ prakṛtiḥ prakṛteranantaraṃ vikṛtiriti jñāpanārthaṃ prathamaṃ vyatyayena samāgnilakṣaṇamuktaṃ- ya ityādi| viṣamāgnervāyuryadā na vikṣipati tadā'gniḥ samyak pacati, yadā punaritaścetaśca bhāgaśo vikṣiptaḥ syāttadā samyaṅga pacati| etānyādhmānādīni kṛtvā yaḥ pacati sa viṣama iti sambandhaḥ| kūjanaṃ guḍaguḍāyanaśabdaḥ| pravāhaṇaṃ 26 nikunthanam| upayuktaṃ dattam| tīkṣṇa iti tīkṣṇastu trividhaḥ- ekastīkṣṇa āśupācakaḥ, anya upekṣito'tyagnisañjño bhasmakāparaparyāyaḥ, apara upekṣitastīkṣṇatamo muhurmuhurityādinā kathitaḥ| yaśca muhurmuhuḥ pacati vahnistatra pākānte galādiśoṣādīn janayatīti sambandhaḥ| ‘santāpañjanayatī’ ityasyāgre kecid ‘yathā vātenānubadhyate pittaṃ tadatyarthaṃ dravopetam’ ityādi pāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| yastvityādi| praseko lālāsrāvaḥ| gātrasadanam aṅgaglāniḥ||24||
viṣamo vātajān rogāṃstīkṣṇaḥ pittanimittajān | karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān ||25||
ete viṣamādayo'gnaya utpannāḥ kiṃ kurvantītyāha- viṣama ityādi||25||
tatra, same parirakṣaṇaṃ kurvīta; viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratikurvīta; tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvirekaiśca; evamevātyagnau, viśeṣeṇa māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhiḥ; mande kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca ||26||
samāgnyādīnāṃ cikitsitamāha- tatretyādi| parirakṣaṇamiti yathā samamevāgnistiṣṭhatītyarthaḥ| evameveti madhurasnigdhaśītaistribhistathā virecanaiścetyarthaḥ||26||
jāṭharo 27 bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ | saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate ||27||
agneridānīṃ pratyakṣānupalabhyasyāpyastitvamāha- jāṭhara ityādi| jaṭharamudaraṃ, tatra bhavo jāṭharaḥ| bhagavāniti māhātmyavānityarthaḥ| īśvara iti aṣṭamahaiśvaryaguṇayuktaḥ, ata evāṇimādiguṇayukta iti| sūkṣmatvānna dṛśyate, kāryairupalabhyate| nanu, yadyasāvīśvarastat kathamasya māndyādayo doṣā bhavanti? satyaṃ; puruṣasya prāktanakarmaṇā māndyādayaḥ kriyante, athavā'gniḥ pittāśritaḥ, tataḥ pittavighātādagnimāndyādayo doṣā na svata iti| saukṣmyāt aṇimādiguṇayuktatvāt| rasān madhurādīn| ādadāna iti paripaktuṃ gṛhṇan| vivektuṃ naiva śakyata iti sākṣānnopalabhyata ityarthaḥ; api tvannapākalakṣaṇena kāryeṇānumīyate'styagniriti||27||
prāṇāpānasamānaistu 28 sarvataḥ pavanaistribhiḥ | dhmāyate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ ||28||
yathā bāhyasyāgnervāyuḥ sahāyo bhavati, tadvajjāṭharasyāpi vāyusahāyatvaṃ darśayannāha- prāṇetyādi| sarvataḥ sarvāsu dikṣu, anye ‘sarvata iti sarvebhyo vāyubhya’ ityarthaṃ vadanti; tena sarvebhyo'pi vāyubhyaḥ sakāśāttraya eva vātā dhamanapālanasamarthā na vyānodānāvityuktaṃ bhavati| dhmāyate prāṇāpānābhyāṃ; pālyate samānena| svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ svasvamārge svasyāḥ svasyāḥ kriyāyāḥ kārakairavikṛtairityarthaḥ| ‘svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ’ ityasyāgre vahneḥ prādhānyakhyāpanāya kecit ‘yukte'gnau’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||28||
