bhūmeḥ prakṛṣṭo vibhāgo bhūmipravibhāgaḥ, bhūmipravibhāgārtho'dhyāyo bhūmipravibhāgīyaḥ| pūrvādhyāye bhūmiparīkṣā bhūtakāryaiḥ śītoṣṇavarṣādibhistathā parvatavṛkṣādibhiḥ kṛtā, iha tvadhyāye bhūtaguṇaireva parīkṣā kartavyeti| kecidatrāntarāle miśrakādhyāyaṃ paṭhanti; tanna, pūrvācāryairapaṭhitatvāt||1-2||
śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhiranupahatāmanūṣarāmabhaṅgurāmadūrodakāṃ 2 snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ kṛṣṇāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmimauṣadhagrahaṇāya 3 parīkṣeta | tasyāṃ jātamapi kṛmiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgairanupahatamekarasaṃ 4 puṣṭaṃ pṛthvavagāḍhamūlamudīcyāṃ cauṣadhamādadītetyeṣa bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ sāmānyaḥ ||3||
sa bhūmivibhāgo dvividhaḥ- sāmānyo viśiṣṭaśca| tatra prathamaṃ sāmānyameva bhūmivibhāgamāha- śvabhretyādi| anupahatāmiti śvabhrādibhiḥ sikatāntaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| śvabhraśarkarāśmabhirviṣamo nimnonnataḥ, tenānupahatāmiti sambandhaḥ| śvabhraṃ bilaṃ; śarkarā pakvabhāṇḍasūkṣmakhaṇḍaṃ śarkareti loke; aśmā pāṣāṇaḥ; valmīketi, nanu valmīkamūrdhanyeva śvetakapotī gṛhyate, tat kathaṃ valmīkajātauṣadhiniṣedhaḥ? satyam, āśīviṣaviṣaistasyā divyauṣadhervīryaṃ na hanyate, athavā tatraiva sā viśeṣeṇa vīryavatī bhavatityadoṣaḥ; śmaśānaṃ mṛtamartyadāhasthānam; āghātanaṃ 5 vadhasthānaṃ; sikatā vālukā; anupahatām; anupadrutām; anūṣarām ūṣaravarjitām; abhaṅgurāṃ rājirahitāṃ; adūrodakatvena sādhāraṇatvamuktaṃ; snigdhāṃ cikkaṇāṃ; prarohavatīṃ bījāṅkurajananīṃ; mṛdvīṃ komalāṃ; asthirāṃ vātatoyādibhiracalitamṛttikām; samām animnonnatāṃ; gaurīṃ suvarṇavarṇāṃ; auṣadhagrahaṇāyeti auṣadhagrahaṇārtham| na kevalaṃ bhūmiguṇaireva bheṣajāni vibhajanīyāni, kiṃ tarhi svadoṣaguṇairapīti darśayannāha- tasyāṃ jātamityādi| krimyādibhiḥ sambādhamārgāntaiḥ saha pratyekamanupahataśabdaḥ sambadhyate; sambādhaḥ saṅkaṭaḥ| ekarasam utkṛṣṭarasam| pṛthvavagāḍhamūlaṃ ceti pṛthu pṛthuvalkalaṃ, avagāḍhamūlaṃ bhūmyantaḥsthitaṃ mūlaṃ yasya tattathā; cakārādanupahatapraśastamūlatvaṃ ca samuccīyate| udīcyāmiti uttarasyāṃ diśi, etenottarābhimukho bhūtvā gṛhṇīyādityarthaḥ viśeṣo bhedaḥ||3||
viśeṣatastu 6 tatra, aśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā vā sthūlavṛkṣaśasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā; snigdhā śītalā''sannodakā snigdhaśasyatṛṇakomalavṛkṣaprāyā śuklā'mbuguṇabhūyiṣṭhā; nānāvarṇā laghvaśmavatī praviralālpapāṇḍuvṛkṣaprarohā'gniguṇabhūyiṣṭhā; rūkṣā bhasmarāsabhavarṇā tanuvṛkṣālparasakoṭaravṛkṣaprāyā'nilaguṇabhūyiṣṭhā; mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā sarvato'sāravṛkṣā mahāparvatavṛkṣaprāyā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā ||4||
sāmānyabhūmerguṇaṃ pradarśya viśiṣṭaṃ pratibhūtaṃ guṇaṃ nirdiśannāha- viśeṣatastvityādi| svaguṇabhūyiṣṭhetyarthaḥ| tanuvṛkṣā hrasvavṛkṣetyarthaḥ| asya pāñcabhautikaviśeṣaguṇakathanasyāyamabhiprāyaḥ- pṛthivyādyutkaṭatvena dravyāṇāṃ svasyāṃ svasyāṃ bhūmau jātaṃ grāhyam, evaṃ balavattarāṇyauṣadhāni bhavanti||4||
