ṣaṣṭyupakramāṇāṃ madhye vimlāpanapācanadāraṇapīḍanaśodhanaropaṇotsādanāvasādanānāmaṣṭānāṃ pradhānānāmiha nirdiṣṭānāṃ miśrīkṛtya kathanānmiśrakākhyo'dhyāya ityarthaḥ; anye tu śophasya vraṇasya ca miśrayogakathanānmiśraka iti vadanti||1-2||
mātuluṅgyagnimanthau ca bhadradāru mahauṣadham | ahiṃsrā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophajit ||3|| dūrvā ca nalamūlaṃ ca madhukaṃ candanaṃ tathā | śītalāśca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśophahṛt ||4|| āgantuje 2 raktaje ca hyeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ | vidhirviṣaghno viṣaje pittaghno'pi hitastathā ||5|| ajagandhā'śvagandhā ca kālā saralayā saha | ekaiṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahṛt ||6|| ete vargāstrayo lodhraṃ pathyā piṇḍītakāni ca | anantā ceti lepo'yaṃ sānnipātikaśophahṛt ||7||
tatra prathamaṃ vimlāpanaṃ krameṇa vātādidoṣajaśophapratyanīkaṃ darśayannāha- mātuluṅgītyādi| mātuluṅgī bījapūrakaḥ, agnimanthaḥ araṇī, bhadradāru devadāru, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, ahiṃsrā bṛhadahiṃsrā, rāsnā surabhiḥ| dūrvetyādi| dūrvādīni dravyāṇi prasiddhāni| śītalāśca gaṇā iti kākolyādyutpalādinyagrodhādayaḥ| pittavimlāpanavadāgantujaraktajayorapi darśayannāha- āgantuja ityādi| āgantuje pākapratibandhāya śītavidhiḥ smṛtaḥ| viṣajanitaśothasyāgantubhedasya vakṣyamāṇātideśena cikitsāṃ darśayannāha- vidhirityādi| vidhirviṣaghnaḥ kalpoktaḥ| ajagandhetyādi| ajagandhā bothayikā, latauṣadhītyeke, anye yavānikāmāhuḥ; aśvagandhā prasiddhā; kālā ahiṃsrā; saralā aruṇamūlā trivṛt; ekaiṣikā śuklamūlā trivṛt; ajaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, anye ajaśṛṅgī chagalaviṣāṇikā uttamāraṇī ‘meḍhikā’ iti loke| pratyekadoṣajaśothavimlāpanamabhidhāya sānnipātikasya vimlāpanaṃ nirdeṣṭumāha- eta ityādi| ete vargāstrayo mātuluṅgādayaḥ, lodhraṃ prasiddhaṃ, pathyā harītakī, piṇḍītako madanaḥ, anantā durālabhā| kecit piṇḍītakatrayamityādi pāṭhaṃ paṭhanti||3-7||
snigdhāmlalavaṇo vāte koṣṇaḥ, śītaḥ payoyutaḥ | pitte, coṣṇaḥ kaphe kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye ||8||
doṣabhedena lepasya saṃskāraviśeṣaṃ nirdiśannāha- snigdhetyādi| āḍhyo bahula ityarthaḥ||8||
śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ | saktavaḥ 3 kiṇvamatasī dravyāṇyuṣṇāni pācanam ||9||
vimlāpanamabhidhāya pācanāni nirdiśannāha- śaṇamūlaketyādi| phalaśabdaḥ śaṇādibhiḥ sarṣapāntaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| śaṇaḥ paripāke sasvanaphalaḥ, śigruḥ śobhāñjanakaḥ, kiṇvaṃ surābījaṃ yadbahiḥ prakṣipyate, atasī ‘alasī’ iti loke prasiddhā, dravyāṇyuṣṇāni uṣṇavīryāṇi kuṣṭhāguruprabhṛtīni| etenānuktapācanadravyasaṅgraha uktaḥ| pācanaṃ śothasya| śeṣaṃ prasiddham| eteṣāṃ vyastānāṃ samastānāṃ ca pācanatvaṃ, saktūnāṃ śītavīryatve'pi prabhāvaviśeṣāt pācanatvaṃ saṃyogaviśeṣādvā||9||