vayastu trividhaṃ- bālyaṃ, madhyaṃ, vṛddhamiti | tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālāḥ | te trividhāḥ- kṣīrapāḥ, kṣīrānnādā, annādā iti | teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ, dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ, parato'nnādā iti | ṣoḍaśasaptatyorantare madhyaṃ vayaḥ | tasya vikalpo- vṛddhiḥ, yauvanaṃ, sampūrṇatā, parihāṇiriti 29| tatra, āviṃśatervṛddhiḥ, ātriṃśato yauvanam, ācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā, ata ūrdhvamīṣatparihāṇiryāvat saptatiriti | saptaterūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhirupadravairabhibhūyamānaṃ sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ vṛddhamācakṣate ||29||
idānīṃ vayaḥparīkṣāṃ nirdiśannāha- vayastvityādi| tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālā iti pañcadaśavarṣīyā ityarthaḥ| kṣīrānnādā iti dugdhānnabhojina ityarthaḥ| annādā iti kevalānnabhakṣakā iti| kṣīrapāḥ stananiḥsṛtakṣīrabhakṣakā ityarthaḥ| teṣāmavadhimāha- teṣvityādi| saṃvatsaraparā iti paraśabdenātrāvadhiruktaḥ| parato'nnādā iti tṛtīyādisaṃvatsareṣvityarthaḥ| atrāpi kecit pāṭhāntaraṃ manyante, taccābhāvānna likhitam| madhyamavayaso'vadhiṃ bhedāṃśca kathayannāha- ṣoḍaśetyādi| antare antarāle| madhyaṃ vayaḥ ‘kathyate’ iti śeṣaḥ| vikalpo bheda ityarthaḥ| vṛddhirvardhanaṃ; yauvanamiti vṛddhisampūrṇatayormiśrībhāvaḥ, ‘yūno vikāro yauvanam’ ityeke; sampūrṇateti vṛddhānāmavayavānāmāpyāyanaṃ sampūrṇatā| āviṃśateriti viṃśativarṣāṇi maryādīkṛtyetyarthaḥ| ‘yāvat saptatiḥ’ ityatra sthāne ‘yāvat ṣaṣṭiḥ’ iti kecit paṭhanti| saptateranantaraṃ yādṛśo bhavati yannāmā ca kathyate tadāha- saptaterityādi| vīryaṃ retaḥ, valī tvaksaṅkocaḥ, palitaṃ keśaśuklatvaṃ, khālityaṃ khalvāṭatvaṃ ‘cāndilatvam’ iti loke| abhivṛṣṭaṃ meghavṛṣṭyā siktamityarthaḥ| avasīdantaṃ patantam||29||
tatrottarottarāsu vayovasthāsūttarottarā 30 bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti, ṛte ca parihāṇeḥ; tatrādyāpekṣayā pratikurvīta ||30||
vayojñānasya bheṣajamātrāprayogaḥ phalamiti darśayannāha,- tatretyādi| tatra vayojñāne| uttarottarāsu vayovasthāsviti bālyayauvanādikāsu| uttarottarā iti utkṛṣṭotkṛṣṭāḥ, bheṣajamātrāviśeṣā iti auṣadhapramāṇaviśeṣāḥ, ṛte ca parihāṇeriti saptaterūrdhvaṃ varjayitvetyarthaḥ| tatrādyāpekṣayā pratikurvīteti tatra parihāṇau, ādyāpekṣayā bālyāpekṣayā 31, ṣoḍaśavarṣavadbheṣajamātretyarthaḥ| bheṣajamātrā ca tantrāntaroktā grāhyā| tadyathā- “prathame māsi jātasya śiśorbheṣajaraktikā| avalehyā tu kartavyā madhukṣīrasitāghṛtaiḥ|| ekaikāṃ vardhayettāvadyāvatsaṃvatsaro bhavet| tadūrdhvaṃ māṣavṛddhiḥ syādyāvat ṣoḍaśakābdikāḥ|| ṣoḍaśābdāttatastūrdhvaṃ yāvadāsaptateriti| evameva vibhāgo'yaṃ tadūrdhvaṃ bālavatkriyā|| mānametat prayoktavyaṃ sarvamānavidhāvapi" iti| svatantre'pi sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāmityādi| anye ‘tatrādyāpekṣayā’ ityatra ‘anyāpekṣayā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- parihāṇeranyā vṛddhirucyate, tadapekṣayetyarthaḥ; etena ṣoḍaśavarṣavanmātrā prayoktavyetyarthaḥ||30||
bhavanti cātra- bāle vivardhate śleṣmā madhyame pittameva tu | bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet ||31||
doṣacayādāvapi vayojñānaphalaṃ darśayannāha- bāle ityādi| bhūyiṣṭhaṃ bahutaram| etena yathā bāle śleṣmā na tathā pittavātāvityarthaḥ; evaṃ śeṣayorapi||31||
agnikṣāravirekaistu 32 bālavṛddhau vivarjayet | tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||32||
