35. āturopakramaṇīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāta āturopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
yādṛśa ātura upakramyo bhavati tādṛśopakramaṇamadhikṛtya kṛto'dhyāya ityarthaḥ||1-2||
āturamupakramamāṇena 1 bhiṣajā''yurādāveva parīkṣitavyaṃ 2; satyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta ||3||
upakramaṇaṃ cikitsā, sā ca dīrghāyuṣi kartavyetyāha- āturamityādi| satyāyuṣīti| vidyamāne sati jīvite vyādhyādīnāṃ parīkṣā kartavyā| tatra vyādhiḥ sādhyāsādhyabhedena; ṛtavaḥ iti agnivayodehabalānāmṛtvāyattatvāt; agniriti dīptāgnimandāgnyādibhedena; vayo bālyādyavasthābhedena; dehabalaṃ kṛśasthūlādibhedena; sattvaṃ guṇaḥ, sa cottamādibhedena; sātmyaṃ prāṇinā sevito yo madhurādiraso vyāyāmādirvā sukhāya bhavati tat sātmyamucyate, etadapi parīkṣyaṃ; prakṛtirvātādikā; bheṣajamauṣadhaṃ parīkṣyamiti sambandhaḥ, doṣasātmyaprakṛtyādyapekṣāṇi balavanti bheṣajāni bhavantīti parīkṣā; deśo jāṅgalānūpabhedena, ‘deśaśabdānantaraṃ luptādiśabdanirdeśādauṣadhakālādīn parīkṣeta’ iti kecidvadanti||3||
tatra mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ, vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ 3 hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ, gambhīrasattvasvaranābhim 4, anuccairbaddhastanam, upacitamahāromaśakarṇaṃ, paścānmastiṣkaṃ, snātānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ 5 paścācca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti | tamekāntenopakramet | ebhirlakṣaṇairviparītairalpāyuḥ; miśrairmadhyamāyuriti 6||4||
tatra dīrghāyuṣo lakṣaṇāni nirdeṣṭumāha- tatretyādi| mahacchabdaḥ pāṇipādādibhirlalāṭāntaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| mahatvaṃ ca svairaṅgulairuktapramāṇāt kiñcidādhikyam| dīrghaśabdo'ṅguliprabhṛtibhirbāhvantaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| dīrghatvamapyuktapramāṇāt kiñcidādhikyaṃ jñeyam| tatra mahattvaṃ vistāreṇa saha, dairghyaṃ vistāraṃ vinā| aṅguliparvāṇi aṅguligranthayaḥ| prekṣaṇāni locanāni| vistīrṇaśabdo bhrūprabhṛtibhirurontaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate; vistīrṇaṃ vipulam| stanāntaraṃ stanayormadhyam| uro hṛdayakaṇṭhāntaram| hrasvaśabdo jaṅghādibhirgrīvāntaiḥ saha pratyekam sambadhyate| meḍhraṃ liṅgam| gambhīraśabdo'pi sattvādibhirnābhyantaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| gambhīraṃ gahanam| sattvasya gāmbhīryaṃ prācuryamucyate, svarasya gāmbhīryaṃ susnigdhānunāditvaṃ 7, nābhergambhīratvaṃ nimnatā| anuccairbaddhastanamiti kiñciduccanibiḍastanam| upacitamahāromaśakarṇamiti upacitau māṃsalau mahāntau vistīrṇau lomaśau karṇau yasya tam| paścānmastiṣkamiti paścādgrīvābhāge mastiṣko romāvarto vidyate yasya tam; ‘pārśvamastiṣkam’ ityanye paṭhanti, tatra pārśvayormastiṣkau dvāvāvartau cūḍābhāge yasyetyarthaḥ; apare mastiṣkaśabdena mastakasnehaṃ ghṛtikāmiti vadanti, sa paścādbhāge bhavatītyarthaḥ; anye tu ‘upacitamahāromaśakarṇapārśvamastiṣkaṃ’ iti samuditaṃ padaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- upacitā māṃsalāḥ, mahānto vistīrṇāḥ, romaśā lomavantaḥ, karṇapārśvamastiṣkā yasya taṃ; karṇapārśvamastiṣkaśabdena karṇasya pārśvau dvau, tayorevoparitanabhāgo mastiṣkaṃ; ‘kālamastakam’ ityanye paṭhanti| snātānuliptamityādi| mūrdhānupūrvyā mastakānukrameṇa, etena prathamaṃ mastakādiśarīraṃ śuṣyati paścāddhṛdayamityarthaḥ| khalvayamiti khalu niścayena, ayaṃ puruṣaḥ| dīrghāyuṣaṃ jñātvā kiṃ kuryādityāha- tamityādi|- taṃ puruṣam, ekāntena ekaniścayena adolāyamānahṛdayenetyarthaḥ, upakramet cikitset; anye tvāhuḥ- ekāntena sātatyenetyarthaḥ| alpasyāyuṣo lakṣaṇamatideśena nirdiśannāha- ebhirityādi| anye ‘tatraitairlakṣaṇaiḥ’- ityādipāṭhaṃ paṭhanti| madhyamāyuṣo lakṣaṇamāha- miśrairityādi| miśrairiti alpāyurdīrghāyurlakṣaṇairityarthaḥ||4||
bhavanti cātra | gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ | uttarottarasukṣetro 8 yaḥ sa dīrghāyurucyate ||5|| garbhāt prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate | śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ ||6||
prāganuktaṃ dīrghāyuṣo lakṣaṇamāha- gūḍhetyādi| gūḍhā guptāḥ sandhisirāsnāyavo yasyetyarthaḥ| saṃhatāṅgo gūḍhāṅgaḥ| sthirendriya iti acalendriya ityarthaḥ; anye tindriyaśabdenendriyādhiṣṭhānaṃ vadanti; tena sthirendriyādhiṣṭhāna ityarthaḥ| etena vimuktākṣitvādayo bhāvāstasya na santītyukam| uttarottarasukṣetra iti uttarottaraṃ śreṣṭhācchreṣṭhaṃ, sukṣetraḥ śobhanaśarīraḥ| tatra pādagulphau 9 prathamaṃ kṣetraṃ, jaṅghe jānunī ceti dvitīyamityādi yāvat “keśāntaṃ ca śiraścaiva daśamaṃ kṣetramucyate” iti| garbhādityādi śanairiti krameṇa, samupacīyate vṛddhiṃ yāti| kaiḥ kṛtvetyāha- śarīrajñānavijñānaiḥ|- tatra śarīravṛddhirmedaḥprabhṛtikā; jñānavijñāne mānasau dharmau, jñānaṃ tattvāvabodhaḥ, vijñānaṃ citrādikarmakauśalyam| samāsataḥ saṅkṣepataḥ| vijñānaśabdāntaraṃ luptādiśabdanirdeśādanye'pi śubhādayaḥ| taduktaṃ,- “vyañjanādi śubhā vidyā medo medhā dhanaṃ yaśaḥ| alpe vayasi yasyaitanna sa jīvecciraṃ naraḥ”- iti||5-6||
madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me | adhastādakṣayoryasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ ||7|| dve vā tisro'dhikā vā'pi pādau karṇau ca māṃsalau | nāsāgramūrdhvaṃ ca bhavedūrdhvaṃ lekhāśca pṛṣṭhataḥ ||8|| yasya syustasya paramamāyurbhavati saptatiḥ |9|
prāganuktasya madhyamāyuṣo lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- madhyametyādi| akṣayoḥ koṣṭakāsthnoḥ, lekhā rājayaḥ, ‘adhastāddhastayoḥ’ ityādi pāṭhaṃ kecit paṭhanti||7-8||-
jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me ||9|| hasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi mehanam | tathorasyavalīḍhāni na ca syātpṛṣṭhamāyatam ||10|| ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānānnāsā coccā śarīriṇaḥ | hasato jalpato vā'pi dantamāṃsaṃ pradṛśyate | prekṣate yaśca vibhrāntaṃ sa jīvetpañcaviṃśatim ||11||
prāganuktasyālpāyuṣo lakṣaṇaṃ nirdeṣṭumāha- jaghanyasyetyādi| jaghanyasya alpasya| mehanaṃ meḍhram| tathorasyavalīḍhānīti urasi vakṣaḥsthale, avalīḍhāni āvartabhedāḥ pratilomānulomatvena| ‘tathorasyavalīḍhāni’ ityatra sthāne kecidanyathā pāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| vibhrāntaṃ viśeṣeṇa mohayuktaṃ yathā bhavati| pañcaviṃśatiṃ ‘varṣāṇi’ iti śeṣaḥ||9-11||
