athāto dravadravyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| dravadravyāṇi pānīyakṣīrādīni, teṣāṃ vidhirvidhānaṃ bheda ityarthaḥ||1-2||
pānīyamāntarīkṣamanirdeśyarasamamṛtaṃ jīvanaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇamāśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrānidrādāhapraśamanamekāntataḥ pathyatamaṃ ca ||3||
pānīyamityādi| antarīkṣādāgatamāntarīkṣaṃ, na punastatra bhavaṃ; kutaḥ? meghajatvāt; tatra jātaṃ cetyeke| anirdeśarasam avyaktarasamaprakaṭarasamityarthaḥ, atyalparasatvāt; na punastasya raso nāsti| amṛtamiti amṛtamivetyarthaḥ, amṛtatvaṃ punarasya doṣaprakopasyākaraṇāt; ‘amṛtaṃ brahmarūpam’ ityanye| jīvanaṃ prāṇadhāraṇaṃ, ‘saumyadhātuvṛddhikaram’ iti kecit, ‘ojovṛddhikaram’ ityanye| tarpaṇaṃ tṛptijanakam| dhāraṇamiti śastrapātādivyathāsu mūrcchatāṃ śarīraṃ dadhātīti dhāraṇam| āśvāsajananamiti mārgādiśuṣkadehānāṃ prāṇajananam| śrametyādi praśamanaśabdaḥ śramādibhiḥ saha pratyekamabhisambadhyate, śramādīnāṃ praśamanamityarthaḥ; bahvāyāsakṛtaṃ kaṣṭaṃ śramaḥ; alpāyāsakṛtaḥ śrama eva klamaḥ; madaḥ pūgaphaleneva mattatā, sa ca viṣamadyaśoṇitottho vikāraḥ; tandrānidrayoḥ kaphavātakṛtayorapi praśamanaṃ sparśena, yā tu svābhāvikī nidrā tāṃ karotyeva pītaṃ sat; tandrā nidrābhedaḥ, nidrā prasiddhaiva| ekāntataḥ pathyatamamiti ekāntato'tiśayenetyarthaḥ, tarhi tamappratyayaḥ kathaṃ? ucyate- svārthikatvāt; etenātiśayena pathyamityarthaḥ; ‘anyeṣāmākāśaguṇabhūyiṣṭhabhūmisalilānāṃ pathyānāṃ prakṛṣṭaṃ pathyaṃ pathyatamam; ekāntagrahaṇena sarvakāladeśapuruṣavyādhiṣu prayogo'sya dyotyate’ ityeke; ‘tamappratyayena svasthasyātiśayena hitamityabhihitam’ ityapare||3||
tadevāvanipatitamanyatamaṃ rasamupalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādi ṣu sthāneṣvavasthitamiti ||4||
tasyānirdeśyarasasyāpi nirdeśyarasatve kāraṇaṃ nirdiśannāha- tadityādi| tadevāvanipatitamāntarikṣaṃ jalaṃ bhūmiprāptam| anyatamaṃ madhurādiṣvekatamam| upalabhate prāpnotītyarthaḥ| sthānaviśeṣāt deśabhedādityarthaḥ| ke punaste sthānaviśeṣā ityāha- nadītyādi| nadyo gaṅgādyāḥ; nadāḥ sindhuśoṇādayaḥ; saro divyakhyātaṃ puruṣavyāpāraṃ vinā; puruṣavyāpārakṛtastaḍāgaḥ, ‘talāva’ iti loke, kecidviparyayeṇārthamāhuḥ; vāpī iṣṭakādibhirbaddhā sasopānatīrthā ‘puṣkariṇī’ iti loke; kūpo mṛttikeṣṭakādibhirbaddho'sopānaḥ; cuṇṭī avabaddhakūpaḥ, anye ‘bhuā 1 giripalvalaṃ vā’ ityāhuḥ, bhuā 2 nadyāḥ samīpe tatkālakṛtā laghukūpikā, palvalamakhātagarta iti; prasravaṇamuccapradeśāt prasravajjalasthānaṃ parvatāśritam; udbhidaṃ punarnimnapradeśādūrdhvottiṣṭhajjalasthānaṃ; vikiraṃ vālukādi vikīrya gṛhyamāṇodakasthānaṃ; kedāraḥ prasiddhaḥ; palvalamānūpadeśajaṃ tṛṇādicchannaṃ saraḥ| ādigrahaṇāt hradasamudrādigrahaṇam||4||
tatra, ‘lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni sambhavanti’ ityeke bhāṣante ||5||
paramatamāha- tatretyādi||5||
tattu na samyak; pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyutkarṣāpakarṣeṇa | tatra, svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ 3 bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca; ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ; tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ ca; vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasam, avyaktaṃ 4 hyākāśamityataḥ; tat pradhānamavyaktarasatvāt, tatpeyamāntarīkṣālābhe ||6||
tannirākṛtya svamatamāha- tattvityādi| kṛta iti janitaḥ| utkarṣāpakarṣeṇeti vṛddhihrāsābhyām| svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ pṛthivyāmātmaguṇabahulāyām 5| ‘tatra pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhura’ ityādinā rasavijñānīya uktasya sāmānyavidherutsargākhyasya ‘tatra svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlam’ ityādiko viśeṣavidhirapavādākhyo'tra proktaḥ| anye tu bhūtadvayaguṇasaṃyogaṃ rasaviśeṣahetumāhuḥ| tathāhi- ‘tatra svalakṣaṇodakabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau madhuraṃ, pṛthivyanilabhūyiṣṭhāyāmamlaṃ, jalāgniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ lavaṇaṃ, vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ, pṛthivyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam, ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasam’ iti||6||
tatrāntarīkṣaṃ caturvidham | tadyathā- dhāraṃ, kāraṃ, tauṣāraṃ, haimamiti | teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ, laghutvāt; tat punardvividhaṃ- gāṅgaṃ, sāmudraṃ ceti | tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāyaśo varṣati | tayordvayorapi parīkṣaṇaṃ kurvīta- śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve bahiṣkurvīta, sa yadi muhūrtaṃ sthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ; varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudramiti vidyāt, tannopādeyam | sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati | gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ, tadupādadītāśvayuje māsi | śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt | tat sarvakālamupayuñjīta, tasyālābhe bhaumam | taccākāśaguṇabahulam | tat punaḥ saptavidham | tadyathā- kaupaṃ, nādeyaṃ, sārasaṃ, tāḍāgaṃ, prāsravaṇam, audbhidaṃ, cauṇṭyamiti ||7||
tatretyādi| dhārābhiḥ patatīti dhāram| karā varṣopalāḥ, teṣāṃ toyaṃ kāram| tauṣāram avaśyāyajaṃ niśājalam| tadeva saṃhatāvayavatvena sphaṭikaśilāśakalasadṛśāvayavaṃ himaṃ, tadbhavaṃ haimam| tadityādi| gāṅgamākāśādhiṣṭhānaṃ, sāmudraṃ punaravanyadhiṣṭhānam| tatretyādi| etena ‘gāṅgamāśvayuja eva grahītavyaṃ na bhādrapade māsi’ ityuktaṃ bhavati| tayoriti tayorgāṅgasāmudrayorityarthaḥ| kathaṃ parīkṣaṇamityāha- śālyodanetyādi| avidagdham avivarṇam| rūpyamaye bhājane'mlarase sāmudratoyaṃ vinā śālyannaṃ na kothameti| dinasya rātreśca pañcadaśo bhāgo muhūrtaḥ| avagantavyaṃ jñātavyamityarthaḥ| varṇānyatve ityādi| prakledaḥ kothaḥ| tannopādeyamiti doṣalatvāt| sāmudramityādi| etena sāmudrasyānupādeyasyāpi kadācidevopādeyatā darśitā| āntarikṣasya grahaṇopāyaṃ darśayannāha- śucītyādi| śuciranupahataḥ| harmyatalaparibhraṣṭamiti dhavalagṛhoparibhūmikāyāḥ sakāśādadhaḥ patadgṛhītam| tadityādi kaupamityādikaṃ sarvaṃ prāgeva vyākhyātam||7||
tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta, mahāguṇatvāt; śaradi sarvaṃ, prasannatvāt; hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vā; vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā; grīṣme'pyevaṃ; prāvṛṣi cauṇṭyamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti ||8||
tatretyādi| atra varṣāśabdo varṣānte āśvayuje vartate na tu bhādrapade, tatrāntarikṣajalasya niṣiddhatvāt; taduktaṃ- “balāhakādyāḥ samadāḥ kīṭā lūtāśca khecarāḥ| tadviṣotsargasaṃsargādagrāhyaṃ tattadā jalam” iti| tarhi bhādrapade kiṃ pātavyam? atrocyate- bhādrapade māsyākāśaguṇabhūyiṣṭhabhūmyāśritamāntarikṣavadbhavatīti tatpayaḥ peyamiti| anye punastaptaśītamambho 6 bhādrapade pāyayanti, pūrvasthāpitaṃ 7 māhendraṃ vā; anye tu ‘varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ kaupaṃ vā’ iti paṭhanti, tacca kaupaṃ vidāhaparihārārthaṃ sakṣaudraṃ peyamiti vyākhyānayanti| śaradi sarvaṃ ‘pātavyam’ iti śeṣaḥ| prasannatvāditi prasannatvaṃ nirdoṣatvamagastyodayāt| prāvṛṣi cauṇṭyamanavamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti anavaṃ purātanaṃ, tacca sārasaṃ tāḍāgaṃ vā; anabhivṛṣṭamanābhasaṃ, tacca kaupam| paraṃ yatra na vṛṣṭo devastadā sarvameva pātavyaṃ yadi vā saṃskṛtaṃ bhavet kvathanādibhiḥ; sarvatraivābhinavasya jalasya praviṣṭatvāt| anye tu ‘anavam’ ityasya sthāne ‘anabhinavam’ iti paṭhanti; atrāpi sa evārthaḥ||8||
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam | tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam ||9|| yo'vagāheta varṣāsu pibedvā'pi navaṃ jalam | sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣiprameva tu ||10||