vayojñānaphalaṃ kriyāviśeṣe'pi bhavatītyāha- agnītyādi| mṛdvīṃ kuryāt kriyāmiti ajāśakṛdādimṛdudravyasaṃśrayo'gnirapi mṛduḥ, āśrayaviśeṣādapyeṣāṃ mārdavādi bhavati; taduktaṃ, “snehadagdhe'dhikā rujo bhavanti” (su. 12)- iti| athavā mṛdvīmiti chedyabhedyādikāṃ pratiniyatabheṣajena; taduktaṃ- “bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitāmapi| marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu dāraṇam” (ci. a. 1) iti; ukteṣu dāraṇamiti miśrakokteṣu| tadyathā- "kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca dāraṇam"(su.37) iti| kṣāro'pyāvāpaprativāpahīno mṛduḥ, evaṃ vireko'pi caturaṅgulādimṛdudravyāśrayo mṛduḥ| śanairmandamityarthaḥ||32||
dehaḥ sthūlaḥ, kṛśo, madhya, iti prāgupadiṣṭaḥ ||33||
dehaparīkṣāṃ nirdiśannāha- deha ityādi| prāgupadiṣṭa iti doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye||33||
karśayedbṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau | rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak ||34||
tayorapi karaṇīyamanirdiṣṭaṃ nirdiśannāha- karśayedityādi||34||
balamabhihitaguṇaṃ; daurbalyaṃ 33 tu svabhāvadoṣajarādibhiravekṣitavyam | yasmādbalavataḥ sarvakriyāpravṛttistasmādbalameva pradhānamadhikaraṇānām ||35||
balaparīkṣāṃ nirdiśannāha- balamityādi| abhihitaguṇaṃ kathitaguṇam, ‘ojaḥ somātmakam’ (sū. a. 15) ityādinā| anupadiṣṭamapi cikitsopayogi daurbalyaṃ kāraṇabhedena nirdiśannāha- daurbalyamityādi| svabhāvānmātṛpitṛśoṇitaśukrasvabhāvādityarthaḥ, doṣairvātādibhiḥ, jarayā vārdhakyena; avekṣitavyaṃ svabhāvādibhirjñātavyamityarthaḥ| anye tu ‘avekṣitavyam’ ityatra sthāne ‘jarāpekṣitaṃ bhavati’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- yathā kṣīrapāt kṣīrānnādaḥ, kṣīrānnādādannāda iti| balaprādhānyaṃ darśayannāha- yasmādityādi| pravṛttiḥ anuṣṭhānaṃ karaṇamityarthaḥ| anye ‘pratipattiḥ’ iti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| adhikaraṇānāṃ kriyādhārāṇām||35||
kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ | tasmāt sthiratvaṃ 34 vyāyāmairbalaṃ vaidyaḥ pratarkayet ||36||
tatra balayorupacayaśaktilakṣaṇayorvyabhicāramāha- kecidityādi| sthiratvamiti sthairyalakṣaṇaṃ yadbalaṃ tad vyāyāmaiḥ kṛtvā pratarkayet vicārayedityarthaḥ||36||
sattvaṃ 35 tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣvaviklavakaram 36||37|| sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā | rājasaḥ stabhyamāno'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ ||38||
sattvaṃ darśayannāha- sattvamityādi| sattvaṃ manobalaṃ guṇaviśeṣo rajastamasorvipakṣaḥ; sattve sati pīḍādisahiṣṇutvalakṣaṇaṃ manobalaṃ bhavati| vyasanaṃ duḥkhaṃ, sukhasya heturabhyudayaḥ, tayoḥ kriyāsthānāni, yeṣu sthāneṣu vyasanābhyudayakriye bhavataḥ, tāni vyasanābhyudayakriyāsthānāni teṣu| aviklavakaram aglānikaramaharṣakaraṃ ca| sattve uttamaṃ manobalaṃ, rajasi madhyamaṃ manobalaṃ, tamasi manodaurbalyameveti| trayamapi ślokena nirdiśannāha- sattvavānityādi| sarvamiti kāyapīḍādikaṃ duḥkhamityarthaḥ| saṃstabhyātmānamiti saṃstabhya dṛḍhīkṛtya; kam? ātmānaṃ mana ityarthaḥ| kena manaḥ saṃstabhyetyāha- ātmanā, budhdyetyarthaḥ| stabhyamāno'nyairiti anyaiḥ puruṣaidṛḍhīkriyamāṇaḥ| naiva tāmasa iti tāmasastamoguṇabahulaḥ; anyairapyavaṣṭabhyamāno na sahata ityarthaḥ||37-38||