atha punarāyuṣo vijñānārthamaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ | tatrāṅgānyantarādhisakthibāhuśirāṃsi, tadavayavāḥ pratyaṅgānīti | tatra, svairaṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate 10; pradeśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ pañcamabhāgahīnāḥ; caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapadapādatale; pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ; caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ; caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulphajaṅghājānumadhyāni; aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā, jānūpariṣṭācca dvātriṃśadaṅgulam, ete 11 pañcāśat; jaṅghāyāmasamāvūrū; dvyaṅgulāni vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi; caturaṅgulāni mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi; dvādaśāṅgulāni bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni; indrabastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ; caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ; dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau; dvātriṃśatpariṇāhāvūrū; maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ; talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram; aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule; ardhapañcāṅgule 12 pradeśinyanāmike; sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau; caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ; tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā; nayanatribhāgapariṇāhā tārakā; navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ; keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ; mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ; karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ; puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strīśroṇiḥ; aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ; tatpramāṇā puruṣasya kaṭī; saviṃśamaṅgulaśataṃ 13 puruṣāyāma iti ||12||
yadapekṣayā lalāṭādīnāṃ mahattvahrasvatvādyuktaṃ tadevāṅgulimānena nirdiśannāha- athetyādi| sārāḥ sattvādikāḥ| kāni punastānyaṅgāni pratyaṅgāni cetyāha- tatretyādi| antarādhiḥ śarīramadhyabhāgaḥ| kaṭisandhimārabhya pādāṅgulīryāvat ‘sakthi’ ucyate| tadavayavā iti antarādhibāhudvayasakthidvayaśirasāmavayavā ityarthaḥ| tatra pādāṅguṣṭhāt prabhṛti yāvanmastakamanukrameṇa mānaṃ darśayannāha- tatretyādi| tatra teṣāṃ pratyaṅgānāṃ madhye| pādāṅguṣṭhaḥ pādasyaiva pradeśinī ca, dvyaṅgulāyate aṅguladvayadīrghe, ‘nakhaṃ vihāya’ iti śeṣaḥ| pradeśinyāstviti pradeśinyāḥ sakāśānmadhyamāṅgulī pañcamabhāgahīnā, tato'pi madhyamāyāḥ sakāśādanāmikā pañcamabhāgahīnā, tato'pyanāmikāyāḥ kaniṣṭhikā pañcamabhāgahīnetyarthaḥ| pañcamabhāgastu ardhāṅgulamātraḥ| prapadaṃ pādāgraṃ, pādatalaṃ pādamadhyam; anye ‘ṣaṭpañcāṅgulavistṛte prapadapādatale’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ‘prapadaṃ ṣaḍaṅgulavistāraṃ, pañcāṅgulavistāraṃ, pādatalam’ iti| pañcacaturaṅgulāyatavistṛteti pañcāṅgulāyatā caturaṅgulavistāretyarthaḥ| pādamadhyagulphamadhyajaṅghāmadhyajānumadhyānītyarthaḥ- caturdaśāṅgulapariṇāhānīti pariṇāho vartulatā caturdaśāṅgulamānarajjvā veṣṭanamityarthaḥ| anye ‘trayodaśāṅgulapariṇāhāni 14 ’ iti paṭhanti| aṣṭetyādi| jaṅghāśabdena gulphajānumadhyamucyate, sā aṣṭādaśāṅgulapramāṇā dairghyeṇa| anye ‘caturviṃśatyaṅgulā jaṅghā’ iti paṭhanti| jānūpariṣṭāccetyādi upariṣṭāduparitanavibhāgaḥ, jānuno'dhaḥsandhimārabhya kaṭisandhiṃ yāvadvātriṃśadaṅgulo dairghyeṇetyarthaḥ; ete pañcāśat jaṅghājānūpariṣṭāccetyekatra militāḥ pañcāśadaṅgulā bhavanti| jaṅghetyādi jaṅghayorāyāmena dairghyeṇa samāvūrū, ūrū apyaṣṭādaśāṅgulāvityarthaḥ; jānuna upari vaṅkṣaṇasandhiparyantamūrū| dvyaṅgulānītyādi| vṛṣaṇam aṇḍaṃ, vistāre dvyaṅgulaṃ; adharauṣṭhādadhastāccibukaṃ tadapi dvyaṅgulam| ardhaṃ bahirardhaṃ māṃsaveṣṭitamiti dantā dvyaṅgulāḥ| nāsāpuṭabhāga iti dvayornāsāpuṭayorbhāgo bahirbhāgaḥ pratyekamaṅguladvayapramāṇa ityarthaḥ| nayanāntarāṇi nayanayormadhyam| atrāpi pāṭhāntarāṇi santi, tāni cābhāvānna likhitāni| caturaṅgulānītyādi| mehanamucchrāyahīnaṃ caturaṅgulaṃ śaśajāteḥ puṃsaḥ, socchrāyaṃ tu ṣaḍaṅgulam| vyāttasya mukhasyāntaramapi caturaṅgulaṃ, nāsāvaṃśo dairghyeṇa caturaṅgulaḥ, karṇalalāṭagrīvāṇāmucchrāyo dīrghatvaṃ caturaṅgulaṃ; dṛṣṭyantarāṇīti dṛṣṭī atra kṛṣṇatārake masūradalapramāṇe bhavataḥ, tayordṛṣṭyorantaraṃ caturaṅgulam| dvādaśetyādi| bhago yoniḥ, tasya vistāro randhraḥ, tasya pariṇāho dvādaśāṅgulaḥ, idaṃ tu bhagapramāṇaṃ hastinījātistriyā jñeyaṃ, kāmaśāstroktatvāt| mehananābhyontaraṃ dvādaśāṅgulaṃ, tathā nābhihṛdayayorgrīvāhṛdayayoḥ stanayoścāntaramiti jñeyam| mukhāyāmo mukhadairghyam, etacca cibukādārabhya lalāṭāntaṃ yāvadvādaśāṅgulam| maṇibandhaprakoṣṭhābhyāṃ saha sthaulyaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate; tatra maṇibandhasya pāṇimūlasya pariṇāho dvādaśāṅgulaḥ, prakoṣṭhasya pariṇāho dvādaśāṅgulaḥ; prakoṣṭho maṇibandhopariṣṭācaturaṅgule kalāvike ityarthaḥ| indrabastītyādi indrabasterjaṅghāmadhyasya pariṇāhaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ| aṃsapīṭho bāhuśiraḥ, kūrparo 15 bhujamadhyaṃ, tayorantarāyāmo dairghyaṃ ṣoḍaśāṅgula ityarthaḥ| ‘ṣoḍaśāṅgula’ ityasya sthāne kecit ‘viṃśatyaṅgula’ iti paṭhanti| pūrvaṃ ‘jaṅghāmadhyaṃ caturdaśāṅgulapariṇāham’ iti yatproktaṃ tadgulphāśritaṃ jaṅghāmadhyaṃ jñeyaṃ, iha tu jānvāśritam, ato na virodhaḥ| caturviṃśatītyādi| hasto'tra kūrparādimadhyamāṅgulyantaparyanto jñeyaḥ| dvātriṃśadityādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlaṃ, kūrparaṃ kuhaṇikā, tayorantaraṃ madhyaṃ ṣoḍaśāṅgulam; ‘aṣṭādaśāṅgulam’ ityapare| talamityādi talamatra hastatalaṃ ṣaḍaṅgulāyāmaṃ, caturaṅgulavistāram| aṅguṣṭhetyādi aṅguṣṭhamūlasya pradeśinyāścāntaraṃ pañcāṅgulaṃ, śravaṇasya karṇavivarasya apāṅgasya bhrūpucchāntasya cāntaraṃ pañcāṅgulaṃ, madhyamāṅgulī pañcāṅgulā cetyarthaḥ| ‘aṅguṣṭhamūlakaniṣṭhikā’ ityādipāṭhaṃ kecit paṭhanti| ardhetyādi sārdhacaturaṅgule pradeśinyanāmike aṅgulyau dairghyeṇetyarthaḥ| sārdhatryaṅgulāviti ‘dairghyeṇa’ iti śeṣaḥ| caturviṃśatītyādi caturaṅgulivistāraṃ mukhaṃ, viṃśatyaṅgulipariṇāhā grīvetyarthaḥ; anye ‘caturviṃśatyaṅgulavistāramuraḥ, caturviṃśatyaṅgulavistārā grīvā’ iti pāṭhāntaramatra manyante| tribhāgetyādi aṅgulasya tribhāgena sahāṅgulaṃ tribhāgāṅgulaṃ, tāvanmātrastiryaṅmita eko nāsāpuṭaḥ; anye tu ‘tribhāgahīnāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā’ iti pāṭhaṃ manyante; teṣāṃ mate taruṇāsthihīnasyaikasyaiva nāsārandhrasya pramāṇaṃ, na tu taruṇāsthisahitayordvayorapi nāsāpuṭayoḥ| nayanetyādi nayanatribhāgo dviyavapramāṇaḥ, tatpariṇāhā tārakā kṛṣṇabhāga ityarthaḥ| navametyādi tārakānavamāṃśo dṛṣṭimaṇḍalaṃ śalyatantrābhihitapramāṇaṃ, śālākyatantrapramāṇaṃ tu masūradalamātrameva, ato na doṣaḥ; athavā tārakānavāṃśenāpi masūradalamātrameva bhavati, tārakāśabdenātrāpi kṛṣṇavibhāgaḥ| keśāntetyādi 16 keśāntaḥ śaṅkhayorupari, mastakaśabdenātra mastakamadhyavibhāgo romāvartānvitaḥ, tatra keśāntamastakayorantaramekādaśāṅgulam| mastakādityādi mastakāt mastakamadhyavibhāgāt| avaṭukeśānta iti avaṭuḥ kṛkāṭikā ‘giviḍikā 17 ’ iti loke, tatkeśāntaḥ tatkeśaparyantaḥ, tayorantaraṃ daśāṅgulam| karṇetyādi karṇadvayasya yau avaṭū gartau, tayorantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ paścātkarṇayorityarthaḥ; na punaḥ karṇāvaṭvorevāntaraṃ, tadantarasyālpapramāṇatvāt| puruṣora ityādi śroṇiratrorusandheradhastāt smaramandiroparitanavibhāgaḥ| hṛdayādūrdhvaṃ kaṇṭhasyādhaḥ puruṣoro dvādaśāṅgulaṃ, tatpramāṇā strīśroṇirityarthaḥ| anyeṣāṃ mate caturviṃśatyaṅgulavistāramura iti; tanmate strīśroṇirapi tatpramāṇaiveti| aṣṭādaśetyādi aṣṭādaśāṅgulavistīrṇamuraḥ striyā ityarthaḥ, tatpramāṇā aṣṭādaśāṅgulavistīrṇā puruṣasya kaṭī| pūrvoktapramāṇamekatvenāha- saviṃśamityādi| viṃśatyā aṅgulaiḥ saha śataṃ saviṃśamaṅgulaśataṃ, puruṣāyāmaḥ pādāgrasthitasyordhvabāhoḥ puruṣasya dairghyam||12||