idānīṃ navasya salilasya bāhyābhyantaraprayoge bāhyābhyantarāneva ca rogānnirdiśannāha- kīṭetyādi| kīṭādibhiḥ saha kothaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate, kothaḥ śaṭitatvaṃ; kīṭāḥ saviṣā vṛścikādayaḥ, śavo mṛtaprāṇiśarīraṃ, pradūṣitaṃ vikṛtīkṛtam| tṛṇaparṇotkarayutamiti tṛṇaparṇānāmutkaraḥ samūhastena yutam| kaluṣaṃ malinam| viṣasaṃyutamiti sthāvarajaṅgamaviṣayuktamityarthaḥ| varṣāsviti āśvayujaṃ vihāyāṣāḍhaśrāvaṇabhādrapadā gṛhyante| varṣāśabdo'yaṃ prāvṛṣi varṣāsu ca vartate| tadāha- “varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet” iti| bāhyābhyantarān rogāniti bāhyāḥ kuṣṭhādayaḥ, ābhyantarāstūdarādayaḥ; te ca yathāsaṅkhyamavagāhapānābhyāṃ jñeyāḥ||9-10||
tatra yat paṅkaśaivalahaṭhatṛṇapadmapatraprabhṛtibhiravacchannaṃ raviśaśikiraṇānilairnābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ tadvyāpannamiti vidyāt | tasya sparśarūparasagandhavīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ sambhavanti | tatra, kharatā paicchilyamauṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ, paṅkasikatāśaivālabahuvarṇatā rūpadoṣaḥ; vyaktarasatā rasadoṣaḥ; aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ; yadupayuktaṃ tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpādayati sa viryadoṣaḥ; yadupayuktaṃ cirādvipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti | ta ete āntarikṣe na santi ||11||
vyāpannalakṣaṇamāha- tatretyādi| paḍkaḥ kardamaḥ; śaivālaṃ śaivalaṃ; haṭhaḥ jalakumbhikā, ‘abhūmilagnamūlastṛṇaviśeṣaḥ’ ityeke| avacchannam ācchāditam| nābhijuṣṭaṃ na spṛṣṭam| upasṛṣṭaṃ saṃyutam| vyāpannaṃ doṣākrāntam| tāneva ṣaḍdoṣānnirdiśannāha- tatretyādi| auṣṇyaṃ bhūbāṣpajanitaṃ, na punaragnyātapakṛtam| dantagrāhitā atiśītatā'bhipretā| paṅketyādi sikatā vālukā| aniṣṭagandhatā visrādigandhatā| vyaktarasatā rasanendriyagrāhyamadhurādirasatā| yadupayuktamityādi kaphaprasekaḥ śleṣmasravaṇam| vīryaṃ cācintyakriyāhetuḥ| yadupayuktamityādi viṣṭambho guḍguḍāśabdaḥ| ta ete iti ete pūrvoktāḥ ṣaḍdoṣāḥ| āntarikṣe ityasyopalakṣaṇatvādākāśaguṇabhūyiṣṭhe'pi na sambhavanti||11||
vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ taptāyaḥpiṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca kartavyaṃ, nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanamiti ||12||
vyāpannānāṃ prasannatopāyaṃ darśayannāha- vyāpannānāmityādi| agnikvathanaṃ mahādoṣaduṣṭasya, sūryātapapratāpanamalpadoṣe, taptāyaḥpiṇḍādinirvāpaṇaṃ madhyadoṣe| loṣṭraḥ kaṭhino mṛnmayaḥ| nirvāpaṇaṃ jale niḥkṣepaṇamityarthaḥ| prasādanaṃ ca kartavyamiti agnikvathanādisvarūpaṃ prasādanaṃ nānyat| gandhāpanayane upāyamāha- nāgetyādi| nāgo nāgakeśaraḥ, campako rājacampakaḥ, utpalaṃ saugandhikaṃ; prabhṛtigrahaṇāt ketakīmallikādipuṣpāṇi||12||
sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye'pi vā | puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet ||13||
tadudakaṃ guṇavadapi kimmayapātrasthaṃ peyamityāha- sauvarṇe ityādi| puṣpāvataṃsaṃ puṣpasugandhīkṛtam||13||
vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yaccāpyanārtavam | doṣasañjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat ||14|| vyāpannamudakaṃ yastu pibatīhāprasāditam | śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣamavipākatām ||15|| śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca | anyānvā 8 viṣamānrogānprāpnuyādacireṇa saḥ ||16||
vyāpannādivarjanamāha- vyāpannamityādi| anārtavamiti ṛtuviśeṣānupayogyam, anṛtuvṛṣṭamiti kecit| aprasādhitamiti kvathanādyasaṃskṛtam||14-16||
tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti | tadyathā- katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti ||17||
tatretyādi| katakaṃ śaśakapurīṣapratimaṃ phalaṃ; gomedakaḥ puṣparāgābho maṇiḥ, matkolamiti kecit; bisagranthiḥ padmamūlaṃ; śaivālamūlaṃ prasiddham; muktā mauktikaṃ; maṇiḥ sphaṭikādiḥ| etena rūpadoṣāpayanopāyo darśitaḥ| anye tu bisagranthītyasyāgre ‘parṇīmūlaṃ’ iti paṭhanti; tatra parṇī pānīyapṛṣṭhajā, tasyā mūlaṃ jaṭā||17||
pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tadyathā- phalakaṃ, tryaṣṭakaṃ, muñjavalaya, udakamañcikā, śikyaṃ ceti ||18||
pañcetyādi| nikṣepaṇaṃ yatra jalaṃ nikṣipyate sthāpyate, tena bhūmyādisparśābhāvāddoṣāntarānudayaḥ| phalakaṃ śālmalīkāṣṭhādiviracitaṃ, tryaṣṭakam aṣṭāsradaṇḍatrayasaṃyogaḥ, muñjavalayo muñjādiviracito valayākāraḥ, udakamañcikā ākāśāntarāle nirantaranihitavetraveṇvādiviracitā vetragṛhādyabhidhānā, śikyaṃ muñjādiviracitaṃ prasiddham||18||
sapta śītīkaraṇāni bhavanti; tadyathā- pravātasthāpanam, udakaprakṣepaṇaṃ, yaṣṭikābhrāmaṇaṃ, vyajanaṃ, vastroddharaṇaṃ, vālukāprakṣepaṇaṃ, śikyāvalambanaṃ ceti ||19||
saptetyādi| udakaprakṣepaṇamiti salilapūrṇe bhājane vastrādipīḍite ākaṇṭhamaparaśītasalilanikṣepaḥ| yaṣṭikābhrāmaṇaṃ yantrayaṣṭyādibhrāmaṇam| vyajanamiti vyajanādinā vātalīkaraṇam| vastroddharaṇaṃ vastreṇa gālanam| vālukāprakṣepaṇam udakapātrasya vālukāmadhye nikṣepaṇam| śikyāvalambanaṃ prasiddham||19||
nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam | acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavaducyate ||20||
kīdṛśaṃ punarupādeyaṃ bhaumamityāha- nirgandhamityādi| śuci anupahatam| laghu ceti cakāraḥ samastaguṇavattve'tyantaguṇakāri, alpaguṇavattve tvalpaguṇakārīti tāratamyasūcakaḥ| hṛdyaṃ cetyatra tu kvathitajalasya hṛdayāpriyatve'pyupagrahaṇārthama| guṇavat praśastaguṇopetam||20||
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ, laghūdakatvāt; pūrvābhimukhāstu na praśasyante, gurūdakatvāt; dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalāḥ, sādhāraṇatvāt | tatra sahyaprabhavāḥkuṣṭhaṃ janayanti, vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍurogaṃ ca, malayaprabhavāḥ kṛmīn, mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi, himavatprabhavā hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān, prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupajanayanti, pāriyātraprabhavāḥ pathyā balārogyakarya iti ||21||
idānīṃ jāṅgalapaścimadeśasthānūpapūrvadeśasthasādhāraṇamadhyadeśasthānāṃ nadīnāṃ guṇānnirdiśannāha- tatra nadya ityādi| paścimābhimukhā jāṅgalapaścimadeśasthāḥ paścimasamudragāḥ, pūrvābhimukhāḥ ānūpadeśasthāḥ pūrvasamudragāḥ, dakṣiṇābhimukhāḥ madhyadeśasthāḥ| śailādibhedena guṇānnirdiśannāha- tatretyādi| malayaprabhavā iti malayaprabhavā hi nadyo dvividhā bhavanti- pāṣāṇasikatāvāhinyaḥ, apāṣāṇasikatāvāhinyaśca; tatra pāṣāṇasikatāvāhinyaḥ pathyāḥ, apāṣāṇasikatāvāhinyaḥ kṛmīn janayanti| himavatprabhavā iti tā api dvividhāḥ- himavaduparibhāgaprabhavāḥ pathyāḥ, adhobhāgaprabhavāstu hṛdrogādihetavaḥ| viśiṣṭadeśāśritaparvataprabhavāṇāṃ nadīnāṃ salilaguṇaṃ darśayannāha- prācyetyadi| avantī ujjayinī tayopalakṣito deśastasya pūrvasyāṃ jātāḥ prācyāvantyāḥ, paścimasyāṃ jātā aparāvantyāḥ śailāḥ, teṣu yā nadyaḥ; etena viśiṣṭadeśāśritaparvataprabhavāṇāṃ nadīnāṃ salilaguṇa uktaḥ| ‘ujjayinyupalakṣite deśe yāḥ prācīṃ paścimāṃ cābhimukhaṃ yānti tāḥ prācyāvantyā aparāvantyāśca, na tu ujjayinīprabhaveṣu parvateṣu’ ityanye| ayamartho gayadāsena dūṣitaḥ| pāriyātretyādi pāriyātraḥ parvatabhedaḥ, tatra prabhavā nadyo dvividhāḥ- taḍāgajā darījāśca; tatra taḍāgajāḥ pathyāḥ, darījā doṣalāḥ||21||
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ | gurvyaḥ śaivālasañchannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ ||22||
nadīnāṃ dhanvānūpasādhāraṇaśailāśrayāṇāṃ sarvāsāmeva śeṣībhūtaṃ viśeṣaṃ darśayannāha- nadya ityādi||22||
prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ | laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣeyā bale hitāḥ ||23||
idānīṃ viśiṣṭadeśaprabhavāṇāṃ nadīnāṃ guṇaviśeṣaṃ darśayannāha- prāyeṇetyādi| maruṣu prasiddheṣu marudeśeṣu, natu jāṅgalaśabdābhihiteṣu| pauruṣeyā vṛṣyā ityarthaḥ| anye tu ‘īṣatkaṣāyā madhurā laghupākā bale hitāḥ’ iti paṭhanti||23||
tatra sarveṣāmeva bhaumānāṃ grahaṇaṃ pratyūṣasi, tatra hyamalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati, sa eva cāpāṃ paro guṇa iti ||24||
bhaumānāṃ dināpekṣaṃ grahaṇakālaṃ niyamayannāha- tatretyādi| pratyūṣasi prabhāte| sa eva cāpāṃ paro guṇa iti sa ca śaityāmalatvalakṣaṇo'pāṃ paramo guṇa ityarthaḥ| anye tu ‘śaityaṃ cāpāṃ paro guṇaḥ’ iti paṭhanti| tatra cakāro'malasūcanārthaḥ||24||
divārkakiraṇairjuṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ | arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā ||25||