cirabilvo'gniko dantī citrako hayamārakaḥ | kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca dāraṇam | kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ param ||10||
pācanamabhidhāya dāraṇaṃ nirdiśannāha- cirabilva ityādi| cirabilvo vṛddhakarañjaḥ ‘cirihili’ iti loke; agnikaḥ kalikārikā, anye bhallātakamāhuḥ; dantī dantinī; citrakaḥ prasiddhaḥ; hayamāraḥ karavīraḥ| purīṣaśabdaḥ kapotādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| kapoto vanavāsī pāṇḍukaḥ, kaṅkaḥ kaṅkamallaḥ na punaḥ kākaḥ; gṛdhro māṃsāśī pakṣiviśeṣaḥ| dāraṇaṃ vidāraṇaṃ, pakvaśothasya| dāraṇadravyayogabhedaṃ darśayannāha- kṣāradravyāṇītyādi| kṣāradravyāṇi muṣkakakuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrādīni| kṣāro veti etairdravyaiḥ siddhaḥ pratisāraṇīyaḥ| paramiti kṛcchro dāraṇamityarthaḥ; bālavṛddhādiṣvayojanīyaḥ; dvividhaṃ hi pakvaśothadāraṇaṃ sukumāraṃ kṛcchraṃ ceti; tatra kapotapurīṣādi sukumāraṃ, kṣāraḥ kṛcchramiti||10||
dravyāṇāṃ 4 picchilānāṃ tu tvaṅmūlāni prapīḍanam | yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇāni ca samāsataḥ ||11||
tataḥ paraṃ pīḍanaṃ darśayannāha- dravyāṇāmityādi| picchiladravyāṇi śālmalīśeluvaṭaparṇādīni| prapīḍanaṃ marmādisamīpasūkṣmamukhavraṇapīḍanam| samāsataḥ saṅkṣepataḥ| prapīḍanaṃ cetthaṃ kartavyaṃ- vraṇamukhaṃ bahiḥkṛtya lepayet, liptvā ca śoṣayet śuṣkaṃ sat pīḍanaṃ bhavati||11||
śāṅkhinyaṅkoṭhasumanaḥkaravīrasuvarcalāḥ | śodhanāni kaṣāyāṇi vargaścāragvadhādikaḥ ||12||
atha śodhanaṃ darśayannāha- śaṅkhinītyādi| śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ sudugdhā bṛhatpatrā; aṅkoṭhaḥ saṅgrāhī cīritasvalpapatraḥ,‘aṅkolla’ iti loke; sumanā jātī; karavīraḥ prasiddhaḥ; suvarcalā sūryāvartaḥ, sauñca(ca)līti loke| śaṅkhinyādīnāṃ kaṣāyā āragvadhādiśca dhāvanādidvāreṇa śodhanaḥ| śodhanaṃ punaraṣṭavidhaṃ kaṣāyavartikalkaghṛtatailarasakriyācūrṇadhūpanabhedena| etaccāṣṭavidhamapi krameṇātraiva vakṣyati| kaṣāyastu śṛtaśītaphāṇṭasvarasabhedena caturvidho grāhyaḥ| kalkaṃ cātra pañcamaṃ pṛthageva vakṣyati||12||
ajagandhā'jaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā | pūtīkaścitrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ ||13|| kaṭutrikaṃ yavakṣāro lavaṇāni manaḥśilā | kāsīsaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrajā ||14|| saṃśodhanīnāṃ vartīnāṃ dravyāṇyetāni nirdiśet |15|
kaṣāyamabhidhāya vartimāha- ajagandhetyādi| gavākṣī indravāruṇī; lāṅgalāhvayā kalikārikā; pūtīkaḥ cirabilvaḥ, ‘kaṇṭakī viṭapakarañja’ ityeke; hareṇavo reṇukāḥ; lavaṇāni saindhavasauvarcalabiḍagaḍasāmudrikāṇi pañca, anye gaḍasthāne kālalavaṇena saha pañcasaṅkhyāmāhuḥ, kālalavaṇaṃ tu nirgandhaṃ sauvarcalabhedaḥ; surāṣṭrajā tumburumṛt ‘turī’ iti loke, apare sāmānyena kṛṣṇamṛttikāmāhuḥ| śeṣāṇi dravyāṇi kiñcitpūrvaṃ vyākhyātāni kiñcitprasiddhāni| etairdravyaiḥ sūtravartiṃ liptvā vraṇe nikṣipet, evaṃ vartirbhavati||13-14||-