bhavanti cātra ślokāḥ | pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe | samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak ||13||
tatra strīśroṇipuruṣoraḥprabhṛtīnāṃ yauvana eva yathoktapramāṇatā bhavati, na tvalpe vayasītyāha- pañcaviṃśa ityādi| etena pañcaviṃśe varṣe puruṣaṃ samatvāgatavīryam jānīyāt; ṣoḍaśe tu varṣe nārīṃ samatvāgatavīryāṃ jānīyāt, tayośca samatvāgatavīryayoreva yathoktaṃ pramāṇaṃ bhavati| anyatrāpyuktaṃ, “varṣe'tha pañcaviṃśe naraḥ samanvitabalaḥ ṣoḍaśe nārī| arhati mānonmānaṃ jīvitabhāge caturthe vā”- iti| samatvāgatavīryāviti samatvaṃ paripūrṇatvamāgataṃ vīryaṃ yayostau samatvāgatavīryau, rasādidhātuparipūrtyā vīryapūrtiḥ, paripūrṇasarvadhātukāvityarthaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti ‘samanvāgatavīryau’ iti; “samyaganu paścādāgataṃ vīryamupacayaśaktilakṣaṇaṃ yayoḥ” iti ca vyākhyānayanti||13||
dehaḥ svairaṅgulaireṣa 18 yathāvadanukīrtitaḥ |14|
kaiḥ punaraṅgulairidaṃ mānamuktamityāha- deha ityādi| eṣa dehaḥ svairaṅgulairyathāvaduktamānenānukīrtitaḥ kathita ityarthaḥ|14|-
yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā ||14|| dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca mahadṛcchati | madhyamaṃ madhyamairāyurvittaṃ hīnaistathā'varam ||15||
uktapramāṇaprayojanaṃ darśayannāha- yukta ityādi| madhyamairiti madhyamalakṣaṇaiḥ| vittaṃ dhanam; avaraṃ hīnaṃ bhavati| tathā tena prakāreṇa| kairityāha- hīnaiḥ; hīnalakṣaṇairityarthaḥ||14-15||
atha sārān vakṣyāmaḥ- smṛtibhaktiprajñāśaucaśauryopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ 19 sattvasāraṃ vidyāt; snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa; akṛśamuttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ ca majjñā; mahāśiraḥskandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ; snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīramāyāsāsahiṣṇuṃ medasā; acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena; snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena; suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyāditi | eṣāṃ 20 pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamāyuḥsaubhāgyayoriti ||16||
sāreṇāpyāyurnirdiśannāha- athetyādi| smṛtiḥ smaraṇaṃ, prajñā kālatrayātmikā buddhiḥ, śauryaṃ sarvakarmasvaviṣāditā| kalyāṇābhiniveśaṃ kalyāṇaviṣaye yatnaparam| sattvasāraṃ vidyāditi sattvaguṇabahulaṃ jānīyādityarthaḥ| snigdhetyādi| snigdhasaṃhataśvetaśabdāstrayo'pyasthidantanakhaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyante| saṃhataṃ ghanam| bahulakāmaprajamiti bahukāmaṃ bahuprajamityarthaḥ| śukreṇeti śukreṇa kṛtvā sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ| upapannamiti yuktamityarthaḥ| majjñeti majjadhātunā kṛtvā sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ| mahāśabdaḥ śiraḥskandhābhyāṃ saha sambadhyate| dṛḍhaśabdo dantahanvasthinakhaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| asthibhiḥ haḍḍaiḥ kṛtvā sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ| snigdhetyādi| snigdhaśabdo mūtrasvedasvaraiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| bṛhaccharīramiti prabalakāyam| āyāsāsahiṣṇumiti kaṣṭakārikarmākṣamam| medaseti medasā kṛtvā sāraṃ jānīyāditi sambandhaḥ| acchidragātramiti animnaśarīramityarthaḥ| gūḍhetyādi gūḍhāsthisandhiḥ guptahaḍḍasandhirityarthaḥ| māṃsopacitamiti māṃsalaśarīramityarthaḥ| māṃseneti māṃsena kṛtvā sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ| snigdhetyādi| snigdhatāmraśabdau pāṇitalāntairnakhādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| rakteneti rudhireṇa kṛtvā sāraṃ vidyādityarthaḥ| suprasannetyādi| suprasannamṛduśabdau tvagromabhyāṃ saha pratyekaṃ sambadhyete| tvaksāraṃ rasasāraṃ; tvakśabdena tvakstho raso'bhihitaḥ| eṣāmiti eṣāṃ pūrvoktasārāṇāṃ madhye, pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamiti yo yaḥ pūrvaḥ sāraḥ sa sa pradhānamityarthaḥ| kayoḥ pradhānaṃ śreṣṭhamityāha- āyuḥsaubhāgyayoriti|- saubhāgyaṃ sarvasyāpi pratibhāsamānatvam||16||
viśeṣato'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ | parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu ||17||
aṅgapratyaṅgamānasārajñānaphalamāha- viśeṣata ityādi| viśeṣata iti parasparavyāvartanenetyarthaḥ| etena viparītavraṇadūtādicchāyāśarīrasvabhāvavipratipattyupadravāsādhyatādibhiścāyurniścitya viśeṣato mahālalāṭetyādilakṣaṇabhedena pravarāvaramadhyamānyāyūṃṣi parīkṣya bhiṣak sidhyatītyarthaḥ| sunipuṇa iti suṣṭhu atiśayena nipuṇaḥ kuśalaḥ| bhiṣak sidhyati karmasviti vaidyaḥ karmaviṣaye siddhiṃ prāpnotītyarthaḥ| kecit ‘sāmānyato'ṅgapratyaṅga ...’ ityādi paṭhanti| teṣāṃ mate sāmānyataḥ sthūlavṛttyetyarthaḥ||17||
vyādhiviśeṣāstu prāgabhihitāḥ; sarva 21 evaite trividhāḥ- sādhyā, yāpyāḥ, pratyākhyeyāśca | tatraitān bhūyastridhā parīkṣeta- kimayamaupasargikaḥ, prākkevalaḥ, anyalakṣaṇa iti | tatra, aupasargiko nāma yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati, sa tanmūla 22 evopadravasañjñaḥ; prākkevalo nāma yaḥ prāgevotpanno vyādhirapūrvarūpo'nupadravaśca; anyalakṣaṇo nāma yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ, sa pūrvarūpasañjñaḥ | tatra, sopadravamanyonyāvirodhenopakrameta, balavantamupadravaṃ vā; prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta; anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta ||18||