sātmyāni 37 tu deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni 38 prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi bhavanti ||39|| yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva niṣevitaḥ | vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśet ||40||
sātmyaparīkṣāṃ nirdiśannāha- sātmyānītyādi| sātmyaṃ nāma sukhaṃ yat karoti taducyate| tatra deśasātmyaṃ yathā- deśo hi dvividhaḥ- bhūmiḥ, āturaśarīraṃ ca| tatrāturaśarīrasātmyaṃ dvividhaṃ- samudāyasyaikam, anyadavayavasya| tatra samudāyasya yathā- madhuro rasaḥ sarvadhātuvardhanaḥ, avayavasātmyaṃ yathā- cakṣuṣyakeśyakaṇṭhyādidravyam| bhūmisātmyamapi samudāyaikadeśabhedena dvividhaṃ; tatra samudāyasya yathā- jāṅgaladeśe yau āhārācārau tau anūpe viparītau| deśāvayavānāmapi yathā- bāhlīkapallavacīnādīnāṃ māṣagodhūmamādhvīkādibhiḥ sātmyam| jātisātmyaṃ yathā- manuṣyajāteḥ sātmyaṃ śālyādayaḥ, mṛgapakṣijātīnāṃ ca tṛṇapataṅgādīni| ṛtusātmyaṃ yathā- ṛtvabhihitamannapānādi| rogasātmyaṃ yathā- gulmināṃ kṣīram, udāvartināṃ ghṛtaṃ, pramehiṇāṃ kṣaudramityādi| vyāyāmastrividhaḥ- kāyavāṅmanobhedāt| udakagrahaṇamāhāropalakṣaṇaṃ, tena caturvidho'pyāhāraḥ saṅgṛhītaḥ| divāsvapnaprabhṛtīnīti prabhṛtigrahaṇājjāgaraṇādīnāṃ grahaṇam| divāsvapnarasaprabhṛtīnīti kecidrasaśabdaṃ paṭhanti| teṣāṃ mate rasodakagrahaṇādrasanendriyagrāhyaṃ dugdhadadhighṛtasalilādyannapānaṃ gṛhyate| prakṛtiviruddhānyapīti svabhāvena viruddhānītyarthaḥ| anye tu prakṛtiḥ svabhāvato vātādibhedena bhinnetyācakṣate| tadeva sātmyaṃ vistaroktamāhārācārabhedena dvibhedaṃ saṅkṣipya ślokena darśayannāha- yo rasa ityādi| kalpate bhavati| sukhāyaiva niṣevitaḥ sukhakāraṇameva sevitaḥ sannityarthaḥ| anye ‘sukhāyaivātisevita’ iti paṭhanti| vyāyāmajātamiti vyāyāmasamūhaḥ, anyadveti deśajātyādi||39-40||
prakṛtiṃ bheṣajaṃ copariṣṭādvakṣyāmaḥ ||41||
prakṛterbheṣajasya ca kva punaḥ parīkṣetyāha- prakṛtimityādi| prakṛtiṃ śārīre, bheṣajaṃ bhūmipravibhāgīye, āturopakramaṇīyādhyāyādanantaraṃ sūtrasthānasamāptiṃ yāvadbheṣajaparīkṣaivetyeke||41||
deśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti | tatra, bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kaphavātarogabhūyiṣṭhaścānūpaḥ; ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo'lpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo vātapittarogabhūyiṣṭhaśca jāṅgalaḥ; ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti ||42||
deśaparīkṣāṃ nirdiśannāha- deśa ityādi| teṣāṃ lakṣaṇamāha- tatretyādi| bahuśabda udakādibhirvarṣāntaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| gahana iti etaiḥ kṛtvā gahanībhūta ityarthaḥ| ākāśasama iti nirāvaraṇatvānnimnonnatatārahitatvena samabhūmibhāga ityarthaḥ| praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāya iti praviralā alpā kaṇṭakino vṛkṣāḥ prāyeṇa yatra deśe sa tathā| alpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya iti alpaṃ varṣāyāḥ prasravaṇānāṃ nirjharāṇāmudapānānāṃ ca kūpānāmudakaṃ prāyeṇa yatra sa tathā||42||
bhavanti cātra- samāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ | doṣāṇāṃ samatā jantostasmātsādhāraṇo mataḥ ||43||
trividhadeśaparijñāne doṣacayādiphalaṃ darśayannāha- samā ityādi||43||