tatra bhaumānāmarkasomakarasaṃskārajaguṇenāntarikṣatulyatvaṃ tadalābhe upādānāyāha- divetyādi| arkagrahaṇe siddhe divāgrahaṇaṃ samastadinaprāptyarthaṃ, kiraṇagrahaṇaṃ durdinavyudāsārtham| divāniśītivacanāt saro'pi candrārkakarasambaddhaṃ satyapyarke candrasambandhādarūkṣaṃ, satyapi candre'rkasambandhādanabhiṣyandi| doṣān vyādhīn jhaṭiti yadabhiṣyandate utpādayati tadabhiṣyandi, viparyayeṇānabhiṣyandi| niśāgrahaṇaṃ samastarātriprāptyartham| yadyapi paurṇamāsyāmeva sakalarātrau candrasambandho nānyāsu, tathā'pi ekayā'pi paurṇamāsyā rātryā'tiśāyī saṃskāraḥ kṛto'nyāsvapyanuvartate| etenātiśītoṣṇasnigdharūkṣaṃ ninditamityuktaṃ bhavati||25||
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane | balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param ||26||
kiṅguṇaṃ punargaganāmbu yenaitattulyamucyata ityāha- gaganāmbvityādi| balyamupacayaujaḥśaktikaratvāt| viśiṣṭarasādyutpādanādrasāyanaṃ svasthāturopayogi| medhyaṃ pavitram| pātrāpekṣi tataḥ paramiti atiśreṣṭhabhājane gṛhītamadhikaṃ guṇaṃ karotītyarthaḥ| anye tu medhyasthāne śītamiti paṭhanti| pūrvaṃ doṣaśamanādi noktamadhunā agastyodayadarśanaviśeṣaprabhāvāduktam||26||
rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham | candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam ||27||
candrakāntamaṇiprabhavajalasya guṇamāha- rakṣoghnamitādi| rakṣoghnaṃ rākṣasabhayaharam| hlādi sukhāvaham| candrakāntodbhavamiti candrakāntamaṇiprabhavam| idaṃ tu candrakiraṇānupraveśānnābhasaṃ, maṇiprādurbhūtatvādbhaumamityubhayātmakam||27||
mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye | bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā ||28|| ūrdhvage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate |29|
śītoṣṇaviṣayamāha- mūrcchetyādi| pittoṣṇadāheṣviti uṣṇe śaradi grīṣme ca| madātyaye madyavikāre| bhramaścakrārūḍhasyeva| parīteṣu yukteṣu| tamakaḥ śvāso moho vā| vamathau chardiroge||28||-
pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe ||29|| ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare | hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjayet ||30||
pārśvetyādi| stimite koṣṭhe āmakoṣṭhe ityarthaḥ| sadyaḥśuddhe iti yasmin dine śodhanaṃ kṛtaṃ tatretyeke, apare tu saptāhamityāhuḥ| yadyapyauṣṇyaṃ sparśadoṣa uktastathā'pyavasthāyāṃ vyavahārārthatvenopādeyam; anye tu pūrvamauṣṇyaṃ bhūbāṣpajanitameva doṣatvenoktam, idaṃ tvagnyātapakṛtamiti samādadhati||29-30||
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam | tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham ||31|| tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu | tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca ||32|| vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam | sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ laghu ||33|| cauṇṭyamagnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛnna ca | kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam ||34|| madhuraṃ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṃ smṛtam | vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu dīpanam ||35|| kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam | tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat ||36|| sāmudramudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt |37|
samastanadīnāṃ śeṣaguṇamāha- nādeyamityādi| dvividhaṃ kaupaṃ sakṣāramavyaktarasaṃ ca; yat sakṣāraṃ tat pittalaṃ, itaranna pittalam||31-36||-
anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandi garhitam ||37|| ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam | pāke'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam ||38|| dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu |39|
ānūpadhanvasādhāraṇaguṇairnirdiśannāha- aneketyādi| atra sparśarūparasagandhavīryavipākāḥ prāguktā doṣā jñeyāḥ| ebhiriti ebhiḥ pūrvoktaiḥ sparśādibhirityarthaḥ| avidāhi adāhakārītyarthaḥ||37-38||-
kaphamedo'nilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam ||39|| śvāsakāsajvaraharaṃ pathyamuṣṇodakaṃ sadā |40|
uṣṇodakaguṇamāha- kaphetyādi| pathyaṃ hitam| uṣṇodakamardhāvaśiṣṭamudakam||39||-
yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu ||40|| caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tattoyaṃ guṇavat smṛtam |41|
uṣṇodakabhedamāha- yadityādi| nirvegaṃ niścalam||40||-
na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā ||41|| amlībhūtaṃ kaphotkledi na hitaṃ tat pipāsave |42|
paryuṣitamuṣṇodakaṃ na dātavyamityāha- na cetyādi| paryuṣitaṃ rātryuṣitam||41||-
madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā ||42|| sannipātasamutthe ca śṛtaśītaṃ praśasyate |43|
śṛtaśītaviṣayamāha- madyapānādityādi| pūrvaṃ madātyaye śītam, atra tu madātyayasamudbhūte roge śṛtaśītaṃ; madātyaye madātyayasamudbhūte roge cobhayasminnapi śṛtaśītaṃ prayoktavyamityarthaḥ||42||-
snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam ||43|| vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṃ guru |44|
udakaprasaṅgena nārikelaphalasalilasyāpi guṇaṃ nidarśayannāha- snigdhamityādi| nārikelodakamīṣatpakvārdranārikelaphalāntarvarti salilamityarthaḥ| jejjhaṭastu ‘laghu’ iti paṭhati, laghutvaṃ ca śīghrapariṇāmitvamicchati||43||-
dāhātīsārapittāsṛṅmūrcchāmadyaviṣārtiṣu ||44|| śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu ca |45|
adhunā śṛtaśītasya śeṣaviṣayamāha- dāhetyādi||44||-
arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye ||45|| mande'gnāvudare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā | vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret ||46|| iti jalavargaḥ |
keṣu rogeṣu jalaṃ mandaṃ peyamityāha- arocake ityādi| yāvat pratiṣedhayitumaśakyaṃ tāvadācarediti mandārthaḥ| ayaṃ pānīyavargo nibandhakārairviparītakrameṇa paṭhitaḥ| asmābhistu yathaiva gurubhiḥ kathitastathaiva krameṇa vyākhyātaḥ| iti pānīyavargaḥ||45-46||
atha kṣīravargaḥ | gavyamājaṃ tathā cauṣṭramāvikaṃ māhiṣaṃ ca yat | aśvāyāścaiva nāryāśca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ ||47||
idānīṃ kṣīrasyāṣṭavidhāṃ yonimāha- gavyamityādi| kareṇurhastinī| aśvāyāśca nāryāśca kareṇūnāṃ ceti cakāratrayamanuktasamānajātīyakṣīrāṇāṃ samuccayārthaṃ, tenāśvatarīkharīmṛgīkhaṅginīkṣīrāṇāmapi grahaṇam| tat punarbhūyasā nopayujyata iti na kṛtaṃ sākṣāttadgrahaṇam||47||
tattvanekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru | madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ saraṃ mṛdu | sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate ||48||
sarveṣāmeva kṣīrāṇāṃ daśavidhaṃ guṇaṃ nirdiśannāha- tattvityādi| tattvanekauṣadhirasaprasādamiti tuśabdaḥ punararthe, oṣadhiśabdena sarvadravyāṇi na tu phalapākāvasānāḥ, rasaḥ sāraḥ kiṭṭabhāva(ga)rahita ojaḥśukrādivat, etena śuklatvaṃ dyotyate| prāṇadamagnisomādidhāraṇādupacayādikaraṇādvā| picchilaṃ viśadaviparītam| ślakṣṇaṃ kharaviparītam| evamidaṃ kṣīraṃ daśaguṇayuktaṃ bhavati| jejjhaṭastu “tattvanekauṣadhirasaprasādaḥ kṣīratāṃ gataḥ| sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate” iti paṭhati, vyāravyānayati ca- kṣīratāṃ gataḥ kṣīratvaṃ prāptaḥ| prāṇabhṛtāṃ prāṇināṃ jarāyujānām| sātmyaṃ nāma susvaṃ yat karoti taducyate||48||
tatra sarvameva kṣīraṃ prāṇināmapratiṣiddhaṃ jātisātmyāt, vātapittaśoṇitamānaseṣvapi vikāreṣvaviruddhaṃ, jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣa- pāṇḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥśūlodāvartātisārapravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ, pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sandhānaṃ vamanavirecanāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāccaujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyāmakarśitānāṃ ca pathyatamam ||49||