vyādhiparīkṣāṃ nirdiśannāha- vyādhītyādi| prāgabhihitā iti vedotpattyadhyāye vyādhisamuddeśīye ca ye uktāḥ| pratyākhyeyāśceti cakārāt pratyākhyeyānāmapi sādhyatvaṃ darśayati; yathā- "valyāmābhyantarāyāṃ tu pratyākhyāya samācaret"; tathā mukharogeṣu māṃsatānālāsaprabhṛtiṣūktaṃ- "teṣu cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret"- (ci. a. 12) iti| etān vyādhīn| bhūyaḥ punarapi| kathaṃ parīkṣetetyāha- kimayamaupasargika iti; kimayamupadrava ityarthaḥ| kimayaṃ prākkevala iti kimayaṃ pūrvarūpeṇopadraveṇa ca rahita ityarthaḥ| kimayamanyalakṣaṇa iti kimayaṃ vyādheḥ pūrvarūpamityarthaḥ| teṣāṃ lakṣaṇamāha- tatretyādi| tatra teṣāṃ madhye aupasargikastāvat kathyate| jaghanyakālajāto vyādhiriti paścātkālajāto roga ityarthaḥ| upasṛjati samīpe ātmānaṃ nayatītyarthaḥ| etena tena saha milatītyuktam| sa iti paścādutpanno vyādhirityarthaḥ| tanmūla eveti prāgutpannavyādhihetuka evetyarthaḥ| paścādutpanno vyādhirevopadravo bhavati, na punarmūlavyādhinā saha bhūtāni liṅgānyupadravasañjñāni; liṅgānyapi yadi cirakālānubandhīni bhavanti tadā tānyapyupadravasañjñāni bhavanti| upasṛjatīti atraikavacanādeka eva vyādhirupadrava iti na mantavyam, apare'pi ye mūlavyādheranantaramutpadyante vyādhayaste'pyupadravāḥ; ekavacanasyāpradhānatvāt| upadravasañjña iti upasarga iti caikaiva sañjñetyarthaḥ| apūrvarūpaḥ pūrvarūparahita ityarthaḥ| anupadravaśceti upadravarahita ityarthaḥ| etena maśakatilakālakanyacchavyaṅgādayaḥ prākkevalā vyādhayaḥ kathyante, vyādhisvabhāvāt pūrvarūpamantareṇāpi prāgevotpadyanta ityarthaḥ| anyalakṣaṇa ityādi yo bhāvinaṃ vyādhiṃ khyāpayati sa pūrvarūpasañjñaḥ| vyādhīnāṃ bahutvāt kaḥ prathamaṃ pratikaraṇīya ityāha- tatretyādi| sahopadraveṇa vartata iti sopadravo mūlavyādhirityarthastaṃ, tathopadrava uttarakālajo vyādhistam| anyonyāvirodhena ubhayāvirodhenetyarthaḥ| balavantamupadravaṃ veti balavantamupadravaṃ prathamaṃ copakrametānyonyāvirodheneti sambandhaḥ| yathāsvaṃ yathātmīyacikitsitam| anyalakṣaṇa ityādi anyalakṣaṇe punaḥ pūrvarūpasañjñite, ādivyādhau prayateta prayatnaṃ kurvīta, ‘yathāsvam’ ityanuvartate||18||
bhavati cātra | nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ | anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret ||19||
vyādhīnāmānantyāddoṣabhedenānuktasya vyādherdoṣavyapekṣācikitsārthaṃ, tathā rogakṛtasyāpi rogasya cikitsāmapi kartuṃ, na kāryavyādhimātrasya nāpi tu hetuvyādhimātrasyeti kathayannāha- nāstītyādi| anuktamapi 23 vyādhiṃ doṣāṇāṃ liṅgaiḥ kṛtvopācarediti sambandhaḥ||19||
prāgabhihitā ṛtavaḥ ||20||
ṛtuparīkṣāṃ nirdiśannāha- prāgityādi| prāgiti ṛtucaryādhyāye||20||
śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam | kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet ||21||
visadṛśakālajasyātyayikasya vyādhervidhyantaramupadiśannāha- śīte ityādi| śīte śītakāle, śītapratīkāraṃ 24 śītaviparyayaṃ kṛtvā, uṣṇamityarthaḥ; uṣṇe uṣṇakāle, uṣṇanivāraṇamuṣṇaviparyayaṃ kṛtvā, śītamityarthaḥ| kuryāt kriyāmiti kriyāmagnikarmādikām| taduktaṃ,- “tatrāpyātyayike'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā” (sū. a. 12) ityādi| prāptāmiti yogyām| kāla evāvaśyaṃ kriyā karaṇīyetyāha- kriyākālaṃ na hāpayet|- na hāpayet nollaṅghayet, atikleśavaiphalyavyādhyasādhyatvabhayāt kālaśakteratiśayaprabhaviṣṇutvāt| tadyathā- aprāpte kāle āmajvare ‘bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram’ (u. 39) ityādi| uṣṇe coṣṇanivāraṇamityatra cakārādvṛṣṭau vṛṣṭipratīkāro'nukto'pi samuccīyate| anye tu vṛṣṭerapi śītatvācchīte śītapratīkāramityanenaiva tadgrahaṇamiti manyante||21||
aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā | kriyā hīnā'tiriktā vā sādhyeṣvapi na sidhyati ||22||
kīdṛśī kriyā na sidhyatītyāha- aprāpte vetyādi| aprāpte kāle anāgate kāle, kriyā kṛtā sādhyeṣvapi na sidhyatīti sambandhaḥ| anāgate hi kāle kriyā kṛtā na sidhyati, tathāca prāguktaṃ- bheṣajaṃ hyāmadoṣasyetyādi| prāpte vā na kṛtā kriyeti atīte kāle kriyā kṛtetyarthaḥ; sā'pi sādhyeṣvapi vyādhiṣu na sidhyati| yathā- jīrṇajvare kṣīramāṃsarasasnehasādhye laṅghanamiti| kriyā hīnā'tiriktā veti bahudoṣe hīnā kriyā'kiñcitkarī, alpadoṣe mahatī rogijīvitaharī rogāntakāriṇī ca| cakārānmithyā kriyā cānuktā samuccīyate; tadyathā- śītasādhye uṣṇā, uṣṇasādhye śītā ceti||22||
yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca | sā kriyā, na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet ||23||
kriyā'kriyayorlakṣaṇamāha- yetyādi| udīrṇam utkaṭam| na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayediti na punaḥ sā kriyā kathyate, yā ekaṃ vyādhiṃ haratyanyaṃ prakopayatītyarthaḥ| yathā- kṛśabṛṃhaṇe'gnisādamehātīsārādayaḥ, yathā vā sthaulyāpakarṣaṇe mehacikitsāpatarpaṇe ca yakṣmavātarogādayaḥ||23||
prāgabhihito'gnirannasya pācakaḥ | sa caturvidho bhavati- doṣānabhipanna 25 ekaḥ, vikriyāmāpannastrividho bhavati- viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi | tatra, yo yathākālamupayuktamannaṃ samyak pacati sa samaḥ, samairdoṣaiḥ; yaḥ kadācit samyak pacati, kadācidādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā, sa viṣamaḥ; yaḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ, sa evābhivardhamāno'tyagnirityābhāṣyate, sa muhurmuhuḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśutaraṃ pacati, pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpāñjanayati; yastvalpamapyupayuktamudaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati, sa mandaḥ ||24||
agniparīkṣāṃ nirdiśannāha- prāgityādi| prāk vraṇapraśne| pañcaprakāro bhrājakādibhedena| kathaṃ punaścaturvidha ityāha- doṣetyādi| doṣābhipanno doṣaiḥ prāpta eka evāgnirvikriyāmāpannastrividho bhavati- viṣama ityādi| viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, anena prakāreṇetyarthaḥ; caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi| nanu, doṣābhipannatvenaiva vikriyāmāpanna iti prāpyate, tat kimarthaṃ vikriyāmāpanna ityuktaṃ? naiṣa doṣaḥ, vātādikaprakṛtīnāṃ puruṣāṇāṃ vātādidoṣābhipannatvaṃ bhavati, na ca vikriyā kācidbhavatīti| teṣāṃ caturṇāmagnīnāṃ| lakṣaṇamāha- tatretyādi| yathākālamiti kālasyānullaṅghanena| prathamaṃ prakṛtiḥ prakṛteranantaraṃ vikṛtiriti jñāpanārthaṃ prathamaṃ vyatyayena samāgnilakṣaṇamuktaṃ- ya ityādi| viṣamāgnervāyuryadā na vikṣipati tadā'gniḥ samyak pacati, yadā punaritaścetaśca bhāgaśo vikṣiptaḥ syāttadā samyaṅga pacati| etānyādhmānādīni kṛtvā yaḥ pacati sa viṣama iti sambandhaḥ| kūjanaṃ guḍaguḍāyanaśabdaḥ| pravāhaṇaṃ 26 nikunthanam| upayuktaṃ dattam| tīkṣṇa iti tīkṣṇastu trividhaḥ- ekastīkṣṇa āśupācakaḥ, anya upekṣito'tyagnisañjño bhasmakāparaparyāyaḥ, apara upekṣitastīkṣṇatamo muhurmuhurityādinā kathitaḥ| yaśca muhurmuhuḥ pacati vahnistatra pākānte galādiśoṣādīn janayatīti sambandhaḥ| ‘santāpañjanayatī’ ityasyāgre kecid ‘yathā vātenānubadhyate pittaṃ tadatyarthaṃ dravopetam’ ityādi pāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| yastvityādi| praseko lālāsrāvaḥ| gātrasadanam aṅgaglāniḥ||24||
viṣamo vātajān rogāṃstīkṣṇaḥ pittanimittajān | karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān ||25||