etairevauṣadhaiḥ kuryātkalkānapi ca śodhanān ||15||
vartimuktvā kalkamāha- etairevauṣadhairityādi| etairauṣadhairajagandhādibhiḥ surāṣṭrajāntaiḥ||15||
arkottamāṃ snuhīkṣīraṃ 5 piṣṭvā kṣārottamāni ca | jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇīm ||16|| pūrvoddiṣṭāni cānyāni kuryāt saṃśodhanaṃ ghṛtam |17|
kalkamabhidhāya śodhanaghṛtamāha- arkottamāmityādi| arkaḥ akarmūlam, uttamā triphalā, anye tu punararkottamamityabhinnapadena mandārakamāhuḥ; snuhīkṣīraṃ 6 sehuṇḍadugdhaṃ; kṣārottamāni kṣāraśreṣṭhadravyāṇi muṣkakakuṭajapalāśāśvakarṇādīni; jātīmūlaṃ jātyā jaṭā; anye ‘jātukanda’, iti paṭhanti, tatra jātukando gugguluka uttarāpathe prasiddhaḥ; pūrvoddiṣṭāni śodhanavartinirdiṣṭāni| śeṣaṃ sugamam||16||-
mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilāḥ ||17|| bṛhatī kaṇṭakārī ca haritālaṃ manaḥśilā | śodhanāni ca yojyāni taile dravyāṇi śodhane ||18||
tailaṃ śodhanaṃ nirdiśannāha- mayūraka ityādi| mayūrako'pāmārgaḥ; rājavṛkṣaḥ kiramālakaḥ| kośātakī ghoṣakaḥ, ‘ghusuṇḍī’ iti loke| śodhanāni ca yojyānīti śodhanavartinirdiṣṭāni, vamanavirecananirdiṣṭānītyanye| śeṣaṃ prasiddham||17-18||
kāsīse saindhave kiṇve vacāyāṃ rajanīdvaye | śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ kurvīta śodhanam ||19||
śodhanacūrṇāni nirdiśannāha- kāsīsa ityādi| śodhanāṅgeṣu cānyeṣviti śodhanavartinirdiṣṭeṣu vamanavirecanāṅgadravyeṣu ca; kānicit pūrvaṃ vyākhyātāni kānicit prasiddhāni dravyāṇi||19||
sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca | rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca ||20||
rasakriyāṃ śodhanīṃ nirdiśannāha- sālasārādisāreṣvityādi| rasakriyā 7 phāṇitākṛtiḥ, ‘kākavī’ iti loke| vidhātavyā kartavyā| śodhaneṣu ceti śodhanavartinirdiṣṭeṣu, athavordhvādhaḥśodhaneṣu vamanavirecanadravyeṣu, śeṣaṃ prasiddham| rasakriyākalpanā ceyaṃ- dravyāpekṣayā'ṣṭaguṇaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ vā jalaṃ dattvā'ṣṭabhāgāvaśeṣaḥ ṣoḍaśabhāgāvaśeṣo vā kvāthaḥ kāryaḥ, tataḥ pūtaṃ kaṣāyaṃ punastāvat pacedyāvat phāṇitākṛtiḥ||20||
śrīveṣṭake sarjarase sarale devadāruṇi | sāreṣvapi ca kurvīta matimān vraṇadhūpanam ||21||