sarveṣāmeva samānaguṇānāṃ kṣīrāṇāṃ samānakarma nirdeṣṭumāha- tatretyādi| sarvam aṣṭavidhamapātyarthaḥ| prāṇināṃ jarāyujānām| jātisātmyāt manuṣyādijātisukhakaratvāt| mānaseṣu vikāreṣu rajastamaḥsaṃsargajeṣu| jīrṇajvaretyādi jīrṇaśabdameke jvareṇa saha sambadhnanti, anye tu klamāntairjvarādibhiḥ saha, jīrṇatvenaiteṣu prāyeṇa vātapittānubandho bhavatītyāhuḥ| haraśabdo jvarādibhiḥ klamāntaiḥ sarvaiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| kāseti kāso'tra kaphakāsaṃ tyaktvā, śoṣo'tra mukhakaṇṭhatālūnāṃ, kṣayo rājayakṣmā, gulmodarayorvātapaittikayoḥ, mūrcchābhramamadapipāsāsu kaphāmarahitāsu, hṛdayadoṣāṇāṃ vātapittaprāyāṇāṃ, pāṇḍuroge vātapittaprāye, grahaṇīpradoṣe jīrṇāvasthāyām, arśassu raktapittaprabaleṣu, atisāre vātapittaśoṇitaprāye pakvāvasthāyāṃ, pravāhikāyāṃ vātapittaprabalāyāṃ, garbhasrāve āmānvayādinā; raktapitte kaphapradhāne, agnimāndye ca na deyam| balyaṃ māṃsopacayakaram, anye ojaso vardhanamiti; tanmate ‘ojaso vardhanam’ iti pāṭho'gre na bhavati| vṛṣyaṃ śukrajanakaṃ, vājīkaraṇaṃ śukrapravartanam, etena janakapravartakamityuktam| rasāyanaṃ satatopayogāt| medhyaṃ medhājanakaṃ pavitraṃ vā| pāpmāpahaṃ pāpopaśamanaṃ viśeṣato gavyam| vayaḥsthāpanaṃ jarayā vinā| āyuṣyaṃ āyuṣe hitam| sandhānaṃ bhagnasya| vamanavirecanāsthāpanamiti vamanaṃ vamanadravyasaṃyogi; virecanaṃ saratvānmṛdukoṣṭhasya, ‘recanadravyasaṃyogādvirecanam’ ityanye; āsthāpanam āsthāpanadravyasaṃyogi, āsthāpanaṃ nirūhaṇamityanarthāntaram| tulyaguṇatvāccaujaso vardhanamiti yāvanta evaujaso guṇāstāvanta eva kṣīrasyāpi, tena taistairevātmaguṇaisteṣāṃ samānānāmojaso guṇānāmabhivardhanam| jejjhaṭastu ‘gavyaṃ tu śītaṃ snigdhaṃ madhuramavidāhī’ iti paṭhati, śeṣaṃ tu samaṃ; tanmate gokṣīrasyaiva guṇāḥ||49||
alpābhiṣyandi gokṣīraṃ 9 snigdhaṃ guru rasāyanam | raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ ||50|| jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ smṛtam |51|
sāmānyena kṣīrasya guṇamabhidhāya gavyasyaiva viśiṣṭaṃ guṇakarma nirdiśannāha- gokṣīramityādi| doṣadhātumalasrotasāṃ mandakledaprāptijanakamalpābhiṣyandi||50||-
gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam ||51|| dīpanaṃ laghu saṅgrāhi śvāsakāsāsrapittanut 10| ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt ||52|| nātyambupānādvyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ |53|
ajākṣīraguṇamāha- gavyatulyaguṇamityādi| guṇaśabdastatkārye phale vartate| atrālpakāyatvādayaḥ svarūpaviśeṣeṇa na kṣīrapathyatve hetavaḥ, teṣāmalpakāyatvādīnāmavyādiṣvapi sambhavāt; ato dvayameva kṣīrapathyāpathyavibhāge heturjātiviśeṣo bhramaṇādiviśeṣaśca| sarvavyādhiharaṃ sarvadoṣaharam||51-52||-
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiñcidauṣṭraṃ svādurasaṃ laghu ||53|| śophagulmodarārśoghnaṃ kṛmikuṣṭhaviṣāpaham |54|
idānīmauṣṭrakṣīraguṇamāha- rūkṣetyādi||53||-
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham ||54|| pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasambhave |55|
āvikakṣīraguṇamāha- āvikamityādi| kaphāvahaṃ kaphakaram| kevalavāteṣviti kevaleṣvanāvṛteṣu, asaṃyukteṣvapītyarthaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- “āvikaṃ madhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ pittakaphāvaham| guru śuddhe'nile pathyaṃ sekaścānilaśoṇite”- iti| śuddhe'nile anāvṛte, anilaśoṇite raktāvṛte vāte, sekaḥ pariṣekaḥ||54||-
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam ||55|| nidrākaraṃ śītataraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru |56|
mahiṣīkṣīramāha- mahābhiṣyandītyādi| doṣadhātumalasrotasāmatiśayakledaprāptijanakaṃ mahābhiṣyandi| gavyāt snigdhataraṃ gokṣīrāt snigdhataramityarthaḥ||55||-
uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ ||56|| madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu |57|
aśvādikṣīramāha- uṣṇamityādi| ekaśaphā aśvādayaḥ, śaphaḥ khuraḥ| ‘śākhā bāhujaṅghe, tadvātaharam’ ityeke; ‘śākhā raktādayo dhātavaḥ’ ityanye| ‘kāñjikasyeva prabhāvādādhāraprabhāvācca śākhāyāṃ hanti, koṣṭhe karotī’ ityāmananti||56||-
nāryāstu madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam ||57|| nasyāścyotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam |58|
mānuṣaṃ kṣīramāha- nāryāstvityādi| āścyotanamakṣipūraṇam||57||-
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru ||58|| snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam |59|
hastinīkṣīramāha- hastinyā ityādi| sthairyakaraṃ śarīradārḍhyakaram, anye ‘tāruṇsthāpakam’ ityāhuḥ||58||-
prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam ||59|| rātryāḥ somaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā |60|
prābhātikaṃ kṣīramāha- prāya ityādi| viṣṭambho guḍaguḍāśabdaḥ||59||-
divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt ||60|| śramaghnaṃ vātanuccaiva cakṣuṣyaṃ cāparāhṇikam |61|
āparāhṇikakṣīramāha- divākaretyādi| aparāhṇo dināntabhāgaḥ| vṛddhānumatau pāṭhāvimau||60||-
payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam ||61||
āmakṣīramāha- paya ityādi||61||
tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam |62|
pakvasya guṇamāha- tadityādi| śṛtaṃ pakvam, āvartitamityarthaḥ| anabhiṣyandi kiñcidabhiṣyandītyarthaḥ|62|
varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam ||62||
strīkṣīre pākaniṣedhamāha- varjayitvetyādi| striyāḥ stanyaṃ varjayitvā'nyadugdhāni śṛtānyeva hitāni bhavantītyarthaḥ| tat strībhavaṃ stanyamāmamakvathitameva hitam||62||
dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītamato'nyathā |63|
teṣāṃ sarvakṣīrāṇāmeva dohanakāladhārāpātoṣṇānāṃ guṇaviśeṣaṃ nirdiśannāha- dhāroṣṇamityādi| guṇavat guṇānvitaṃ, viparītamaguṇavat, ato'nyatheti dhāroṣṇaṃ yanna bhavati|63|
tadevātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇamucyate ||63||
atipakvamāha- tadityādi| bṛṃhaṇaṃ dehavṛddhikaram||63||
aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat | varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yacca vigrathitaṃ bhavet ||64|| iti kṣīravargaḥ |
kīdṛśaṃ kṣīraṃ varjyamityāha- aniṣṭetyādi| vivarṇaṃ śuklādvarṇāntaramāpannam| virasaṃ madhurādanyarasam| vigrathitamamlādidravyasaṃyogena vigrathitāvayavaṃ, yalloke vinaṣṭamiti prasiddham||64||
atha dadhivargaḥ | dadhi tu madhuramamlamatyamlaṃ ceti; tatkaṣāyānurasaṃ snigdhamuṣṇaṃ pīnasaviṣamajvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyaṃ prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca ||65||
atha dadhibhedānāha- dadhītyādi| etena triprakāraṃ dadhyuktam| sāmānyadadhiguṇamāha- tadityādi| uṣṇamuṣṇavīryam| vṛṣyaṃ śukrakaram| maṅgalyaṃ maṅgalahetuḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘dadhi tu madhuraṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ gurvamlamabhiṣyandi śleṣmapittaśophavardhanaṃ kārśyāpahaṃ rocanaṃ maṅgalyaṃ ca, tadeva coddhṛtasāraṃ grāhyanabhiṣyandi ca, sasaraṃ kaphamedaḥśukrakṛt, tridoṣakṛnmandajātam’ iti||65||
mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam | kaphapittakṛdamlaṃ syādatyamlaṃ raktadūṣaṇam ||66||
atha triprakārasyāpi dadhno guṇamāha- mahetyādi| mahābhiṣyandīti pūrvavadvyākhyeyam||66||
vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt |67|
mandajātaguṇamāha- vidāhītyādi| tridoṣakṛditi doṣān vātapittaśleṣmāṇaḥ karotīti doṣakṛditi siddhe trigrahaṇametajjñāpayati yanmandajātaṃ dadhi trīnapi doṣān yaugapadyena tulyabalasvena ca kopayati, na punaḥ paripāṭhyā hīnādhikabhāvena vā|67|
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam ||67|| vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam |68|
godadhyāha- snigdhamityādi||67||-
dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham ||68|| durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam |69|
ajādadhyāha- dadhyājamityādi||68||-
vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam ||69|| balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam |70|
mahiṣīdadhyāha- vipāke ityādi| balāsaḥ śleṣmā| snigdhapadabalāsavardhanapadābhyāṃ saha ‘viśeṣāt’ iti sambadhyate||69||-
vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru 11 bhedyauṣṭrikaṃ dadhi ||70|| vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca |71|
uṣṭrīdadhyāha- vipāke ityādi| sakṣāramīṣatkṣāram||70||-
kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi ||71|| rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi doṣalam |72|
meṣīdadhyāha- kopanamityādi| durnāmāni arśāṃsi| doṣalamapathyatvena vikārakāri||71||-
dīpanīyamacakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam ||72|| rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat |73|