ete viṣamādayo'gnaya utpannāḥ kiṃ kurvantītyāha- viṣama ityādi||25||
tatra, same parirakṣaṇaṃ kurvīta; viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratikurvīta; tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvirekaiśca; evamevātyagnau, viśeṣeṇa māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhiḥ; mande kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca ||26||
samāgnyādīnāṃ cikitsitamāha- tatretyādi| parirakṣaṇamiti yathā samamevāgnistiṣṭhatītyarthaḥ| evameveti madhurasnigdhaśītaistribhistathā virecanaiścetyarthaḥ||26||
jāṭharo 27 bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ | saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate ||27||
agneridānīṃ pratyakṣānupalabhyasyāpyastitvamāha- jāṭhara ityādi| jaṭharamudaraṃ, tatra bhavo jāṭharaḥ| bhagavāniti māhātmyavānityarthaḥ| īśvara iti aṣṭamahaiśvaryaguṇayuktaḥ, ata evāṇimādiguṇayukta iti| sūkṣmatvānna dṛśyate, kāryairupalabhyate| nanu, yadyasāvīśvarastat kathamasya māndyādayo doṣā bhavanti? satyaṃ; puruṣasya prāktanakarmaṇā māndyādayaḥ kriyante, athavā'gniḥ pittāśritaḥ, tataḥ pittavighātādagnimāndyādayo doṣā na svata iti| saukṣmyāt aṇimādiguṇayuktatvāt| rasān madhurādīn| ādadāna iti paripaktuṃ gṛhṇan| vivektuṃ naiva śakyata iti sākṣānnopalabhyata ityarthaḥ; api tvannapākalakṣaṇena kāryeṇānumīyate'styagniriti||27||
prāṇāpānasamānaistu 28 sarvataḥ pavanaistribhiḥ | dhmāyate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ ||28||
yathā bāhyasyāgnervāyuḥ sahāyo bhavati, tadvajjāṭharasyāpi vāyusahāyatvaṃ darśayannāha- prāṇetyādi| sarvataḥ sarvāsu dikṣu, anye ‘sarvata iti sarvebhyo vāyubhya’ ityarthaṃ vadanti; tena sarvebhyo'pi vāyubhyaḥ sakāśāttraya eva vātā dhamanapālanasamarthā na vyānodānāvityuktaṃ bhavati| dhmāyate prāṇāpānābhyāṃ; pālyate samānena| svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ svasvamārge svasyāḥ svasyāḥ kriyāyāḥ kārakairavikṛtairityarthaḥ| ‘svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ’ ityasyāgre vahneḥ prādhānyakhyāpanāya kecit ‘yukte'gnau’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||28||
vayastu trividhaṃ- bālyaṃ, madhyaṃ, vṛddhamiti | tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālāḥ | te trividhāḥ- kṣīrapāḥ, kṣīrānnādā, annādā iti | teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ, dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ, parato'nnādā iti | ṣoḍaśasaptatyorantare madhyaṃ vayaḥ | tasya vikalpo- vṛddhiḥ, yauvanaṃ, sampūrṇatā, parihāṇiriti 29| tatra, āviṃśatervṛddhiḥ, ātriṃśato yauvanam, ācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā, ata ūrdhvamīṣatparihāṇiryāvat saptatiriti | saptaterūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhirupadravairabhibhūyamānaṃ sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ vṛddhamācakṣate ||29||
idānīṃ vayaḥparīkṣāṃ nirdiśannāha- vayastvityādi| tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālā iti pañcadaśavarṣīyā ityarthaḥ| kṣīrānnādā iti dugdhānnabhojina ityarthaḥ| annādā iti kevalānnabhakṣakā iti| kṣīrapāḥ stananiḥsṛtakṣīrabhakṣakā ityarthaḥ| teṣāmavadhimāha- teṣvityādi| saṃvatsaraparā iti paraśabdenātrāvadhiruktaḥ| parato'nnādā iti tṛtīyādisaṃvatsareṣvityarthaḥ| atrāpi kecit pāṭhāntaraṃ manyante, taccābhāvānna likhitam| madhyamavayaso'vadhiṃ bhedāṃśca kathayannāha- ṣoḍaśetyādi| antare antarāle| madhyaṃ vayaḥ ‘kathyate’ iti śeṣaḥ| vikalpo bheda ityarthaḥ| vṛddhirvardhanaṃ; yauvanamiti vṛddhisampūrṇatayormiśrībhāvaḥ, ‘yūno vikāro yauvanam’ ityeke; sampūrṇateti vṛddhānāmavayavānāmāpyāyanaṃ sampūrṇatā| āviṃśateriti viṃśativarṣāṇi maryādīkṛtyetyarthaḥ| ‘yāvat saptatiḥ’ ityatra sthāne ‘yāvat ṣaṣṭiḥ’ iti kecit paṭhanti| saptateranantaraṃ yādṛśo bhavati yannāmā ca kathyate tadāha- saptaterityādi| vīryaṃ retaḥ, valī tvaksaṅkocaḥ, palitaṃ keśaśuklatvaṃ, khālityaṃ khalvāṭatvaṃ ‘cāndilatvam’ iti loke| abhivṛṣṭaṃ meghavṛṣṭyā siktamityarthaḥ| avasīdantaṃ patantam||29||
tatrottarottarāsu vayovasthāsūttarottarā 30 bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti, ṛte ca parihāṇeḥ; tatrādyāpekṣayā pratikurvīta ||30||
vayojñānasya bheṣajamātrāprayogaḥ phalamiti darśayannāha,- tatretyādi| tatra vayojñāne| uttarottarāsu vayovasthāsviti bālyayauvanādikāsu| uttarottarā iti utkṛṣṭotkṛṣṭāḥ, bheṣajamātrāviśeṣā iti auṣadhapramāṇaviśeṣāḥ, ṛte ca parihāṇeriti saptaterūrdhvaṃ varjayitvetyarthaḥ| tatrādyāpekṣayā pratikurvīteti tatra parihāṇau, ādyāpekṣayā bālyāpekṣayā 31, ṣoḍaśavarṣavadbheṣajamātretyarthaḥ| bheṣajamātrā ca tantrāntaroktā grāhyā| tadyathā- “prathame māsi jātasya śiśorbheṣajaraktikā| avalehyā tu kartavyā madhukṣīrasitāghṛtaiḥ|| ekaikāṃ vardhayettāvadyāvatsaṃvatsaro bhavet| tadūrdhvaṃ māṣavṛddhiḥ syādyāvat ṣoḍaśakābdikāḥ|| ṣoḍaśābdāttatastūrdhvaṃ yāvadāsaptateriti| evameva vibhāgo'yaṃ tadūrdhvaṃ bālavatkriyā|| mānametat prayoktavyaṃ sarvamānavidhāvapi" iti| svatantre'pi sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāmityādi| anye ‘tatrādyāpekṣayā’ ityatra ‘anyāpekṣayā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- parihāṇeranyā vṛddhirucyate, tadapekṣayetyarthaḥ; etena ṣoḍaśavarṣavanmātrā prayoktavyetyarthaḥ||30||
bhavanti cātra- bāle vivardhate śleṣmā madhyame pittameva tu | bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet ||31||
doṣacayādāvapi vayojñānaphalaṃ darśayannāha- bāle ityādi| bhūyiṣṭhaṃ bahutaram| etena yathā bāle śleṣmā na tathā pittavātāvityarthaḥ; evaṃ śeṣayorapi||31||
agnikṣāravirekaistu 32 bālavṛddhau vivarjayet | tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||32||
vayojñānaphalaṃ kriyāviśeṣe'pi bhavatītyāha- agnītyādi| mṛdvīṃ kuryāt kriyāmiti ajāśakṛdādimṛdudravyasaṃśrayo'gnirapi mṛduḥ, āśrayaviśeṣādapyeṣāṃ mārdavādi bhavati; taduktaṃ, “snehadagdhe'dhikā rujo bhavanti” (su. 12)- iti| athavā mṛdvīmiti chedyabhedyādikāṃ pratiniyatabheṣajena; taduktaṃ- “bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitāmapi| marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu dāraṇam” (ci. a. 1) iti; ukteṣu dāraṇamiti miśrakokteṣu| tadyathā- "kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca dāraṇam"(su.37) iti| kṣāro'pyāvāpaprativāpahīno mṛduḥ, evaṃ vireko'pi caturaṅgulādimṛdudravyāśrayo mṛduḥ| śanairmandamityarthaḥ||32||
dehaḥ sthūlaḥ, kṛśo, madhya, iti prāgupadiṣṭaḥ ||33||
dehaparīkṣāṃ nirdiśannāha- deha ityādi| prāgupadiṣṭa iti doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye||33||
karśayedbṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau | rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak ||34||