na 39 tathā balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhṛtāḥ | svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopamāgatāḥ ||44|| ucite vartamānasya nāsti deśakṛtaṃ bhayam | āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati ||45||
tulyaguṇadeśajātasya rogasya viparītaguṇe deśe sucikitsyatāṃ darśayannāha- na tathetyādi| jalajā iti ānūpadeśajātāḥ ślīpadādayaḥ| sthalāhṛtā iti jāṅgaladeśaṃ nītā ityarthaḥ| uktavyādhikāraṇadoṣacayādervisadṛśadeśāśrayaṃ prathamaṃ darśayannāha- svadeśa ityādi| svadeśe iti yathā- ānūpe deśe sañcitaḥ kapho jāṅgaladeśe kupitaḥ| ucita iti nyāyya ityarthaḥ| yadi punarāhārādāvanucite vartate tadā bhavatyeva bhayaṃ; yathā anūpadeśe sañcite kaphe jāṅgaladeśe'pi divāsvapnādi kurvataḥ puruṣasya bhayaṃ bhavatyeva| āhārasvapnetyādi| taddeśasya guṇe sati jāṅgaladeśasya raukṣyauṣṇyādau guṇe satyapyucite varteta| etaduktaṃ bhavati- yadyapyāhārasvapnaceṣṭādayo guṇā api santi, tathā'pyucite varteta kaphaviparītaguṇe vartetetyarthaḥ||44-45||
deśaprakṛtisātmyartuviparīto'cirotthitaḥ | sampattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā ||46|| kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ | ato'nyathā tvasādhyaḥ syātkṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||47||
sukhasādhyādīnāṃ lakṣaṇamāha- deśetyādi| deśaviparīto yathā- jāṅgaladeśe kapharogotpattiḥ; prakṛtiviparīto yathā- pittaprakṛteḥ kapharogotpattiḥ; sātmyaviparīto yathā- kaṭusātmyasya kapharogotpattiḥ, ṛtuviparyayo yathā- śaradi vātikasya, hemante paittikasya, grīṣme ślaiṣmikasya vyādheḥ prādurbhāva iti| acirotthito nava ityarthaḥ| anye tu nañā nirdiṣṭatvādraktagulmādiḥ purāṇo'pi sādhya iti| sampattāviti paripūrṇatve| balasattvāyuṣāṃ tathetyatrāpi sampattāviti sambadhyate| kevala ekadoṣajanito nirupadravo vā| samadehāgneḥ samakāyāgneḥ||46-47||
kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet | pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ 40 na kriyāsaṅkaro hitaḥ ||48||
kriyāphalaṃ yadā na dṛśyate tadā'nyā kriyā kartavyā; sā'pi viśramya kālāntaritā satī kartavyeti darśayannāha- kriyāyā ityādi| pañcarātryantaritā ṣaḍrātryantaritā vā'nyā kriyā prayoktavyā| saṅkaro yugapaddvayoḥ prayogaḥ||48||
guṇālābhe'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā | kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi ||49||
yasyāpi phalaṃ na dṛśyate sā'pi saptarātraṃ prakartavyetyāha- guṇālābha ityādi| sapadi śīghraṃ yadā punaḥ kṛcchrasādhyo vyādhistadā guṇasya kriyāphalasyālābhe'pi hitā yā kriyā saiva prayoktavyā| asmiñchloke pāṭhāntaramasti, taccābhāvānna likhitam||49||
ya evamenaṃ vidhimekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān | sa mṛtyupāśāñjagato gadaughāñchinatti bhaiṣajyaparaśvadhena ||50||
atra tu stutyarthaṃ ślokamāha- ya evamityādi| evamanena prakāreṇa, enaṃ vidhiṃ pūrvoktaṃ vidhānam, ekarūpaṃ bibharti aprakalpaṃ(mpaṃ) dhārayati, kālādivaśena kālādisāmarthyenetyarthaḥ, gadaughān vikārasamūhān, bhaiṣajyaparaśvadheneti auṣadhakuṭhāreṇetyarthaḥ| kecidamuṃ ślokaṃ na paṭhanti| eke ācāryā viparītāviparītavraṇādyavāraṇīyaparyantamariṣṭādhyāyān ṣaṭ vadanti; apare tu āturopakramaṇīyamariṣṭamiti vadanti| vṛddhāścātraivamupadiśanti- ariṣṭādhyāyā vighnabhayādgṛhādbahiḥ pāṭhanīyā devālayādiṣu||50||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āturopakramaṇīyo nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||35||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ||35||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyoktaguṇavadbheṣajādipādatrayayuktabhiṣajā āturaścikitsitumupakramaṇīya ityāturopakramaṇīyo'bhidhīyate| āturopakramaṇaṃ ca gatāyuṣi nirarthakamayaśaskaraṃ cetyadhyāyapratijñānantaramāyuḥparīkṣopadeśaṃ karoti- āturamityādi| āyuḥparīkṣaṇaṃ ca riṣṭasadbhāvābhāvābhyāṃ pūrvādhyāyairyadyapi kṛtameva tathā'pi yaddīrghāyuṣṭvaṃ tattatra noktaṃ, tadiha pratipādanīyam|’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘parīkṣeta’ iti pā. ↩
- 3 ‘bhruvoḥ stanayoścāntaraṃ jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘gambhīratvaṃ sattvasya vyasane'bhyudaye cākṣobhyatā’ iti cakra ↩
- 5 ‘viśuṣyamāṇāvayavaṃ’ iti pā.| ‘snātānuliptamānupūrvyā paścādviśuṣyamāṇaśarīrahṛdayamiti snātaṃ vā anuliptaṃ vā yathānupūrvyā salilaṃ vā anulepanaṃ vā śarīre lagnaṃ tathaiva viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayamityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘madhyamāyuṣamiti’ iti pā. ↩
- 7 ‘snigdhānuddhatattvaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘uttarottarasukṣetra iti uttarottaradīrghāyuḥpuruṣakulajātaḥ, kṣetraṃ prabhavasthānamiha kulapuruṣāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘pādāṅgulyau’ iti pā. ↩
- 10 ‘triyavo'trāṅgulaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘evaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘sārdhacaturaṅgule’ iti pā. ↩
- 13 ‘saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma’ iti pañcāṅgulāyāmā pārṣṇiḥ, jaṅghā caturviṃśatyaṅgulā, jānu caturaṅgulaṃ, ūruścaturviṃśatyaṅgulaḥ, mehananābhyorantaraṃ dvādaśāṅgulaṃ, nābhihṛdayāntaraṃ tathā grīvāhṛdayāntaraṃ pratyekaṃ dvādaśāṅgulaṃ, grīvā caturaṅgulāyāmā, mukhaṃ dvādaśāṅgulāyāmaṃ, tathā keśāntacūḍāsthānarūpamastakāntaramekādaśāṅgulamevaṃ saviṃśamaṅgulaśatamāyāmaḥ puruṣasya| anye vistṛtabāhupuruṣāyāmaṃ saviṃśamaṅgulaśataṃ vadanti’ iti cakraḥ ↩
- 14 ‘gulphasyopari caturaṅgulajaṅghāyāstrayodaśāṅgulāni pariṇāha ityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 15 ‘kūrparāṃsayormadhyaṃ bhujaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘keśāntetyādau mastakaṃ cūḍāsthānam| avaṭurgrīvāpaścādbhāgaḥ| karṇayoravaṭubhāgasya cāntaraṃ karṇāvaṭvantaraṃ, tena karṇayoḥ paścādbhāgāntaramiti phalati’ iti cakraḥ ↩
- 17 ‘kiriḍikā’ iti loke’ iti pā. ↩
- 18 ‘dehaḥ svairaṅgulairityanena nārīśarīraṃ nāryaṅgulena puruṣaśarīraṃ puruṣāṅgulena meyaṃ, kiñca bālaśarīraṃ bālāṅgulena meyamityapi sūcitaṃ jñeyam| svāṅgulo'trāṅgulimadhyapradeśo māne jñeyaḥ, etasmiṃśca svāṅgulamāne triyavamānatā'ṅgulasyoktā na saṅgatā bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 19 ‘niveśinaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘eṣāmiti sattvādisārāṇāṃ yadyat pūrvaṃ tattadāyuḥsaubhāgyayoḥ prakarṣakaram| evaṃ yathā yathā dvitryādisāratāyogaprakarṣastathā tathā''yuḥsaubhāgyaprakarṣo'pi jñeyaḥ, saubhāgyaśabdena ca kamanīyāścarake vistarapratipāditā balasaukumāryadhanitvādayo guṇā gṛhītavyāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 21 ‘te tu sarva eva trividhā iti sarva eva rogāḥ sādhyayāpyapratyākhyeyabhedeṣu madhye ekasminnavaśyaṃ praviśantītyarthaḥ| na tu sarvarogāṇāṃ prati sādhyāditraividhyamanenocyate| yena rohiṇīprabhṛtayo na sādhyāḥ, jvarādayo na yāpyāḥ, tathā tilakālakamaśakādayaḥ sādhyā eva| atra prathamotpanno jvarādirvyādhiḥ, taṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati anugato bhavati yo'tisārādiḥ, sa ca tanmūla eveti pūrvotpannavyādhikāraṇakaḥ san so'tisārādirupadrava ityarthaḥ| atra pūrvotpannamiti kṛtvā vyādhimiti viśeṣaṇamajanitavyādhidoṣāvasthāniṣedhārtham| jaghanyakālajātamitipadaṃ vyādhinā sahotpannārucyādiliṅgarūpavyādhinirāsārtham| yaduktaṃ carake ‘vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ’ (ca. ni. a. 8) iti| punarvyādhiritipadaṃ vyādhyutpādottarakālabhāvi vyādhyavasthānirāsārtham| tanmūla eveti svahetubalād vyādhyuttarakālotpannasaṃsargirogapratiṣedhārtham| yathā- ślīpadottarakālajamapi kuṣṭhaṃ yathoktalakṣaṇamapi nopadravaḥ| evambhūtopadravalakṣaṇameva carake paṭhyate| yathā- “upadravastu rogāntarakālajo rogāśrayo roga eva, sa sthūlo'ṇurvā bahurvā paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ’ (ca. ci. a. 21) iti| prāgutpanno vyādhirityanena jvarādaya eva vyādhayo'bhidhīyante| apūrvarūpa ityanena pūrvarūpādanyatvamucyate| anupadrava ityanena copadravādanyatvamucyate| anyalakṣaṇo nāmetyanena sarvapūrvarūpābhidhānam| bhaviṣyadvyādhikhyāpaka ityanena vartamānavyādhigamakaliṅgādvyāvṛttiḥ| liṅgānāṃ pradhānavyādhigrahaṇenaiva grahaṇamityuktameva, riṣṭānāṃ ca maraṇapūrvarūpatayā grahaṇamiti sarvavyādhiprāptiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 22 tanmūlamūlaka’ iti pā. ↩
- 23 ‘anuktamapi śṛṅgagrāhikayā'nuktamapi’ iti cakraḥ ↩
- 24 ‘pratīkāro'tra kālaguṇaviparītā kriyā’ iti cakraḥ ↩
- 25 ‘doṣābhipanno vikriyāmāpannaśca trividho bhavati’ itipāṭhaścakrasammataḥ| ‘doṣābhipanna ityetāvaducyamāne vātādiprakṛtyagnīnāmapi manāgduṣṭādīnāṃ grahaṇaṃ syādityāha- vikriyāmāpannaśceti| doṣābhipannatvenaiva vikriyāyāṃ labdhāyāṃ yat punarvikriyāmāpannaśveti karoti, tena pratikartavyāvirbhūtavikriyāpannatāṃ darśayati, tena prākṛtā'gnivikriyā anyā sarvathā'pratikāryā ca nirasyate| kiṃvā doṣābhipannatvenāprākṛtī duṣṭistrividhā gṛhyate, vikriyāmāpannaścetyanena ca āgantukī vahniduṣṭirucyate’ iti cakraḥ ↩
- 26 ‘pravāhaṇaṃ nikuhanaṃ’ iti pā. ↩
- 27 ‘audaryaḥ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘udare bhava audaryaḥ| annasya pācaka ityanena annapākena kāryeṇa lakṣyate pratyakṣānupalabhyamāno'pīti darśyate| sūkṣmatvamihānudbhūtarūpamanukṣaṇadāhakaratvaṃ ca jñeyam| rasānādadāna iti rasamalavivekārthaṃ rasān gṛhṇannityarthaḥ| rasaśabdena rasādhāraṃ dravyamannapānarūpamucyate| vivektumiti rudhirāderanyatayā gṛhītum’ iti cakraḥ ↩
- 28 ‘atra prāṇāpānābhyāṃ praviśattiṣṭhadbhyāṃ vahneruddīpanaṃ bhastrādhmāpaneneva kriyate, tadetad ‘dhmāpyate’ ityanenoktam| samānena tu vahnipārśvavartinā pālanaṃ kriyate| carake'pi ‘samānenāvadhūto'gniḥ’ (ca. ci. a. 15) ityuktam| sarvata iti sarvamagnisthānaṃ vyāpya’ iti cakraḥ ↩
- 29 ‘paritaḥ sarvato dhātvindriyabalāderhāniḥ parihāṇiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 30 ‘uttarottarā iti uttarottaraṃ vardhamānā’ iti cakraḥ ↩
- 31 ‘bālāpekṣayā’ iti pā. ↩
- 32 ‘vireko'tra malavirecanatayā vamanavirecane| yaduktaṃ carake ‘ubhayaṃ vā doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate’ (ca. ka. a. 1) iti cakraḥ ↩