aśvādadhyāha- dīpanīyamityādi| vāḍavamāśvam||72||-
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru ||73|| cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā guṇottaram |74|
mānuṣīdadhyāha- snigdhamityādi| cakṣuṣyamagryaṃ śreṣṭhaṃ cakṣuṣyamityarthaḥ| guṇottaraṃ guṇotkṛṣṭam||73||-
laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam ||74|| kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam |75|
hastinīdadhyāha- laghvityādi||74||-
dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak ||75|| vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyameva guṇottaram |76|
sarveṣāṃ godadhi śreṣṭhamityāha- dadhīnītyādi| evametena prakāreṇa, evāvadhāraṇe||75||-
vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt ||76|| kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam |77|
vastrādigālitadadhiguṇamāha- vātaghnamityādi| suparisrutaṃ suṣṭhu gālitaṃ vastrādibhiḥ||76||-
śṛtāt kṣīrāttu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam ||77|| vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam |78|
kvathitakṣīrajātasya dadhno guṇamāha- śṛtādityādi||77||-
dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo'nilanāśanaḥ ||78|| vahnervidhamanaścāpi kaphaśukravivardhanaḥ |79|
dadhyavayavaviśeṣāṇāṃ guṇaviśeṣaṃ darśayannāha- dadhna ityādi| saraḥ dadhna uparitano bhāgaḥ snehabahulaḥ ‘tara’ iti prasiddhaḥ| vahnervidhamanaḥ agnināśanaḥ| vṛṣyaḥ śukravardhana iti cobhayamativṛddhikaratvaprāptaye; etena janakapravartakamuktam||78||-
dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam ||79|| dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam |80|
uddhṛtasnehasya dadhno guṇamāha- dadhītyādi| asāraṃ sārarahitam| viṣṭambhīti savātatodaśūlā malasyāpravṛttirviṣṭambhaḥ; anye ‘viṣṭambho guḍaguḍāśabdaḥ’ iti prāhuḥ||79||-
śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam ||80|| hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate |81|
ṛtubhedena heyopādeyatāmāha- śaradityādi||80||-
tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam ||81|| amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ kaphavātanut | prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat | balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca ||82|| svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā śṛtakṣīrabhavaṃ saraśca | asāramevaṃ dadhi saptadhā'smin varge smṛtā mastuguṇāstathaiva ||83|| iti dadhivargaḥ |
mastuguṇamāha- tṛṣṇetyādi| mastu adhodadhi jalamiśraṃ; tacca saptavidhaṃ dadhibhedāt; anye tu dadhitakrajabhedena mastu dvividhamicchanti| malaṃ mūtrapurīṣam| bhaktacchandaṃ bhojanābhilāṣam||81-83||
atha takravargaḥ | takraṃ tu madhuramamlaṃ kaṣāyānurasamuṣṇavīryaṃ laghurūkṣamagnidīpanaṃ garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlabhedaḥśleṣmānilaharaṃ madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatpraśamanamavṛṣyaṃ ca ||84||
atha takraguṇānāha- takramityādi| garaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ, sadābhāvinaṃ varjayitvā'nye viṣamajvarāḥ, praseko lālāsrāvaḥ| snehavyāpat snehātiyogāyogasamuttho vikāraḥ| avṛṣyam aśukralam| tacca tantrāntare trividhaṃ- “rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam| takraṃ doṣāgnibalavittrividhaṃ tat prayojayet” (ca. ci. a. 14)- iti| tantrāntare sarveṣāmevaiteṣāṃ pṛthagguṇopavarṇanaṃ kṛtam||84||
manthanādipṛthagbhūtasnehamardhodakaṃ ca yat | nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase | yattu sasnehamajalaṃ mathitaṃ gholamucyate ||85||
atha kīdṛk takraṃ yasyāyaṃ guṇanirdeśaḥ kṛtaḥ? ucyate- manthanādītyādi| gholamāha- yattvityādi| tattu dadhiguṇameva| sasnehaṃ sajalamudaśvit; tadguṇāstu matāntarādboddhavyāḥ||85||
naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale | na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike ||86||
tasya takrasya niṣedhaviṣayamāha- naivetyādi| uṣṇakāle śaradgrīṣmayoḥ||86||
śītakāle'gnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca | mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate ||87||
keṣu praśastamityāha- śītakāla ityādi| mārgāvarodhe srotaḥśodhakatvāt| duṣṭe ca vāyau vikṛte vāte; sa ca prāyaḥ koṣṭhastho jñeyaḥ||87||
tat punarmadhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ pittapraśamanaṃ ca; amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca ||88||
takrasya rasaviśeṣeṇa guṇaviśeṣamāha- tadityādi||88||
vāte'mlaṃ saindhavopetaṃ, svādu pitte saśarkaram | pibettakraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam ||89||
saṃyogaviśeṣeṇa tridoṣaharatvamāha- vāte ityādi||89||
grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā |90|
tasya hetvantarairvigrathitasya ghanībhūtāvayavasya svaguṇān nirdiśannāha- grāhiṇītyādi| vinaṣṭaṃ takraṃ ghanāvayavaṃ takrakūrcikā|90|
takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ ||90||
idānīṃ takrāddadhimastunastathā takramastuno'pi viśeṣaṃ guṇeṣu darśayannāha- takrādityādi| maṇḍo mastukaḥ; kūrcikābhūtaṃ yaddadhi takraṃ ca tābhyāṃ jāto yo maṇḍaḥ sa takrāllaghutaraḥ, prākṛtadadhijātaṃ punarmastu lāghavāttakrasamameva| anye tvevaṃ paṭhanti, ‘dadhikūrcikatakrajaḥ’ iti| takra prākṛtadadhijaḥ, kūrcikībhūtadadhijaḥ, kūrcikībhūtatakraja iti mastutrayasaṅgrahaḥ| ‘takratulyo dadhimaṇḍo viṣṭambhārucināśana’ iti ca kvacit paṭhyate| prākṛtamastu ca grīṣmādividāhena sujātasya 12 dadhno'ccho bhāga ucyate||90||
guruḥ kilāṭo'nilahā puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ |91|
takrakūrcikāprastāve kṣīrakūrcikāmāha- gururityādi| kūrcikībhūtakṣīrasya ghanabhāgaḥ kilāṭaḥ; yaṃ lokāḥ kṣīrāṃśumityāhuḥ, sūdāstu ‘kilāṭī’ iti| puṃstvaṃ śukram|91|
madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṭau ||91||
pīyūṣamoraṭāvāha- madhurāvityādi| tadvaditi kilāṭatulyau| pīyūṣaḥ sadyaḥprasūtāyā goḥ kṣīraṃ saptāhaṃ yāvat, tadeva saptāhāt parato yāvat prasannatāṃ na gacchati tāvat ‘moraṭa’ ityucyate| jejjaṭastu ‘vinaṣṭakṣīrabhavaṃ mastu moraṭam’ ityāha||91||
navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ madhuraṃ kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṅgrāhi pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo'rditāpahaṃ, cirotthitaṃ guru kaphamedovivardhanaṃ 13 balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ praśasyate ||92||
sadyaskaṃ navanītamāha- navanītamityādi| sadyaskaṃ sadyobhavam| sukumāraṃ dehasaukumāryakaram| saṅgrāhi prabhāvāttakrāvayavasambandhācca, ata evāmlam| cirotthitasya navanītasya guṇamāha- gurvityādi| balakaramojaskaram| bṛṃhaṇaṃ dehopacayakaram| viśeṣeṇātiśayenetyarthaḥ||92||
kṣīrotthaṃ punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ cakṣuṣyaṃ saṅgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca ||93||
kṣīramathanotthitasya navanītasya guṇamāha- kṣīrotthamityādi| dadhyutthitanavanītāpekṣayā utkṛṣṭe snehamādhurye yasmin tattathā| atiśītamapi tadapekṣayaiva| prasādanaṃ ceti raktapittanetrarogayoḥ| prasādanasthāne ‘varṇaprasādanīyam’ iti kecit paṭhanti||93||
santānikā punarvātaghnī tarpaṇī vṛṣyā balyā snigdhā rucyā madhurā madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca ||94||
kṣīrotthanavanītaprasaṅgena kṣīrotthasantānikāmāha- santāniketyādi| santānikā kṣīrasyopari styāno bhāgaḥ kṣīrasara 14 ityarthaḥ| tarpaṇī tṛptijanikā||94||
vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo'bhivarṇitaḥ | vikalpānavaśiṣṭāṃstu kṣīravīryātsamādiśet ||95|| iti takravargaḥ |
nanu cāṣṭānāṃ kṣīrāṇāṃ nirdiṣṭatvādiha takramastutakrakūrcikākilāṭapīyūṣamoraṭanavanītasantānikādayaḥ kasya kṣīrasyoktā ityāha- vikalpa ityādi| vikalpo bhedaḥ prakāraḥ| dadhi ādiryasya sa dadhyādiḥ| gavya iti goreva| abhivarṇitaḥ kathitaḥ| na punarajāviprabhṛtīnāṃ, yataḥ śreṣṭhaḥ sarvebhyaḥ pradhānam| tat kimajādīnāṃ dadhyādi na sambhavatītyāha- vikalpānityādi| avaśiṣṭān urvaritān| kṣīravīryāditi kṣīravīryaṃ 15 kṣīraguṇa ityarthaḥ| yathā'jādīnāṃ kṣīraguṇastadanuguṇastattakrādiguṇo vācya ityarthaḥ||95||
atha ghṛtam | ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mṛdu śītavīryamanabhiṣyandi snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanamagnidīpanaṃ smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastejobalakaramāyuṣyaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca ||96||
atha ghṛtamāha- ghṛtaṃ tvityādi| ete sāmānyaghṛtasya guṇāḥ, anye tu gavyasyaiveti guṇaśreṣṭhatvādityāhuḥ| saumyatvamuṣṇe'pi yathā'vikṣīre, ata eva śītavīryamityuktam| anabhiṣyandīti atreṣadarthe nañ; tena, alpābhiṣyandītyarthaḥ; etena doṣadhātumalasrotasāṃ mandakledaprāptijananam| snehanaṃ snigdhatvāpādakam| udāvartādipraśamanaṃ nirāmāṇāmeva natu sāmānām| jvarasya jīrṇasya praśamanaṃ śāntikaramityarthaḥ| smṛtyādibhirbalāntaiḥ saha karaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| smṛtiḥ atītasmaraṇam; anāgatajñānaṃ matiḥ; medhā granthadhāraṇaśaktiḥ; kāntiḥ śobhā; lāvaṇyaṃ rūpātiśayaḥ; saukumāryaṃ mārdavamaṅgānām; ojo hṛdi sthitaṃ dhātudhāma; tejaḥ parākramaḥ, anye prabhāmāhuḥ, sā ca mahāpañjikāyāṃ niṣiddhā; balamupacayaḥ| medhyaṃ pavitram| vayaḥsthāpanamiti yāvadevāyuḥ pramitaṃ tāvadevāyuḥ sthāpayatyanābādham| pāpādīni hanti prabhāvāt| rakṣoghnaṃ rākṣasabhayaharam| ‘tridoṣāpakarṣaṇam’ iti kecit paṭhanti, sa tu nātiprasiddhaḥ pāṭhaḥ| tatrāpi vātapittasambaddhasyaiva kaphasya hantṛtvaṃ, natu kevalasya||96||
vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittaviṣāpaham | cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram ||97||
sāmānyena ghṛtaguṇamabhidhāya gavyaghṛtasya viśeṣaguṇamāha- vipāke ityādi| cakṣuṣyamagryamiti sarvacakṣuṣyaśreṣṭhamityarthaḥ| guṇottaraṃ guṇotkṛṣṭam||97||
ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam | kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu ||98||
ājaṃ ghṛtamāha- ājamityādi||98||
madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham | vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam ||99||
māhiṣaghṛtamāha- madhuramityādi||99||
auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham | dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham ||100||
auṣṭraghṛtamāha- auṣṭramityādi||100||
pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam | kaphe'nile yonidoṣe śoṣe 16 kampe ca taddhitam ||101||
āvikaghṛtamāha- pāke ityādi||101||
pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam | dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam ||102||
āśvaghṛtamāha- pāke ityādi| aikaśaphaṃ ghṛtamaśvāyā ghṛtamityarthaḥ||102||
cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ syādamṛtopamam | vṛddhiṃ karoti dehāgnyorlaghupākaṃ viṣāpaham ||103||
mānuṣīghṛtamāha- cakṣuṣyamityādi| cakṣuṣyamagryaṃ sarvacakṣuṣyaśreṣṭham||103||
kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtraṃ tiktamagnikaraṃ laghu | hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn ||104||
hāstinaghṛtamāha- kaṣāyamityādi| kāreṇavaṃ hāstinam||104||
kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṅgrāhi raktapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca ||105||
kṣīrotthaghṛtaguṇamāha- kṣīraghṛtamityādi| kṣīramathanāt samudbhūtanavanītotthitaṃ ghṛtaṃ kṣīraghṛtam| saṅgrāhi prabhāvāt| bhramaḥ cakrārūḍhasyeva| mūrcchā cetanācyutiḥ||105||
sarpirmaṇḍastu madhuraḥ saro yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate ||106||
ghṛtamaṇḍasya guṇamāha- sarpirmaṇḍastvityādi| vilīnaghṛtasya ghanībhūta uparitano bhāgo maṇḍaḥ||106||
sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ 17 tridoṣāpahaṃ mūrcchāmadonmādodarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśira śūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyapūraṇeṣūpadiśyate ||107|| bhavati cātra- purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut | mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam ||108|| (ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam | rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu 18 mahāghṛtam ||109|| peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ pavanādhikaiḥ | balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham ||110|| sarvabhūtaharaṃ caiva ghṛtametat praśasyate) ||111|| iti ghṛtavargaḥ |
purāṇaghṛtaguṇamāha- sarpirityādi| purāṇaṃ daśavarṣasthitam| viṣarudhiramadyajā madāstrayaḥ, garaḥ saṃyogaviṣam| pūraṇe'kṣipūraṇe| ekādaśaśatamiti ekādaśottaraṃ śatamityarthaḥ| bhūtaiḥ prāṇibhiḥ| ācāryastu ‘kaumbhaṃ tu śatavatsaram’ ityāha| ayaṃ pāṭho nibandheṣu na dṛśyate, asmābhistu bahuvaidyapaṭhitatvāt paṭhitaḥ||107-111||
atha tailāni | tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ tvakprasādanaṃ medhāmārdavamāṃsasthairyavarṇabalakaraṃ cakṣuṣyaṃ baddhamūtraṃ lekhanaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ pācanamanilabalāsakṣayakaraṃ 19 krimighnamaśitapittajananaṃ 20 yoniśiraḥkarṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca, tathā chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritā bhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ praśasyate ||112|| tadbastiṣu ca pāneṣu nasye karṇākṣipūraṇe | annapānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye ||113||
jaṅgamasnehottamaṃ ghṛtaṃ nirdiśya sthāvarasnehottamaṃ tailaṃ guṇakarmabhyāṃ nirdiśannāha- tailamityādi| tileṣu bhavaṃ tailaṃ tilatailam| āgneyamuṣṇamiti prabhā āgneyī na coṣṇā, kṣāra uṣṇaḥ saumyaśca, matsyā uṣṇā na tvāgneyāḥ, ata evāgneyamuṣṇamityubhayamuktam| bṛṃhaṇaṃ dhātupuṣṭikaratvena śarīradārḍhyāvahatvāt; na ca lekhanatvamapyasya viruddhaṃ, medoharatvāt| na khalu tailaṃ medoghnamapi māṃsaṃ na karoti, pratiniyataśaktitvāddravyāṇām| prīṇanaṃ tṛptijanakam| vyavāyi apariṇatameva vyāpya dehaṃ pacyate| sūkṣmaṃ sūkṣmasrotonusāri| viśadaṃ nirmalam| vikāsi sandhibandhavimocakam| vṛṣyaṃ śukralam, anye tu dhātupoṣaṇakaraṇādvṛṣyaṃ, sadyaḥ punaravṛṣyameva| yaduktaṃ jātūkarṇena- ‘aśukrārthe tailalavaṇam’ iti| tvakprasādanamabhyaṅge bhojane ca| varṇo gaurādiḥ| balakaramutsāhakaram| cakṣuṣyaṃ pariṇāme, na tu pūraṇena| lekhanaṃ medoharam| anilabalāsakṣayakaramiti militavātabalāsayoḥ kṣayakaraṃ, na kevalasya vātasya na ca kevalasya śleṣmaṇaḥ; athavā kṣayo mārgaḥ, anilabalāsasrotaḥśodhanamityarthaḥ| aśitapittajananam jalpatanūkaraṇapittayorjanakaṃ, śitaṃ hi tanūkaraṇaṃ, nañīṣadarthe, tenālpatanūkaraṇamiti labhyate; kecidaśitamiti pṛthak paṭhanti, tacca mahāpañjikāyāṃ dūṣitam| chinnaṃ dvidhābhūtaṃ, bhinnaṃ vidāritaṃ, viddhaṃ sūcyādibhiḥ, utpiṣṭaṃ cūrṇitaṃ, cyutaṃ sthānādadhogataṃ, mathitaṃ viloḍitaṃ, kṣatamuraḥkṣatādi, piñcitaṃ cippaṭībhūtaṃ ‘cirpitaṃ’ iti loke, bhagnaṃ sandhimuktādibhedaṃ, sphuṭitaṃ bahudhā khaṇḍībhūtaṃ, viśliṣṭaṃ sandhiviśleṣamātrayuktaṃ, dāritaṃ sphāṭi(ḍi)tamityarthaḥ, abhihataṃ laguḍādibhiḥ, durbhagnaṃ cūrṇitātipātitaṃ majjānugatādikaṃ kṛcchrasādhyaṃ duṣṭaṃ bhagnaṃ, mṛgavyālavidaṣṭaṃ duṣṭamṛgabhakṣitam| pariṣekaḥ aṅgopari tailadhārādinipātaḥ, abhyaṅgaḥ prasiddhaḥ, avagāho'pakrīḍanam 21| annapānavidhāviti vidhau saṃskaraṇe||112-113||
eraṇḍatailaṃ madhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ kaṭu kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanaṃ tvacyaṃ vṛṣyaṃ madhuravipākaṃ vayaḥsthāpanaṃ yoniśukraviśodhanamārogyamedhākāntismṛtibalakaraṃ vātakaphaharamadhobhāgadoṣaharaṃ ca ||114||
eraṇḍatailasya guṇakarmāṇyāha- eraṇḍatailamityādi| adhobhāgadoṣaharaṃ virecanena doṣaharamityarthaḥ||114||
nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavṛkṣakakṛtavedhanārkakampillakahastikarṇapṛthvīkāpīlu- karañjeṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni tīkṣṇāni laghūnyuṣṇavīryāṇi kaṭūni kaṭuvipākāni sarāṇyanilakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogāpaharāṇi ceti ||115||
nimbādiphalasnehaguṇānāha- nimbetyādi| jīmūtako devadālī, vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ, kṛtavedhanaḥ kośātakī, arkaḥ prasiddhaḥ, kampillako recanikaḥ, hastikarṇo mahāparṇo ‘bhūpalāśa’ ityucyate, anye raktairaṇḍamāhuḥ, pṛthvīkā kṛṣṇajīrakaḥ, pīluḥ prasiddhaḥ, karañjo vṛkṣakarañjaḥ, iṅgudī kaṇṭakī(ka)vṛkṣaḥ prasiddhaḥ, anye putrajīvakamāhuḥ, śigruḥ śobhāñjanaphalaṃ, suvarcalā sūryāvartaḥ, viḍaṅgaḥ kṛmihā, jyotīṣmati kākamardanikā| nimbatailaṃ tantrāntare palitaharamuktam, ihāpi sāmānyena śirorogāpaharatvena palitaharatvamucyate||115||