tayorapi karaṇīyamanirdiṣṭaṃ nirdiśannāha- karśayedityādi||34||
balamabhihitaguṇaṃ; daurbalyaṃ 33 tu svabhāvadoṣajarādibhiravekṣitavyam | yasmādbalavataḥ sarvakriyāpravṛttistasmādbalameva pradhānamadhikaraṇānām ||35||
balaparīkṣāṃ nirdiśannāha- balamityādi| abhihitaguṇaṃ kathitaguṇam, ‘ojaḥ somātmakam’ (sū. a. 15) ityādinā| anupadiṣṭamapi cikitsopayogi daurbalyaṃ kāraṇabhedena nirdiśannāha- daurbalyamityādi| svabhāvānmātṛpitṛśoṇitaśukrasvabhāvādityarthaḥ, doṣairvātādibhiḥ, jarayā vārdhakyena; avekṣitavyaṃ svabhāvādibhirjñātavyamityarthaḥ| anye tu ‘avekṣitavyam’ ityatra sthāne ‘jarāpekṣitaṃ bhavati’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- yathā kṣīrapāt kṣīrānnādaḥ, kṣīrānnādādannāda iti| balaprādhānyaṃ darśayannāha- yasmādityādi| pravṛttiḥ anuṣṭhānaṃ karaṇamityarthaḥ| anye ‘pratipattiḥ’ iti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| adhikaraṇānāṃ kriyādhārāṇām||35||
kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ | tasmāt sthiratvaṃ 34 vyāyāmairbalaṃ vaidyaḥ pratarkayet ||36||
tatra balayorupacayaśaktilakṣaṇayorvyabhicāramāha- kecidityādi| sthiratvamiti sthairyalakṣaṇaṃ yadbalaṃ tad vyāyāmaiḥ kṛtvā pratarkayet vicārayedityarthaḥ||36||
sattvaṃ 35 tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣvaviklavakaram 36||37|| sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā | rājasaḥ stabhyamāno'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ ||38||
sattvaṃ darśayannāha- sattvamityādi| sattvaṃ manobalaṃ guṇaviśeṣo rajastamasorvipakṣaḥ; sattve sati pīḍādisahiṣṇutvalakṣaṇaṃ manobalaṃ bhavati| vyasanaṃ duḥkhaṃ, sukhasya heturabhyudayaḥ, tayoḥ kriyāsthānāni, yeṣu sthāneṣu vyasanābhyudayakriye bhavataḥ, tāni vyasanābhyudayakriyāsthānāni teṣu| aviklavakaram aglānikaramaharṣakaraṃ ca| sattve uttamaṃ manobalaṃ, rajasi madhyamaṃ manobalaṃ, tamasi manodaurbalyameveti| trayamapi ślokena nirdiśannāha- sattvavānityādi| sarvamiti kāyapīḍādikaṃ duḥkhamityarthaḥ| saṃstabhyātmānamiti saṃstabhya dṛḍhīkṛtya; kam? ātmānaṃ mana ityarthaḥ| kena manaḥ saṃstabhyetyāha- ātmanā, budhdyetyarthaḥ| stabhyamāno'nyairiti anyaiḥ puruṣaidṛḍhīkriyamāṇaḥ| naiva tāmasa iti tāmasastamoguṇabahulaḥ; anyairapyavaṣṭabhyamāno na sahata ityarthaḥ||37-38||
sātmyāni 37 tu deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni 38 prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi bhavanti ||39|| yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva niṣevitaḥ | vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśet ||40||
sātmyaparīkṣāṃ nirdiśannāha- sātmyānītyādi| sātmyaṃ nāma sukhaṃ yat karoti taducyate| tatra deśasātmyaṃ yathā- deśo hi dvividhaḥ- bhūmiḥ, āturaśarīraṃ ca| tatrāturaśarīrasātmyaṃ dvividhaṃ- samudāyasyaikam, anyadavayavasya| tatra samudāyasya yathā- madhuro rasaḥ sarvadhātuvardhanaḥ, avayavasātmyaṃ yathā- cakṣuṣyakeśyakaṇṭhyādidravyam| bhūmisātmyamapi samudāyaikadeśabhedena dvividhaṃ; tatra samudāyasya yathā- jāṅgaladeśe yau āhārācārau tau anūpe viparītau| deśāvayavānāmapi yathā- bāhlīkapallavacīnādīnāṃ māṣagodhūmamādhvīkādibhiḥ sātmyam| jātisātmyaṃ yathā- manuṣyajāteḥ sātmyaṃ śālyādayaḥ, mṛgapakṣijātīnāṃ ca tṛṇapataṅgādīni| ṛtusātmyaṃ yathā- ṛtvabhihitamannapānādi| rogasātmyaṃ yathā- gulmināṃ kṣīram, udāvartināṃ ghṛtaṃ, pramehiṇāṃ kṣaudramityādi| vyāyāmastrividhaḥ- kāyavāṅmanobhedāt| udakagrahaṇamāhāropalakṣaṇaṃ, tena caturvidho'pyāhāraḥ saṅgṛhītaḥ| divāsvapnaprabhṛtīnīti prabhṛtigrahaṇājjāgaraṇādīnāṃ grahaṇam| divāsvapnarasaprabhṛtīnīti kecidrasaśabdaṃ paṭhanti| teṣāṃ mate rasodakagrahaṇādrasanendriyagrāhyaṃ dugdhadadhighṛtasalilādyannapānaṃ gṛhyate| prakṛtiviruddhānyapīti svabhāvena viruddhānītyarthaḥ| anye tu prakṛtiḥ svabhāvato vātādibhedena bhinnetyācakṣate| tadeva sātmyaṃ vistaroktamāhārācārabhedena dvibhedaṃ saṅkṣipya ślokena darśayannāha- yo rasa ityādi| kalpate bhavati| sukhāyaiva niṣevitaḥ sukhakāraṇameva sevitaḥ sannityarthaḥ| anye ‘sukhāyaivātisevita’ iti paṭhanti| vyāyāmajātamiti vyāyāmasamūhaḥ, anyadveti deśajātyādi||39-40||
prakṛtiṃ bheṣajaṃ copariṣṭādvakṣyāmaḥ ||41||
prakṛterbheṣajasya ca kva punaḥ parīkṣetyāha- prakṛtimityādi| prakṛtiṃ śārīre, bheṣajaṃ bhūmipravibhāgīye, āturopakramaṇīyādhyāyādanantaraṃ sūtrasthānasamāptiṃ yāvadbheṣajaparīkṣaivetyeke||41||
deśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti | tatra, bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kaphavātarogabhūyiṣṭhaścānūpaḥ; ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo'lpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo vātapittarogabhūyiṣṭhaśca jāṅgalaḥ; ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti ||42||
deśaparīkṣāṃ nirdiśannāha- deśa ityādi| teṣāṃ lakṣaṇamāha- tatretyādi| bahuśabda udakādibhirvarṣāntaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| gahana iti etaiḥ kṛtvā gahanībhūta ityarthaḥ| ākāśasama iti nirāvaraṇatvānnimnonnatatārahitatvena samabhūmibhāga ityarthaḥ| praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāya iti praviralā alpā kaṇṭakino vṛkṣāḥ prāyeṇa yatra deśe sa tathā| alpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya iti alpaṃ varṣāyāḥ prasravaṇānāṃ nirjharāṇāmudapānānāṃ ca kūpānāmudakaṃ prāyeṇa yatra sa tathā||42||
bhavanti cātra- samāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ | doṣāṇāṃ samatā jantostasmātsādhāraṇo mataḥ ||43||
trividhadeśaparijñāne doṣacayādiphalaṃ darśayannāha- samā ityādi||43||
na 39 tathā balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhṛtāḥ | svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopamāgatāḥ ||44|| ucite vartamānasya nāsti deśakṛtaṃ bhayam | āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati ||45||
tulyaguṇadeśajātasya rogasya viparītaguṇe deśe sucikitsyatāṃ darśayannāha- na tathetyādi| jalajā iti ānūpadeśajātāḥ ślīpadādayaḥ| sthalāhṛtā iti jāṅgaladeśaṃ nītā ityarthaḥ| uktavyādhikāraṇadoṣacayādervisadṛśadeśāśrayaṃ prathamaṃ darśayannāha- svadeśa ityādi| svadeśe iti yathā- ānūpe deśe sañcitaḥ kapho jāṅgaladeśe kupitaḥ| ucita iti nyāyya ityarthaḥ| yadi punarāhārādāvanucite vartate tadā bhavatyeva bhayaṃ; yathā anūpadeśe sañcite kaphe jāṅgaladeśe'pi divāsvapnādi kurvataḥ puruṣasya bhayaṃ bhavatyeva| āhārasvapnetyādi| taddeśasya guṇe sati jāṅgaladeśasya raukṣyauṣṇyādau guṇe satyapyucite varteta| etaduktaṃ bhavati- yadyapyāhārasvapnaceṣṭādayo guṇā api santi, tathā'pyucite varteta kaphaviparītaguṇe vartetetyarthaḥ||44-45||
deśaprakṛtisātmyartuviparīto'cirotthitaḥ | sampattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā ||46|| kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ | ato'nyathā tvasādhyaḥ syātkṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||47||