pariśiṣṭamaṣṭamaṃ dhūpanaṃ darśayannāha- śrīveṣṭaka ityādi| śrīveṣṭakaḥ saralaraso navanītapiṇḍaprāyaḥ, ‘guggulī’ iti loke prasiddhaḥ; sarjarasaḥ ‘rālā’ iti loke prasiddhaḥ; sarale saralavṛkṣatvacītyarthaḥ| sāreṣviti anukteṣu sālasārādisāreṣvityarthaḥ| śeṣaṃ prasiddham| atra śodhanaprakaraṇe kecit “etairevauṣadhaiḥ kuryāt kalkānapi ca śodhanān” asyāgre “kāsīsakaṭurohiṇyorjātīkandaharidrayoḥ| pūrvoddiṣṭeṣu cāṅgeṣu kuryāttailaghṛtāni vai”- iti pāṭhaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- kandaharidrayorityatra kandaśabdo dāruharidrāparihārāya| ‘jātukandaharidrayoḥ’ ityanye paṭhanti, atra jātukando gugguluḥ| pūrvoddiṣṭeṣu cāṅgeṣviti śaṅkhinyādiṣu ajagandhādiṣu ca| eṣāṃ kaṣāyādīnāṃ vraṇadhāvanādau dvivraṇīye yathoktaviṣayamavacāraṇam||21||
kaṣāyāṇāmanuṣṇānāṃ vṛkṣāṇāṃ tvakṣu sādhitaḥ | śṛtaḥ śītakaṣāyo vā ropaṇārthaṃ praśasyate ||22|| somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau gaṇe tathā | kṣīripraroheṣvapi ca vartayo ropaṇāḥ smṛtāḥ ||23||
ropaṇamapi dhūpanavarjyaṃ śodhanamiva saptavidhaṃ kaṣāyādibhedena darśayannāha- kaṣāyāṇāmityādi| kaṣāyāṇāmanuṣṇānāmiti nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaprabhṛtīnām| śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vetyupalakṣaṇaṃ, tena phāṇṭasvarasāvapi gṛhyete| dravyamuṣṇodake rātrau sthāpitaṃ ‘śītakaṣāyaḥ’ ityucyate| ropaṇārthaṃ saṃrohaṇārtham| ropaṇavartīdravyāṇi nirdiśannāha- sometyādi| somaḥ soma eva, ‘somavalkala’ ityanye, apare ‘somā brāhmī’ ityāhuḥ; amṛtā guḍūcī; kṣīriprarohā nyagrodhodumbarādīnāmaṅkurāḥ| śeṣaṃ prasiddham||22-23||
samaṅgā somasaralā somavalkaḥ sacandanaḥ | kākolyādiśca kalkaḥ syāt praśasto vraṇaropaṇe ||24||
ropaṇakalkadravyaṃ nirdiśannāha-samaṅgetyādi|- samaṅgā añjalikārikā ‘lajjālukī’ iti loke prasiddhā, varāhakrāntāmapare; somaḥ soma eva; saralā saralaḥ, viśaṃsikāmanye; somavalkaḥ kaṭphalaḥ| śeṣaṃ prasiddham||24||
pṛthakparṇyātmaguptā ca haridre mālatī sitā | kākolyādiśca yojyaḥ syādbhiṣajā ropaṇe ghṛte ||25||
ropaṇaghṛtaṃ nirdiśannāha- pṛthakparṇītyādi| pṛthakparṇī pṛśniparṇī, ātmaguptā kapikacchūḥ, mālatī jātī, sitā śarkarā, śvetadūrvetyanye| śeṣaṃ prasiddham||25||
kālānusāryāguruṇī haridre devadāru ca | priyaṅgavaśca rodhraṃ ca taile yojyāni ropaṇe ||26||
ropaṇatailamuddiśannāha- kālānusāryetyādi| kālānusāryaṃ tagaraṃ, śailajamiti kecit| śeṣaṃ prasiddham||26||
kaṅgukā triphalā rodhraṃ kāsīsaṃ śravaṇāhvayā | dhavāśvakarṇayostvak ca ropaṇaṃ cūrṇamiṣyate ||27|| priyaṅgukā sarjarasaḥ puṣpakāsīsameva ca | tvakcūrṇaṃ dhavajaṃ caiva ropaṇārthaṃ praśasyate ||28||
ropaṇacūrṇamāha- kaṅguketyādi| kaṅgukāḥ kaṅgavaḥ, ‘annaviśeṣā’ ityapare| śravaṇāhvayā muṇḍitikā| dhavaḥ śakaṭākhyaḥ, anenaiva nāmnā prasiddhaḥ; aśvakarṇaḥ pūrvadeśe gandhamuṇḍo'śvatthasadṛśavṛkṣaḥ| śeṣaṃ prasiddham| kaṅgukāsthāne kecit ‘kiṃśukā’ iti paṭhanti| dvitīyaṃ ropaṇacūrṇamāha- priyaṅguketyādi| atra sarvaṃ subodham||27-28||
tvakṣu nyagrodhavargasya triphalāyāstathaiva ca | rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramam ||29||