vātaghnaṃ madhuraṃ teṣu kṣaumaṃ tailaṃ balāpaham | kaṭupākamacakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ gurupittalam ||116|| kṛmighnaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṃ laghu | kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam ||117|| kṛmighnamiṅgudītailamīṣattiktaṃ tathā laghu | kuṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham ||118|| vipāke kaṭukaṃ tailaṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt | raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca ||119||
eṣu keṣāñcit sāmānyaguṇādviśeṣaṃ nirdiśannāha- vātaghnamityādi| kṣaumamiti atasībhavam||116-119||
kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikerakolākṣoḍajīvantīpriyālakarbudāra- sūryavallītrapusairvārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhṛtīnāṃ tailāni madhurāṇi madhuravipākāni vātapittapraśamanāni śītavīryāṇyabhiṣyandīni sṛṣṭamūtrāṇyagnisādanāni ceti ||120||
kaṭūnyabhidhāya madhurāṇi nirdiśannāha- kirātetyādi| atimuktaka āvāntakaḥ, kolo badaramajjā, akṣoḍa uttarāpathe prasiddhaḥ, jīvantī svarṇajīvantīphalaṃ, priyālaḥ prasiddho madhurāmlaphalaḥ, karbudāraḥ kāñcanāraḥ; sūryavallī arkapuṣpī, ‘sūryāvartabhedaḥ’ ityanye, suvarcalāyāḥ pūrvameva paṭhitatvāt; trapusaṃ karkaṭīphalaṃ ‘triṣuḍī’ iti loke, ervārurgrīṣmakarkaṭikā, karkāru vāḍavaṃ trapusam| prabhṛtigrahaṇāt kāliṅgādīnāṃ grahaṇam| agnisādanāni agnimāndyakarāṇi| kirātatiktakādīnāṃ tiktānāmapi madhurāṇi tailāni pratyakṣadṛṣṭatvāt||120||
madhūkakāśmaryapalāśatailāni madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni ||121||
madhūkādīnāṃ tailānyāha- madhūketyādi| palāśaḥ kiṃśukaḥ||121||
tuvarakabhallātakataile uṣṇe madhurakaṣāye tiktānurase vātakaphakuṣṭhamedomehakṛmipraśamane ubhayatobhāgadoṣahare ca ||122||
tuvarakāditailamāha- tuvaraketyādi| tuvarakaṃ paścimārṇavatīrajātamāhuḥ| taduktaṃ- “patraistu keśarākāraiḥ kapitthasadṛśaiḥ phalaiḥ| vṛkṣastuvarako nāma paścimārṇavatīrajaḥ”- iti| ubhayatobhāgadoṣahare ceti vamanena virecanena cetyarthaḥ||122||
saraladevadāruśiṃśapāgurugaṇḍīrasārasnehāstiktakaṭukaṣāyā duṣṭavraṇaśodhanāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharāśca ||123||
sārasnehānāha- saraletyādi| saralādayaḥ prasiddhāḥ| gaṇḍīraḥ sārapradhānastaruviśeṣaḥ| sārastvantargataḥ pradhānabhūto'vayavaviśeṣaḥ||123||
tumbīkośāmradantīdravantīśyāmāsaptalānīlikākampillakaśaṅkhinīsnehāstiktakaṭukaṣāyā adhobhāgadoṣaharāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharā duṣṭavraṇaśodhanāśca ||124||
tumbyādīnāṃ snehamāha- tumbītyādi| tumbī tiktālābuḥ, kośāmraḥ ‘kośamba’ iti prasiddhaḥ, dantī dantinī, dravantī śambarī, śyāmā vṛddhadārukaḥ, saptalā sātaleti prasiddhā, nīlinī śrīphalikā, kampillakaḥ prasiddhaḥ, śaṅkhinī śvetaśrīphalikā, anye yavatiktābhedamāhuḥ| adhobhāgadoṣaharā iti virecanena doṣaharā ityarthaḥ||124||
yavatiktātailaṃ sarvadoṣapraśamanamīṣattiktamagnidīpanaṃ lekhanaṃ medhyaṃ pathyaṃ ca ||125||
yavatiktātailamāha- yavatiktātailamityādi| yavatiktā yavakṣetreṣu jāyate tiktasaptāṣṭapatrā ‘yaventikā’ iti prasiddhā||125||
ekaiṣikātailaṃ madhuramatiśītaṃ pittaharamanilaprakopaṇaṃ śleṣmābhivardhanaṃ ca ||126||
ekaiṣikātailamāha- ekaiṣikātailamityādi| ekaiṣikā aviddhakaraṇī ‘pāṭhā’ iti loke, trivṛditi jejjhaṭaḥ||126||
sahakāratailamīṣattiktamatisugandhi vātakaphaharaṃ rūkṣaṃ madhurakaṣāyaṃ rasavannātipittakaraṃ ca ||127||
āmratailamāha- sahakāratailamityādi| sahakāratailamāmratailam| tacca ‘āmrasya taruṇaphalavṛntabhaṅgamātrata eva jātam’ iti gayī, ‘tatphalamajjasnehaḥ’ ityanye||127||
phalodbhavāni tailāni yānyuktānīha kānicit | guṇān karma ca vijñāya phalānīva 22 vinirdiśet ||128||
phalānāmānantyāt phalaguṇātideśaṃ taile'pyāha- phalodbhavānītyādi| iha jagati| phalānīveti phalasadṛśaguṇāḥ karmāṇi cetyarthaḥ; athavā iha tailavarge yāni kānicit phalodbhavāni tailānyuktāni tāni tāvaduktaguṇakarmabhyāmeva jñeyāni, śeṣāṇi tu phalatailāni phalasya guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśedityarthaḥ| kecittu ‘yānyuktānīha kānicit’ ityasya sthāne ‘yānītyuktāni kānicit’ iti paṭhanti, śeṣaṃ ca samam| tacca subodham||128||
yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsātparikīrtitāḥ | sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ ||129||
sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ snehānāṃ tilatailaguṇatvamāha- yāvanta ityādi| sarve tailaguṇā jñeyā iti etena tilataile ye keciddharmāḥ yāni ca kānicit karmāṇi tānyapareṣvapi taileṣu vartanta ityuktaṃ, na tu sarve tilatailadharmāḥ sarvāṇi tilatailakarmāṇi; anye tu guṇaśabdena sarvasādhāraṇīṃ snigdhatāmāhuḥ||129||
sarvebhyastviha tailebhyastilatailaṃ viśiṣyate | niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi ||130||
tilatailaprādhānyakathanadvāreṇetareṣāṃ tailānāmapi tailatvamāha- sarvebhyastvityādi| niṣpatteriti yathā tailaṃ tilānāṃ niṣpadyate tathaivairaṇḍāditailamapīti niṣpattisāmyādityarthaḥ| tadguṇatvācceti kaiścittilatailakarmabhiḥ kaiścittilatailadharmaiśca samānatvāt||130||
grāmyānūpaudakānāṃ ca vasāmedomajjāno gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ, jāṅgalaikaśaphakravyādādīnāṃ laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ, pratudaviṣkirāṇāṃ śleṣmaghnāḥ | tatra ghṛtatailavasāmedomajjāno yathottaraṃ guruvipākā vātaharāśca ||131|| iti tailavargaḥ |
snehasamānatvādvasādiguṇakarmāha- grāmyetyādi| grāmyā gavoṣṭrabastādayaḥ, ānūpā mahiṣādayaḥ, audakā matsyādayaḥ| jāṅgaletyādi jāṅgalā eṇādayaḥ, ekaśaphā aśvādayaḥ, kravyādā vyāghrādayaḥ| pratudetyādi pratudāḥ kapotapārāvatādayaḥ, viṣkirā lāvādayaḥ||131||
atha madhuvargaḥ | madhu tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ śītamagnidīpanaṃ varṇyaṃ svaryaṃ laghu sukumāraṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ vājīkaraṇaṃ sandhānaṃ śodhanaṃ ropaṇaṃ(saṅgrāhi 23 ) cakṣuṣyaṃ prasādanaṃ sūkṣmamārgānusāri pittaśleṣmamedomehahikkāśvāsakāsātisāraccharditṛṣṇākṛmiviṣapraśamanaṃ hlādi tridoṣapraśamanaṃ ca; tattu laghutvāt kaphaghnaṃ, paicchilyānmādhuryāt kaṣāyabhāvācca vātapittaghnam ||132||
idānīṃ madhvāha, tasya sāmānyaṃ svaguṇaṃ nirdiśannāha- madhvityādi| rūkṣadīpanalaghutvādiguṇayuktaṃ purāṇaṃ, navametadviparītamiti| sukumāraṃ saukumāryakaram| lekhanaṃ pattalīkaraṇam| hṛdyaṃ hṛdayapriyaṃ hitaṃ ca| vājīkaraṇaṃ śukralam| sandhānaṃ bhagnasya| śodhanaṃ duṣṭavraṇasya| ropaṇaṃ śuddhavraṇasya| cakṣuṣyaṃ cakṣuṣe hitam| prasādanaṃ cakṣuṣordehasya ca| hlādi sukhakāri| tridoṣaśamanamiti yadyapi śaityaraukṣyalāghavairvātakāritvaṃ madhuratvādinā ca kaphakāritvaṃ tathā'pi dravyaguṇobhayaprabhāvāttridoṣaghnatvam||132||
pauttikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātrameva ca | ārghyamauddālakaṃ dālamityaṣṭau madhujātayaḥ ||133||
tadbhedānāha- pauttikamityādi| piṅgalā mahatyo makṣikāḥ puttikāḥ, tadbhavaṃ pauttikam; anye ‘maśakopamā makṣikāḥ kṛṣṇavarṇāḥ puttikāḥ’ iti vadanti| bhramarāḥ prasiddhāḥ, tadbhavaṃ bhrāmaram| makṣikāḥ piṅgalā eva svalpāḥ kṣudrāḥ, tadbhavaṃ kṣaudram| piṅgalavarṇā mahatyo makṣikāstadbhavaṃ mākṣikam; anye ‘atyalpā makṣikāḥ’ ityāhuḥ| pītakapiṅgalā ‘baga’ iti loke yat kurvanti chatrakākāraṃ haimavate vane mālavavane 24 ca tacchātram| “madhūkavṛkṣapuṣpebhyo 25 jaratkārvāśramodbhavāḥ| sravantyārdhyaṃ madhu prāhuḥ śvetakaṃ mālave janāḥ|| tīkṣṇatuṇḍāstu yāḥ pītavarṇāḥ ṣaṭpadasannibhāḥ| arghā nāma ca tadbhūtamārghyamityapare jaguḥ”- iti| uṣṇena sahārghyaṃ na virudhyate| yaduktaṃ- “madhūnyuṣṇairvirudhyante'nyatrārghyāt”- iti| uddālakāḥ kapilakīṭāḥ svalpāḥ prāyaśo valmīkeṣvantarmadhu cinvanti, tadbhavamauddālakam| dālamiti dalaṃ patraṃ, taduparisthitaṃ dālam; anye tu kapilā eva svalpatarā makṣikāḥ prāyeṇa vṛkṣakoṭarodbhavā ‘dalā’ ityucyante, tadbhavaṃ dālamiti||133||