sukhasādhyādīnāṃ lakṣaṇamāha- deśetyādi| deśaviparīto yathā- jāṅgaladeśe kapharogotpattiḥ; prakṛtiviparīto yathā- pittaprakṛteḥ kapharogotpattiḥ; sātmyaviparīto yathā- kaṭusātmyasya kapharogotpattiḥ, ṛtuviparyayo yathā- śaradi vātikasya, hemante paittikasya, grīṣme ślaiṣmikasya vyādheḥ prādurbhāva iti| acirotthito nava ityarthaḥ| anye tu nañā nirdiṣṭatvādraktagulmādiḥ purāṇo'pi sādhya iti| sampattāviti paripūrṇatve| balasattvāyuṣāṃ tathetyatrāpi sampattāviti sambadhyate| kevala ekadoṣajanito nirupadravo vā| samadehāgneḥ samakāyāgneḥ||46-47||
kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet | pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ 40 na kriyāsaṅkaro hitaḥ ||48||
kriyāphalaṃ yadā na dṛśyate tadā'nyā kriyā kartavyā; sā'pi viśramya kālāntaritā satī kartavyeti darśayannāha- kriyāyā ityādi| pañcarātryantaritā ṣaḍrātryantaritā vā'nyā kriyā prayoktavyā| saṅkaro yugapaddvayoḥ prayogaḥ||48||
guṇālābhe'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā | kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi ||49||
yasyāpi phalaṃ na dṛśyate sā'pi saptarātraṃ prakartavyetyāha- guṇālābha ityādi| sapadi śīghraṃ yadā punaḥ kṛcchrasādhyo vyādhistadā guṇasya kriyāphalasyālābhe'pi hitā yā kriyā saiva prayoktavyā| asmiñchloke pāṭhāntaramasti, taccābhāvānna likhitam||49||
ya evamenaṃ vidhimekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān | sa mṛtyupāśāñjagato gadaughāñchinatti bhaiṣajyaparaśvadhena ||50||
atra tu stutyarthaṃ ślokamāha- ya evamityādi| evamanena prakāreṇa, enaṃ vidhiṃ pūrvoktaṃ vidhānam, ekarūpaṃ bibharti aprakalpaṃ(mpaṃ) dhārayati, kālādivaśena kālādisāmarthyenetyarthaḥ, gadaughān vikārasamūhān, bhaiṣajyaparaśvadheneti auṣadhakuṭhāreṇetyarthaḥ| kecidamuṃ ślokaṃ na paṭhanti| eke ācāryā viparītāviparītavraṇādyavāraṇīyaparyantamariṣṭādhyāyān ṣaṭ vadanti; apare tu āturopakramaṇīyamariṣṭamiti vadanti| vṛddhāścātraivamupadiśanti- ariṣṭādhyāyā vighnabhayādgṛhādbahiḥ pāṭhanīyā devālayādiṣu||50||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āturopakramaṇīyo nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||35||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ||35||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘pūrvādhyāyoktaguṇavadbheṣajādipādatrayayuktabhiṣajā āturaścikitsitumupakramaṇīya ityāturopakramaṇīyo'bhidhīyate| āturopakramaṇaṃ ca gatāyuṣi nirarthakamayaśaskaraṃ cetyadhyāyapratijñānantaramāyuḥparīkṣopadeśaṃ karoti- āturamityādi| āyuḥparīkṣaṇaṃ ca riṣṭasadbhāvābhāvābhyāṃ pūrvādhyāyairyadyapi kṛtameva tathā'pi yaddīrghāyuṣṭvaṃ tattatra noktaṃ, tadiha pratipādanīyam|’ iti cakraḥ
  2. 2 ‘parīkṣeta’ iti pā.
  3. 3 ‘bhruvoḥ stanayoścāntaraṃ jñeyam’ iti cakraḥ
  4. 4 ‘gambhīratvaṃ sattvasya vyasane'bhyudaye cākṣobhyatā’ iti cakra
  5. 5 ‘viśuṣyamāṇāvayavaṃ’ iti pā.| ‘snātānuliptamānupūrvyā paścādviśuṣyamāṇaśarīrahṛdayamiti snātaṃ vā anuliptaṃ vā yathānupūrvyā salilaṃ vā anulepanaṃ vā śarīre lagnaṃ tathaiva viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayamityarthaḥ’ iti cakraḥ
  6. 6 ‘madhyamāyuṣamiti’ iti pā.
  7. 7 ‘snigdhānuddhatattvaṃ’ iti pā.
  8. 8 ‘uttarottarasukṣetra iti uttarottaradīrghāyuḥpuruṣakulajātaḥ, kṣetraṃ prabhavasthānamiha kulapuruṣāḥ’ iti cakraḥ
  9. 9 ‘pādāṅgulyau’ iti pā.
  10. 10 ‘triyavo'trāṅgulaḥ’ iti cakraḥ
  11. 11 ‘evaṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘sārdhacaturaṅgule’ iti pā.
  13. 13 ‘saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma’ iti pañcāṅgulāyāmā pārṣṇiḥ, jaṅghā caturviṃśatyaṅgulā, jānu caturaṅgulaṃ, ūruścaturviṃśatyaṅgulaḥ, mehananābhyorantaraṃ dvādaśāṅgulaṃ, nābhihṛdayāntaraṃ tathā grīvāhṛdayāntaraṃ pratyekaṃ dvādaśāṅgulaṃ, grīvā caturaṅgulāyāmā, mukhaṃ dvādaśāṅgulāyāmaṃ, tathā keśāntacūḍāsthānarūpamastakāntaramekādaśāṅgulamevaṃ saviṃśamaṅgulaśatamāyāmaḥ puruṣasya| anye vistṛtabāhupuruṣāyāmaṃ saviṃśamaṅgulaśataṃ vadanti’ iti cakraḥ
  14. 14 ‘gulphasyopari caturaṅgulajaṅghāyāstrayodaśāṅgulāni pariṇāha ityarthaḥ’ iti cakraḥ
  15. 15 ‘kūrparāṃsayormadhyaṃ bhujaḥ’ iti cakraḥ
  16. 16 ‘keśāntetyādau mastakaṃ cūḍāsthānam| avaṭurgrīvāpaścādbhāgaḥ| karṇayoravaṭubhāgasya cāntaraṃ karṇāvaṭvantaraṃ, tena karṇayoḥ paścādbhāgāntaramiti phalati’ iti cakraḥ
  17. 17 ‘kiriḍikā’ iti loke’ iti pā.
  18. 18 ‘dehaḥ svairaṅgulairityanena nārīśarīraṃ nāryaṅgulena puruṣaśarīraṃ puruṣāṅgulena meyaṃ, kiñca bālaśarīraṃ bālāṅgulena meyamityapi sūcitaṃ jñeyam| svāṅgulo'trāṅgulimadhyapradeśo māne jñeyaḥ, etasmiṃśca svāṅgulamāne triyavamānatā'ṅgulasyoktā na saṅgatā bhavati’ iti cakraḥ
  19. 19 ‘niveśinaṃ’ iti pā.
  20. 20 ‘eṣāmiti sattvādisārāṇāṃ yadyat pūrvaṃ tattadāyuḥsaubhāgyayoḥ prakarṣakaram| evaṃ yathā yathā dvitryādisāratāyogaprakarṣastathā tathā''yuḥsaubhāgyaprakarṣo'pi jñeyaḥ, saubhāgyaśabdena ca kamanīyāścarake vistarapratipāditā balasaukumāryadhanitvādayo guṇā gṛhītavyāḥ’ iti cakraḥ
  21. 21 ‘te tu sarva eva trividhā iti sarva eva rogāḥ sādhyayāpyapratyākhyeyabhedeṣu madhye ekasminnavaśyaṃ praviśantītyarthaḥ| na tu sarvarogāṇāṃ prati sādhyāditraividhyamanenocyate| yena rohiṇīprabhṛtayo na sādhyāḥ, jvarādayo na yāpyāḥ, tathā tilakālakamaśakādayaḥ sādhyā eva| atra prathamotpanno jvarādirvyādhiḥ, taṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati anugato bhavati yo'tisārādiḥ, sa ca tanmūla eveti pūrvotpannavyādhikāraṇakaḥ san so'tisārādirupadrava ityarthaḥ| atra pūrvotpannamiti kṛtvā vyādhimiti viśeṣaṇamajanitavyādhidoṣāvasthāniṣedhārtham| jaghanyakālajātamitipadaṃ vyādhinā sahotpannārucyādiliṅgarūpavyādhinirāsārtham| yaduktaṃ carake ‘vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ’ (ca. ni. a. 8) iti| punarvyādhiritipadaṃ vyādhyutpādottarakālabhāvi vyādhyavasthānirāsārtham| tanmūla eveti svahetubalād vyādhyuttarakālotpannasaṃsargirogapratiṣedhārtham| yathā- ślīpadottarakālajamapi kuṣṭhaṃ yathoktalakṣaṇamapi nopadravaḥ| evambhūtopadravalakṣaṇameva carake paṭhyate| yathā- “upadravastu rogāntarakālajo rogāśrayo roga eva, sa sthūlo'ṇurvā bahurvā paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ’ (ca. ci. a. 21) iti| prāgutpanno vyādhirityanena jvarādaya eva vyādhayo'bhidhīyante| apūrvarūpa ityanena pūrvarūpādanyatvamucyate| anupadrava ityanena copadravādanyatvamucyate| anyalakṣaṇo nāmetyanena sarvapūrvarūpābhidhānam| bhaviṣyadvyādhikhyāpaka ityanena vartamānavyādhigamakaliṅgādvyāvṛttiḥ| liṅgānāṃ pradhānavyādhigrahaṇenaiva grahaṇamityuktameva, riṣṭānāṃ ca maraṇapūrvarūpatayā grahaṇamiti sarvavyādhiprāptiḥ’ iti cakraḥ
  22. 22 tanmūlamūlaka’ iti pā.