atra kecidāhurācāryāḥ- prāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṅkhyaṃ mūlapatratvakkṣīrasāraphalānyādadīteti; tattu na samyak, saumyāgneyatvājjagataḥ | saumyānyauṣadhāni 7 saumyeṣvṛtuṣvādadīta, āgneyānyāgneyeṣu; evamavyāpannaguṇāni bhavanti | saumyānyauṣadhmani saumyeṣvṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātānyatimadhurasnigdhaśītāni jāyante | etena śeṣaṃ vyākhyātam ||5||
saumyeṣu varṣāhemantaśiśireṣvityarthaḥ| āgneyeṣu śaradvasantagrīṣmeṣu| ātyayike kārye punaḥ pūrvāhṇādiṣu vasantādiṣu yathāyathamauṣadhānyādadīta| ayamabhiprāyaḥ- āgneyānyauṣadhānyāgneyeṣu ṛtuṣu gṛhītānyāgneyaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvatikaṭurūkṣoṣṇāni jāyanta iti||5||
tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta 8, agnyākāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ vamanadravyāṇi, ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyāmubhayatobhāgāni, ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāni, evaṃ balavattarāṇi bhavanti ||6||
vamanādidravyāṇi kīdṛśāyāṃ bhūmau grahītavyānītyāha- tatretyādi| saṃśamanānīti yaddravyaṃ na vāmayati na virecayati vyādhinā sahaikībhūya tatsthameva vyādhimupaśamayati tat saṃśamanamucyate||6||
sarvāṇyeva cābhinavāni, anyatra madhughṛtaguḍapippalīviḍaṅgebhyaḥ ||7|| viḍaṅgaṃ pippalī kṣaudraṃ sarpiścāpyanavaṃ hitam | śeṣamanyatvabhinavaṃ gṛhṇīyāddoṣavarjitam ||8|| (sarvāṇyeva sakṣīrāṇi vīryavanti;) teṣāmasampattāvatikrāntasaṃvatsarāṇyādadīteti 9||9||
sarvāṇītyādi| sarvāṇyeva cābhinavāni ‘balavattarāṇī’ ityatrāpi sambadhyate| abhinavamatra pariṇatikālānantaratvamabhipretaṃ, na punarjanmanavatvam| etasyaivāpavādasūtraṃ darśayannāha- anyatretyādi| doṣavarjitamiti krimiviṣaśastrādyupaghātādidoṣaistyaktam| atrāntare vṛddhaiḥ paṭhitaḥ pāṭhaḥ- sarvāṇītyādi| tatra sakṣīrāṇi sarasānītyarthaḥ| madhvādīni yathoktāni yadā na prāpyante tadā kiṃ kartavyamityāha- teṣāmityādi 10| teṣāṃ madhughṛtādīnām asampattau atyantapurāṇānāmaprāptau||7-9||
bhavanti cātra- gopālāstāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ | mūlāhārāśca 11 ye tebhyo bheṣajavyaktiriṣyate ||10||
kutaḥ punarbheṣajāni jñātavyānītyāha- gopālā ityādi| gopālā gomahiṣyajādipālakāḥ procyante, tāpasāḥ tapasvino jaṭādhāriprabhṛtayaḥ, vyādhā vāgurikādayaḥ, vanacāriṇo mlecchādayaḥ||10||
sarvāvayavasādhyeṣu palāśalavaṇādiṣu | vyavasthito na kālo'sti tatra 12 sarvo vidhīyate ||11||
tatra kecidāhurācāryāḥ prāvṛḍvarṣāśaraddhemantetyādi gadyena vyabhicārya, ślokairvyābhicārayitumāha- sarvāvayavasādhyeṣvityādi| sarvāvayavasādhyeṣu aśeṣamūlādyavayavagrāhyeṣu yogeṣvityarthaḥ| palāśalavaṇādiṣu patralavaṇādiṣu; patralavaṇayogaśca vātavyādhipaṭhito jñeyaḥ| tatra sarvo vidhīyata iti tatra teṣu patralavaṇādiyogeṣu, sarvaḥ samasto'pi kālaḥ prāvṛḍādirvidhīyate kathyata ityarthaḥ| etena sarvasminnapi kāle melāpakaḥ kriyata ityarthaḥ||11||
gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmiriṣyate | tasmādbhūmisvabhāvena bījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ ||12||
yena ca hetunā svaguṇaparityāgastamāha- gandhetyādi| gandhavarṇarasopeteti luptādiśabdanirdeśād gandhavarṇarasasparśaśabdopetā kathitā| ṣaḍvidhā pañcabhūtātmikā sarvalakṣaṇā ca| bījino vṛkṣādayaḥ| te ca bhūmisvabhāvena yutāḥ ṣaḍrasopetā bhavanti; athavā ete ṣaḍrasā bhūmisvabhāvena yutā militāḥ santo bījino bhavanti vṛkṣādirūpā bhavantītyarthaḥ||12||
avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ | rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasādbhavet ||13||
yadi dravyāṇāṃ pariṇāmaviśeṣeṇa madhurādirasatā tatkathamucyate āpyo rasa ityāha- avyakta ityādi| avyakta iti madhurādibhāvenāparisphuṭa ityarthaḥ| kila avadhāraṇe| niścayaniścito raso'stītyarthaḥ| yadyevaṃ madhurādibhedānupapattirityata āha- rasaḥ sa evetyādi| sa evāvyakto raso vyakto bhavati madhurādibhāvaṃ yāti| kasmāt? bhūmirasāditi sambandhaḥ||13||
sarvalakṣaṇasampannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā | dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāni viśeṣataḥ ||14||
bhūmidravyayoḥ sādhāraṇayoḥ kāraṇamāha- sarvetyādi| sarvalakṣaṇasampanneti pṛthivyādipañcamahābhūtalakṣaṇayuktetyarthaḥ| tadguṇāni sādhāraṇāni dravyāṇītyarthaḥ||14||
vigandhenāparāmṛṣṭamavipannaṃ rasādibhiḥ | navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā grāhyamevaṃ vinirdiśet ||15||
navaṃ purāṇaṃ vā kīdṛśaṃ dravyaṃ gṛhyata ityāha- vigandhenetyādi| vigandhenāparāmṛṣṭamiti virodhinā gandhenāspṛṣṭamityarthaḥ| avipannaṃ rasādibhiriti akṣīṇaṃ rasādibhirityarthaḥ||15||
jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāṃ raktaromanakhādikam | kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāreṣu saṃharet ||16||
sthāvarāṇi niyamya jaṅgamāni niyantumāha- jaṅgamānāmityādi| vayaḥsthānāmiti taruṇānāṃ, na bālavṛddhānāmityarthaḥ||16||
plotamṛdbhāṇḍaphalakaśaṅkuvinyastabheṣajam | praśastāyāṃ diśi śucau bheṣajāgāramiṣyate ||17||
gṛhītauṣadhasthāpanopāyaṃ darśayannāha- plotetyādi| plotaḥ; karpaṭaḥ| mṛdbhāṇḍaṃ mṛttikāpātraṃ, phalakaṃ paṭṭakaṃ, śaṅkuḥ kīlakaḥ eteṣu plotādiṣu vinyastaṃ ghṛtamauṣadhaṃ yasmin gṛhe tadbheṣajāgāraṃ bheṣajagṛhamiṣyata iti sambandhaḥ| praśastāyāṃ pūrvasyāmuttarasyāṃ vā| śucau deśe| bhūmipravibhāgīyādhyāye nibandheṣu vyatyayena pāṭho dṛśyate; asmābhistu vṛddhakramarītyaiva pāṭho likhita iti| sarvāvayavasādhyeṣvityādi yāvannavaṃ dravyaṃ purāṇaṃ veti pāṭhaṃ kecidācāryā na paṭhanti||17||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne bhūmipravibhāgīyo nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||36||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśruta vyākhyāyāṃ sūtrasthāne ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ||36||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘miśrake bheṣajadravyamuktaṃ, dravyasaṅgrahaṇīyādau ca vaktavyaṃ, tacca praśastabhūmijātameva kāryakaraṃ bhavati, ato bheṣajagrahaṇārthaṃ praśastāpraśastabhūmivibhāgīyo'bhidhīyate| bhūmivibhāgopadarśanādhikāreṇa cānyadapi jantujagdhatvādibheṣajadoṣaguṇavarṇanamiha bhaviṣyati| ‘bhūmipravibhāgavijñānīyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘śvabhrādayaścālpavīryotpādakatayā bheṣajopaghātakāḥ, valmīkādayastu aprāśastyenāpraśastāḥ, aprāśastyaṃ ca teṣāṃ vacanādevonnīyate’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘bhūmimauṣadhārthaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘ātapapavanayoratiyogena upaghātaḥ, toyasambādho'tijalasambādhaḥ| ekarasamiti vṛkṣāntarānākrāntam| avagāḍhamityanuttānamūlam’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘ādyatanaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘viśeṣatastvityādinā bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ kathyate| ayaṃ ca vakṣyamāṇo viśeṣaḥ ‘pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta’ ityādau prayojanavān| sthireti kaṭhinā| nānāvarṇeti tejaso nānāvarṇakāraṇatvāt| praroho'ṅkuraḥ|’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘bheṣajadravyamapi kiñcit saumyaṃ kiñcidāgneyam| tena yat saumyaṃ tat somaguṇātirikteṣu saumyeṣu ṛtuṣu sampūrṇavīryatayā grāhyam, evamāgneyamāgneyeṣu, sarvathā mūlādyaṅge grāhyam| yattu grīṣmādiṣu mūlādigrahaṇaṃ tadanupapattikatvādasādhu| etadeva vyākaroti- tatra saumyetyādi| saumyānāṃ saumyagrahaṇe guṇātiśayaṃ darśayan samānanyāyatayā āgneyānyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau kaṭutarāṇi rūkṣatarāṇi ca bhavanti’ iti cakraḥ| ‘teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyaṃ, grīṣme mūlāni śiśire ca śīrṇaprarūḍhaparṇānāṃ, śaradi tvakkandakṣīrāṇi, hemante sārāṇi, yathartu puṣpaphalam’ (ca. ka. a. 1) iti carakaḥ ↩
- 8 ‘virecanamadhobhāgaṃ tadadhogāmipṛthivyambuguṇabhūmiṣṭhāyāṃ balavattaraṃ bhavati| anilāgnī tūrdhvagau, tena tadguṇabhūyiṣṭhāyāmūrdhvagaṃ vamanaṃ balavattaraṃ bhavati, ubhayatobhāgaharāṇi vamanavirecanakarāṇi arkakṣīrādīni| ākāśasya sarvagatatvena śamanauṣadhakāritvaṃ, śamanaṃ hi sarvagataṃ doṣaṃ tatraiva śamayati| abhinavānīti abhinavatvamiha sampūrṇavīryatākāratvam| tena yattu mūlake bilve ca bālāvasthāyāmeva praśastatvaṃ tattvavasthāgṛhītamevābhinavatvaṃ jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘anatikrāntasaṃvatsarāṇi’ iti pā. ↩
- 10 teṣāṃ sakṣīrāṇāṃ, asampattau aprāptau ↩
- 11 ‘mūlānyāharanti kāryārthamiti mūlahārāḥ| bheṣajavyaktiriti bheṣajākāranāmajñānaṃ, rasavīryādidvārā bheṣajavyaktiḥ śāstrādeva jñeyā’ iti cakraḥ ↩
- 12 tatra sarvo vivīyata iti sarva eva kālaḥ palāśalavaṇārthaṃ gṛhyamāṇapalāśe gṛhyate, yadi kālaniyamenāṅgagrahaṇaṃ tadā militavṛkṣagrāhakaḥ kālo nāstīti tatprayogo na syāt| vayaḥsthānāmiti taruṇānāṃ, bālavṛddhayostu asampūrṇadhātutvādevāpraśastatvam’ iti cakraḥ ↩