rasakriyāṃ ropaṇīmāha- tvakṣvityādi| rasakriyāvasthāyāṃ ropaṇarasakriyā kartavyetyarthaḥ| śeṣaṃ sugamam||29||
apāmārgo'śvagandhā 8 ca tālapatrī suvarcalā | utsādane praśasyante kākolyādiśca yo gaṇaḥ ||30||
idānīmutsādanamāha- apāmārga ityādi| apāmārgasya mūlaṃ śītalaṃ gṛhyate; na tu phalaṃ, tasyoṣṇavīryatvāt| tālapatrī muśalī| suvarcalā sūryāvartaḥ; asyā api mūlaṃ na tu phalaṃ, tasyoṣṇavīryatvāt| utsādana iti utsādanaṃ māṃsavardhanaṃ, lepaprayogādutsādanaṃ bhavati| śeṣaṃ sugamam||30||
kāsīsaṃ saindhavaṃ kiṇvaṃ kuruvindo manaḥśilā | kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca ||31|| phale śairīṣakārañje dhātucūrṇāni yāni ca | vraṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastānyavasādane ||32||
avasādanaṃ nirdiśannāha- kāsīsamityādi| kuruvindo lohitaratnaṃ ‘padmarāga’ ityucyate| kukkuṭāṇḍakapālāni kukkuṭāṇḍakarparāṇi| sumanomukulāni ceti jātikaliketyarthaḥ|dhātucūrṇāni yāni ceti haritālapuṣpakāsīsarasāñjanaprabhṛtīni| utsannamāṃseṣu unnatamāṃseṣvityarthaḥ| avasādana iti māṃsasphoṭane||31-32||
samastaṃ 9 vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā | prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmasu ||33||
eṣāṃ śodhanaropaṇādivargāṇāṃ samastānāmalābhe kalpāntaraṃ darśayannāha- samastamityādi| miśrakīyeṣu dravyagaṇeṣu tathā dravyasaṅgrahaṇīyokteṣu tathā saṃśodhanasaṃśamanīyokteṣu yāni dravyāṇi teṣāṃ samastānāmalābhe tricatuḥpañcaṣaḍādidravyāṇāmapi yogaḥ kartavya ityarthaḥ| tenādhyāyatrayanirdiṣṭagaṇaviṣayiṇyeveyaṃ paribhāṣā, na samastatantravyāpinī| anye samastamuttamabale vyādhau, ardhaṃ madhyabale, yathālābhaṃ hīnabale, iti kathayanti| ayaṃ pakṣo gayadāsācāryeṇa dūṣitaḥ| yathālābhamiti yasya yasya lābhaḥ syāttattat prayuñjītetyarthaḥ| yathoddiṣṭeṣu karmasviti ukteṣu vimlāpanādikarmasvityarthaḥ||33||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne miśrakādhyāyo nāma saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||37||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ||37||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyoktavidhiparīkṣitasya rogiṇaścikitsā kartavyā, tatra caitattantre vraṇinaḥ prādhānyādvraṇacikitsāmeva vimlāpanapāṭanadāraṇādikāṃ miśrīkṛtya dravyaistaistairmātuluṅgādibhirabhidhātuṃ miśrako'bhidhīyate| atrauṣadhānāṃ miśrīkṛtya gaṇarūpatayā'bhidhānādasya miśrakasañjñā|’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘āgantujaraktajayorapi pittapradhānatayā āgantuja ityādinā'tideśaḥ kṛtaḥ| āgantuje'pi āditaḥ pittakṣobhādūṣmādivṛddhau pittaharaṃ lepanaṃ yuktameva pākapratibandhārtham’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘atra saktavo yadyapi śītāstathā'pi dravyāntarasaṃyogādvraṇapācanā bhavanti| yathā tile proktaṃ- ‘śodhayedropayeccaiva yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ’ (ci. a. 1) iti| saktūnāṃ ca svatantre ‘dadhicukrasurāśukta’ (ci. a. 1) ityādinā saṃyuktasyaiva pācanatvaṃ vaktavyam| carake'pyuktaṃ- “satilā sātasībījadadhyambhaḥśaktupiṇḍikā” (ca. ci. a. 25) iti| tathā śītatve'pi śaktūnāṃ vraṇapācanaśaktirācāryavacanādevonnīyate| bhavati hi viṣayabhede'pi bhinnaśaktitvaṃ| yathā- kāñjikasyoṣṇasyāpi bahiḥsparśanaśītatvaṃ, tathā tilasya kaphapittakarasyāpi vraṇaviṣaye tridoṣaharatvam| yaduktaṃ “sa mādhuryāttathaivauṣṇyāt snehāccānilanāśanaḥ| kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāccāpi pittanut| auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ” iti cakraḥ ↩
- 4 ‘dravyāṇāṃ picchilānāṃ śālmalīśelutvakprabhṛtīnām’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘sudhākṣīraṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘sudhākṣīraṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘rasakriyā kvātha eva ghanībhūtaḥ kriyākalpe'bhidhātavyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘atra cotsādanaṃ yadyapi mṛduśītaṃ dravyaṃ bhavati, apāmārgaśca tīkṣṇaḥ, tathā'pi tasya mūlamihātīkṣṇaṃ grahītavyaṃ bhavati| aṅgabhedena dravyāṇāṃ guṇaviśeṣo yathā- śobhāñjanaṃ mūle phale ca tīkṣṇaṃ, puṣpaṃ tu tasya mṛdvapi’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘samprati atrādhyāye kathitauṣadhavargāṇāṃ tathā dravyasaṅgrahaṇīye tathā saṃśodhanasaṃśamanīye ca ye vargāḥ paṭhanīyāstatra sarvālābhe'rdhavargeṇa yathālabdhena vā dvitryādidravyeṇa cikitsāprayogārthaṃ paribhāṣāmāha- samastaṃ vargamityādi| atra vargaśabdena prakaraṇāt samānakriyāṇāṃ samūha ucyate| tenātraivādhyāye prāyeṇa samānakāryā vargā uktāḥ, teṣveveyaṃ paribhāṣā| yatra tu saṃyogaśaktyā prayogopadarśanaṃ na tatrārdhavargādiprayogaḥ, saṃyogaśakteranyatarasaṃyogyapanayenāpyapārthakatvāt| nahi pānīyakalyāṇaghṛtādau yathālābhaṃ pāko bhavati| yatra tu samānavīryatayā ekatra prayogo gaṇokteṣu dravyeṣu bhavati, tatrānyatarāpāye'pi tacchaktīnāṃ dravyāṇāṃ prayogārthaṃ sādhako bhavatyeva| ata eva carake'pyetadviṣaya evoktaṃ- “vargamapi vargeṇopasṛjet, uktamapi yadayaugikaṃ manyeta tadapoddharet” (ca. vi. a. 8) ityādi| etad dravyasamūhānāṃ tulyavīryatayā vā prayogaṃ tathā saṃyogaśaktyā vā prayogaṃ vivekena jñātumuktamatrāpi- bhiṣak prājña iti| atra ca yadyapi ardhavargaprayogo yathālābhaṃ prayogo'pi samastavargaprayogatulyatayā uktaḥ, tathā'pi samastaprayogasyaiva mahāphalatvaṃ jñeyaṃ, tasyaiva bahudravyaśaktiyogena mahāguṇatvāt| samastālābhe'rdhavargādiprayogaścireṇālpasādhako jñeyaḥ| anyathā tulyaphalatvaṃ syāt sarvasyārdhādibhiḥ samaṃ tadā prayāsasādhyaṃ sarvamardhavargādāvalpaprayāsasādhye samānaphale sati ko bāliśa upadiśedanutiṣṭhedvā| tasmāt sarvālābhe'rdhādividhānametat’ iti cakraḥ ↩