  23. 23 ‘anuktamapi śṛṅgagrāhikayā'nuktamapi’ iti cakraḥ
  24. 24 ‘pratīkāro'tra kālaguṇaviparītā kriyā’ iti cakraḥ
  25. 25 ‘doṣābhipanno vikriyāmāpannaśca trividho bhavati’ itipāṭhaścakrasammataḥ| ‘doṣābhipanna ityetāvaducyamāne vātādiprakṛtyagnīnāmapi manāgduṣṭādīnāṃ grahaṇaṃ syādityāha- vikriyāmāpannaśceti| doṣābhipannatvenaiva vikriyāyāṃ labdhāyāṃ yat punarvikriyāmāpannaśveti karoti, tena pratikartavyāvirbhūtavikriyāpannatāṃ darśayati, tena prākṛtā'gnivikriyā anyā sarvathā'pratikāryā ca nirasyate| kiṃvā doṣābhipannatvenāprākṛtī duṣṭistrividhā gṛhyate, vikriyāmāpannaścetyanena ca āgantukī vahniduṣṭirucyate’ iti cakraḥ
  26. 26 ‘pravāhaṇaṃ nikuhanaṃ’ iti pā.
  27. 27 ‘audaryaḥ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘udare bhava audaryaḥ| annasya pācaka ityanena annapākena kāryeṇa lakṣyate pratyakṣānupalabhyamāno'pīti darśyate| sūkṣmatvamihānudbhūtarūpamanukṣaṇadāhakaratvaṃ ca jñeyam| rasānādadāna iti rasamalavivekārthaṃ rasān gṛhṇannityarthaḥ| rasaśabdena rasādhāraṃ dravyamannapānarūpamucyate| vivektumiti rudhirāderanyatayā gṛhītum’ iti cakraḥ
  28. 28 ‘atra prāṇāpānābhyāṃ praviśattiṣṭhadbhyāṃ vahneruddīpanaṃ bhastrādhmāpaneneva kriyate, tadetad ‘dhmāpyate’ ityanenoktam| samānena tu vahnipārśvavartinā pālanaṃ kriyate| carake'pi ‘samānenāvadhūto'gniḥ’ (ca. ci. a. 15) ityuktam| sarvata iti sarvamagnisthānaṃ vyāpya’ iti cakraḥ
  29. 29 ‘paritaḥ sarvato dhātvindriyabalāderhāniḥ parihāṇiḥ’ iti cakraḥ
  30. 30 ‘uttarottarā iti uttarottaraṃ vardhamānā’ iti cakraḥ
  31. 31 ‘bālāpekṣayā’ iti pā.
  32. 32 ‘vireko'tra malavirecanatayā vamanavirecane| yaduktaṃ carake ‘ubhayaṃ vā doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate’ (ca. ka. a. 1) iti cakraḥ
  33. 33 ‘daurbalyaṃ balameva kṣīṇamucyate| svabhāvādeva kaścinmātṛpitṛbījadoṣād daivādvā durbalo bhavati, kaściddoṣaiḥ kṣayitadhātuguṇatayā durbalo bhavati, jarayā vārdhakyena vā daurbalyaṃ bhavati| ādiśabdāt kālādīnāṃ grahaṇam| kriyāpratipattiḥ kriyāsiddhiḥ| carake'pyuktaṃ- ‘balādhiṣṭhānamārogyam| (ca. ci. a. 3) iti| ārogyādhiṣṭhānānāṃ śarīrāgnibalādīnāṃ madhye etacca prakaraṇe prādhānyakhyāpanaṃ tantradharmaḥ, tena vahnerapi svaviṣaye stutirna virudhyate’ iti cakraḥ
  34. 34 ‘sthiratvavyāyāmaiḥ’ iti pā.| ‘sthiratvamabhighātādibhiravicālyatvam| kecit sthiratvamiti vyastaṃ paṭhanti| atra sthairyalakṣaṇaṃ balaṃ sthiratvamiti vadanti’ iti cakraḥ
  35. 35 ‘kramāgatasattvaparīkṣāyāṃ sattvaṃ sattvaguṇo manogataḥ, tadutkarṣānmano balavadbhavati| avikalpo'vikṛtatvaṃ, sukhaduḥkhahetau nirbhayavikāraśūnyatā aviklavaḥ’ iti cakraḥ
  36. 36 ‘avaikalyakaram’ iti pā.
  37. 37 ‘tatra sātmyaṃ nāma yadupaśete sukhaṃ karotītyarthaḥ| uktaṃ hi carake ‘sātmyārtho hyupaśayārthaḥ’ (ca. vi. a. 1) iti| tathā ‘yo rasaḥ kalpate yasya sukhitvāya niṣevitaḥ’ ityanantaramevoktam| sukhaṃ cehārogyam| yaduktaṃ ‘sukhasañjñakamārogyaṃ’ (ca. sū. a. 9) iti| taccārogyarūpaṃ sukhaṃ svasthe'nāgatābādhapratiṣedhena tathā vyādhite vyādhyapanayanena sātmyena kriyate| yadapi ca ‘yat prayāti sahātmatām’ iti sātmyalakṣaṇaṃ tadapyevambhūtārthameva, yenātmarūpatā'pyavikārataiva vaktavyā| tacca sātmyaṃ saṅkṣepataḥ pañcaprakāraṃ- deśasātmyaṃ, jātisātmyam, ṛtusātmyaṃ, rogasātmyam, okasātmyaṃ ceti| tatra deśasātmyādīni catvāri carakoktānyeva, okasātmyāni ‘prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi’ ityanenoktāni| atra abhyāsādabādhakarāṇītyarthāllabhyate, viruddhānyapyabhyāsādeva paramabādhakarāṇi bhavanti’ iti cakraḥ
  38. 38 ‘rasaśabdena bhujyamānaṃ sarvadravyaṃ gṛhṇāti’ iti cakraḥ
  39. 39 ‘idānīmanuguṇadoṣadeśajarogasya tadviguṇadeśasambandhe cikitsitamāha- na tathetyādi| jalajā iti jalopalakṣitānūpadeśajātāḥ, sthalāhṛtā iti sthalopalakṣitajāṅgaladeśajātāḥ| vāśabdena sthalajā vā jalāhṛtā iti viparītaguṇaṃ darśayati| tadudāharaṇaṃ yathāanūpadeśajaṃ ślīpadaṃ jāṅgaladeśajātaṃ sat prabalaṃ na bhavati, ānūpaguṇaviparītaguṇajāṅgaladeśaguṇaistathā taddeśīyāhārācāraiścānūpaviparītaiḥ pratibādhyamānatvāditi bhāvaḥ| na kevalaṃ vyādhaya eva paraṃ viruddhadeśagatā durbalā bhavanti, kintu doṣā api viruddhadeśaprāptikupitā na balavanta ityāha- svadeśe ityādi| svadeśe ityanuguṇadeśe, yathā- ānūpopacitaḥ kaphaḥ, anyasminniti tadviruddhe jāṅgale prakupitaḥ| evaṃ pittavātayorapyudāhāryam| idānīṃ deśasambandhasyāpyasthiratayā tajjanyarogaśaṅkāyāṃ deśasātmyasevayā'bhayaṃ darśayannāha- ucite ityādi| ucite iti deśaguṇaviparītasātmyāhārasvapnaceṣṭādau vartamānasya| ucitatvameva sphorayati- taddeśasya guṇe satīti|taddeśasya guṇaviparītaguṇe āhārādau satītyarthaḥ| deśakṛtaṃ bhayamiti deśaguṇajanyamānarogabhayaṃ| yadi punarāhārādāvativartate tadā bhavatyeva bhayam’ iti cakraḥ
  40. 40 ‘śāntāyāmiti vaktavye yat ‘śāntavegāyāṃ’ iti karoti, tena dinaviśrāmaṃ darśayati| kriyāsaṅkaraḥ kriyāmelakaḥ| ayaṃ ca pūrvakriyāviruddhaguṇatayā tathā pūrvakriyayā sahātimātratayā agnivadhādihetutvena cābhihita iti jñeyam’ iti cakraḥ