- 33 ‘daurbalyaṃ balameva kṣīṇamucyate| svabhāvādeva kaścinmātṛpitṛbījadoṣād daivādvā durbalo bhavati, kaściddoṣaiḥ kṣayitadhātuguṇatayā durbalo bhavati, jarayā vārdhakyena vā daurbalyaṃ bhavati| ādiśabdāt kālādīnāṃ grahaṇam| kriyāpratipattiḥ kriyāsiddhiḥ| carake'pyuktaṃ- ‘balādhiṣṭhānamārogyam| (ca. ci. a. 3) iti| ārogyādhiṣṭhānānāṃ śarīrāgnibalādīnāṃ madhye etacca prakaraṇe prādhānyakhyāpanaṃ tantradharmaḥ, tena vahnerapi svaviṣaye stutirna virudhyate’ iti cakraḥ ↩
- 34 ‘sthiratvavyāyāmaiḥ’ iti pā.| ‘sthiratvamabhighātādibhiravicālyatvam| kecit sthiratvamiti vyastaṃ paṭhanti| atra sthairyalakṣaṇaṃ balaṃ sthiratvamiti vadanti’ iti cakraḥ ↩
- 35 ‘kramāgatasattvaparīkṣāyāṃ sattvaṃ sattvaguṇo manogataḥ, tadutkarṣānmano balavadbhavati| avikalpo'vikṛtatvaṃ, sukhaduḥkhahetau nirbhayavikāraśūnyatā aviklavaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 36 ‘avaikalyakaram’ iti pā. ↩
- 37 ‘tatra sātmyaṃ nāma yadupaśete sukhaṃ karotītyarthaḥ| uktaṃ hi carake ‘sātmyārtho hyupaśayārthaḥ’ (ca. vi. a. 1) iti| tathā ‘yo rasaḥ kalpate yasya sukhitvāya niṣevitaḥ’ ityanantaramevoktam| sukhaṃ cehārogyam| yaduktaṃ ‘sukhasañjñakamārogyaṃ’ (ca. sū. a. 9) iti| taccārogyarūpaṃ sukhaṃ svasthe'nāgatābādhapratiṣedhena tathā vyādhite vyādhyapanayanena sātmyena kriyate| yadapi ca ‘yat prayāti sahātmatām’ iti sātmyalakṣaṇaṃ tadapyevambhūtārthameva, yenātmarūpatā'pyavikārataiva vaktavyā| tacca sātmyaṃ saṅkṣepataḥ pañcaprakāraṃ- deśasātmyaṃ, jātisātmyam, ṛtusātmyaṃ, rogasātmyam, okasātmyaṃ ceti| tatra deśasātmyādīni catvāri carakoktānyeva, okasātmyāni ‘prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi’ ityanenoktāni| atra abhyāsādabādhakarāṇītyarthāllabhyate, viruddhānyapyabhyāsādeva paramabādhakarāṇi bhavanti’ iti cakraḥ ↩
- 38 ‘rasaśabdena bhujyamānaṃ sarvadravyaṃ gṛhṇāti’ iti cakraḥ ↩
- 39 ‘idānīmanuguṇadoṣadeśajarogasya tadviguṇadeśasambandhe cikitsitamāha- na tathetyādi| jalajā iti jalopalakṣitānūpadeśajātāḥ, sthalāhṛtā iti sthalopalakṣitajāṅgaladeśajātāḥ| vāśabdena sthalajā vā jalāhṛtā iti viparītaguṇaṃ darśayati| tadudāharaṇaṃ yathāanūpadeśajaṃ ślīpadaṃ jāṅgaladeśajātaṃ sat prabalaṃ na bhavati, ānūpaguṇaviparītaguṇajāṅgaladeśaguṇaistathā taddeśīyāhārācāraiścānūpaviparītaiḥ pratibādhyamānatvāditi bhāvaḥ| na kevalaṃ vyādhaya eva paraṃ viruddhadeśagatā durbalā bhavanti, kintu doṣā api viruddhadeśaprāptikupitā na balavanta ityāha- svadeśe ityādi| svadeśe ityanuguṇadeśe, yathā- ānūpopacitaḥ kaphaḥ, anyasminniti tadviruddhe jāṅgale prakupitaḥ| evaṃ pittavātayorapyudāhāryam| idānīṃ deśasambandhasyāpyasthiratayā tajjanyarogaśaṅkāyāṃ deśasātmyasevayā'bhayaṃ darśayannāha- ucite ityādi| ucite iti deśaguṇaviparītasātmyāhārasvapnaceṣṭādau vartamānasya| ucitatvameva sphorayati- taddeśasya guṇe satīti|taddeśasya guṇaviparītaguṇe āhārādau satītyarthaḥ| deśakṛtaṃ bhayamiti deśaguṇajanyamānarogabhayaṃ| yadi punarāhārādāvativartate tadā bhavatyeva bhayam’ iti cakraḥ ↩
- 40 ‘śāntāyāmiti vaktavye yat ‘śāntavegāyāṃ’ iti karoti, tena dinaviśrāmaṃ darśayati| kriyāsaṅkaraḥ kriyāmelakaḥ| ayaṃ ca pūrvakriyāviruddhaguṇatayā tathā pūrvakriyayā sahātimātratayā agnivadhādihetutvena cābhihita iti jñeyam’ iti cakraḥ ↩