viśeṣātpauttikaṃ teṣu rūkṣoṣṇaṃ saviṣānvayāt | vātāsṛkpittakṛcchedi vidāhi madakṛnmadhu ||134|| paicchilyāt svādubhūyastvādbhrāmaraṃ gurusañjñitam | kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ laghu lekhanam ||135|| tasmāllaghutaraṃ rūkṣaṃ mākṣikaṃ pravaraṃ smṛtam | śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tadviśeṣataḥ ||136|| svādupākaṃ guru himaṃ picchilaṃ raktapittajit | śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyācchātraṃ guṇottaram ||137|| ārghyaṃ madhvaticakṣuṣyaṃ kaphapittaharaṃ param | kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktamavātakṛt ||138|| auddālakaṃ rucikaraṃ svaryaṃ kuṣṭhaviṣāpaham | kaṣāyamamlamuṣṇaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca ||139|| chardimehapraśamanaṃ madhu rūkṣaṃ dalodbhavam |140|
teṣāṃ pratyekaṃ guṇamāha- viśeṣādityādi| saviṣānvayāditi saviṣapuṣpāhāramakṣikāsambhatvāt| chedi medogranthyādīnām| madakṛditi viṣānvayatvādeva viṣamadakṛt||134-139||-
bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ samam ||140|| medaḥsthaulyāpahaṃ grāhi purāṇamatilekhanam |141|
navapurāṇayorguṇamāha- bṛṃhaṇīyamityādi| āśayāccyāvitasyālpakālasthāpitatvena navatvam, etadviparyayeṇa purāṇatvam||140||-
doṣatrayaharaṃ pakvamāmamamlaṃ tridoṣakṛt ||141||
pakvāmayorguṇamāha- doṣatrayaharamityādi| pakvatvamagnisaṃyogāt, ghanībhāvādityeke; ‘agnisaṃyoganiṣedhānninditametat, tasmānmadhunaḥ kālaviśeṣasthityā pariṇāmāt pakvatvamāmatvaṃ ca jñeyam’ ityanye||141||
tadyuktaṃ vividhairyogairnihanyādāmayān bahūn | nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu ||142||
anekakarmakāriṇīṃ yogavāhitāṃ darśayannāha- tadyuktamityādi| yogairiti auṣadhasamūhairityarthaḥ| yādṛgdravyeṇa saṃyojyante tādṛk karma kurvantīti yogavāhitvaṃ, teṣāṃ madhye paramutkṛṣṭaṃ madhvityarthaḥ||142||
tattu nānādravyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ puṣparasānāṃ makṣikāsambhavatvāccānuṣṇopacāram 26||143|| uṣṇairvirudhyate sarvaṃ viṣānvayatayā madhu | uṣṇārtamuṣṇairuṣṇe vā tannihanti yathā viṣam ||144|| tatsaukumāryācca tathaiva śaityānnānauṣadhīnāṃ rasasambhavācca | uṣṇairvirudhyeta viśeṣataśca tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi ||145||
idānīmuktāyāmapi hitāhitīye prakramāgatāyāmanuṣṇopacāratāyāṃ hetuṃ darśayannāha- tattvityādi| tanmadhu anuṣṇopacāraṃ bhavatīti sambandhaḥ| kasmādityāha- puṣparasānāṃ makṣikāsambhavatvāt, kimbhūtānāṃ nānādravyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ; ‘puṣparasaviṣamakṣikāsambhavatvāt’ ityanye paṭhanti; puṣparasaviṣasañcāriṇyo makṣikāḥ puṣparasaviṣamakṣikāḥ| ‘anuṣṇopacāraṃ yogavāhi ca’ iti keciddvayaṃ paṭhanti; tanna, pūrvamuktatvādyogavāhitāyāḥ| (makṣikā 27 hi puṣparasasañcāriṇyastatsambhavaṃ madhvapi vīryeṇoṣṇaṃ bhavati, tasmānmadhūṣṇadravyeṇa nopacaryate yujyate, uṣṇena saha viruddhatvād viṣavaditi bhāvaḥ|) uṣṇena saha virodhe hetumāha- uṣṇairityādi| uṣṇairiti uṣṇasparśaiḥ, na tūṣṇavīryaiḥ| viṣānvayatayā viṣāhāramakṣikāprasavatayā| uṣṇārtaṃ gharmapīḍitam| uṣṇairdravyaiḥ saha| uṣṇe deśe kāle vā| uktameva sukhabodhanārthamāha- tadityādi| sukumāraṃ hyuṣṇena virudhyate; yathā navanītastyānaghṛtajalakusumāni| śītasyāpi svabhāvataḥ śītenāpi kenacidvirodhamāha- tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi; khajalena svabhāvataḥ; apiśabdādārghyamuṣṇena saha na virudhyate||143-145||
uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣvavacāritam | apākādanavasthānānna virudhyeta pūrvavat ||146||
vamanaviṣaye uṣṇenāpyavirodhamāha- uṣṇenetyādi| yadyapi vamane uṣṇasya madhunā virodho noktaḥ, tathā'pi vṛddhā na prayuñjate vamanasyādhogatibhayāt||146||
madhvāmātparatastvanyadāmaṃ kaṣṭaṃ na vidyate | viruddhopakramatvāttat sarvaṃ hanti yathā viṣam ||147|| iti madhuvargaḥ |
anyebhyo'jīrṇebhyaḥ sakāśānmadhvajīrṇaṃ kaṣṭāvahamityāha- madhvityādi| madhvāmaṃ madhvajīrṇam| parata ūrdhvam| āmasya svedoṣṇodakādaya upakramāḥ, te coṣṇatvānmadhuno viruddhāḥ| sarvaṃ prāṇinam||147||
athekṣuvargaḥ | ikṣavo madhurā madhuravipākā guravaḥ śītāḥ snigdhā balyā vṛṣyā mūtralā raktapittapraśamanāḥ kṛmikaphakarāśceti | te cānekavidhāḥ | tadyathā- ||148|| pauṇḍrako bhīrukaścaiva 28 vaṃśakaḥ śvetaporakaḥ 29| kāntārastāpasekṣuśca kāṣṭhekṣuḥ 30 sūcipatrakaḥ ||149|| naipālo dīrghapatraśca nīlaporo'tha kośakṛt | ityetā jātayaḥ sthaulyād, ... |150|
athekṣūṇāṃ sāmānyaṃ guṇamāha- ikṣava ityādi| itiśabdaḥ prakāravācī, tena bhoradaśatapatrapāṇḍukavetrakodravakacaṇiprabhṛtayo bahvayo jātayo gṛhyante| sthaulyāditi sthaulyāt sāmānyādeva dvādaśajātayo bhavantītyarthaḥ||148-149||-
... guṇān vakṣyāmyataḥ param ||150|| suśīto madhuraḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmalaḥ saraḥ | avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukastathā ||151|| ābhyāṃ tulyaguṇaḥ kiñcitsakṣāro vaṃśako mataḥ | vaṃśavacchvetaporastu kiñciduṣṇaḥ sa vātahā ||152|| kāntāratāpasāvikṣū vaṃśakānugatau matau | evaṅguṇastu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ ||153|| sūcīpatro nīlaporau naipālo dīrghapatrakaḥ | vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ ||154|| kośakāro guruḥ śīto raktapittakṣayāpahaḥ |155|
guṇānityādi||150-154||-
atīva madhuro mūle madhye madhura eva tu ||155|| agreṣvakṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ ||156||
teṣāmavayavaviśeṣeṇa guṇaviśeṣamāha- atīvetyādi| agreṣvakṣiṣu vijñeya iti ikṣūṇāmakṣīṇi parvasandhiṣu prarohajananasamarthā aṅkurāḥ| anye ‘tvakṣu ca’ iti paṭhanti, tvakṣu valkaleṣu||155||-
avidāhī kaphakaro vātapittanivāraṇaḥ | vaktraprahlādano vṛṣyo dantaniṣpīḍito rasaḥ ||157||
dantaniṣpīḍitekṣurasasya guṇamāha- avidāhītyādi|- bṛhallaghupañjikayoḥ; jejjhaṭastu- “kaphakṛccāvidāhī ca raktapittanibarhaṇaḥ| śarkarāsamavīryastu dantaniṣpīḍito rasaḥ”- iti paṭhati| śarkarāsamavīrya ityatra vīryaśabdaḥ śaktayabhidhāyakaḥ, natu śītādivīryavācakaḥ| kasmādavidāhī? ucyate- bahirasthāyitvena vātātapādyanupahatatvāt||157||
gururvidāhī 31 viṣṭambhī yāntrikastu prakīrtitaḥ |158|
yantrapīḍitekṣurasasya 32 guṇamāha- gururityādi| yantrapīḍitasya bahiścirasthityā vātātapādisaṃyoge tvagādibhiḥ saha pīḍanācca gurutvādayo bhavanti| gurutvaṃ cirapākitvam| vidāhīti “dravyasvabhāvādaya gauravādvā cireṇa pākaṃ jaṭharāgniyogāt| pittaprakopaṃ vidahat karoti tadannapānaṃ kathitaṃ vidāhi”- iti| viṣṭambho guḍaguḍāśabdaḥ, anye tu savātatodaśūlā malasyāpravṛttirviṣṭambhaḥ|158|
pakvo guruḥ saraḥ snigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut ||158||
tasyāgnipakvasya guṇamāha- pakva ityādi||158||
phāṇitaṃ guru madhuramabhiṣyandi bṛṃhaṇamavṛṣyaṃ tridoṣakṛcca ||159||
phāṇitasya guṇamāha- phāṇitamityādi| phāṇitaṃ kṣudraguḍaḥ ‘kākavī’ iti loke| asya tridoṣakaratvaṃ prabhāvāt||159||
guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho mūtraraktaśodhano nātipittajidvātaghno medaḥkṛmikaphakaro balyo vṛṣyaśca ||160||
tasyaiva pākādatighanabhāvaṃ gatasya guḍasañjñā, tamāha- guḍa ityādi| sakṣāra īṣatkṣāraḥ| ete'nirmalaguḍaguṇāḥ||160||
pittaghno madhuraḥ śuddho vātaghno'sṛkprasādanaḥ |161|
nirmalaguḍasya guṇamāha- pittaghna ityādi| śuddho nirmalo dhavala ityarthaḥ|161|
sapurāṇo'dhikaguṇo 33 guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||161||
purāṇasya guḍasya guṇamāha- setyādi| sapurāṇa īṣatpurāṇaḥ||161||
matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalajātā uttarottaraṃ śītāḥ snigdhāḥ gurutarā madhuratarā vṛṣyā raktapittapraśamanāstṛṣṇāpraśamanāśca ||162||
tasya guḍasya saṃskāraviśeṣeṇa nāmāntaraṃ guṇāntaraṃ cāha- matsyaṇḍiketyādi| matsyaṇḍikā dravakhaṇḍaḥ ‘khaṇḍadrava’ iti loke; khaṇḍaḥ prasiddhaḥ; śarkarā sitopalā ‘tavarāja’ iti loke| guḍānmatsyaṇḍikā tataḥ khaṇḍastataḥ śarkareti vaimalyotkarṣe śaityādiprakarṣa ityarthaḥ||162||
yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā | snehagauravaśaityāni saratvaṃ ca tathā tathā ||163||
pūrvoktameva spaṣṭayati- yathetyādi| eṣāmikṣuvikārāṇām| gauravaṃ vātapittahāritvaṃ, gauravaṃ madhuravipākitvamityanye| anye tu ‘snehalāghavaśaityāni’ iti paṭhanti||163||
yo yo matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāṇāṃ svako guṇaḥ | tena tenaiva nirdeśyasteṣāṃ visrāvaṇo guṇaḥ ||164||
matsyaṇḍikādīnāṃ karaṇe'panīyamānasya malasya guṇamāha- yo ya ityādi| svako guṇaḥ śītādirityarthaḥ| tena tenaiva svakīyena svakīyenaiva guṇena| ko nirdeśya ityāha- teṣāṃ visrāvaṇo guṇa iti; nirdeśyaḥ kathanīyaḥ| guṇaḥ samalakṣāro'vayavaviśeṣaḥ| kathaṃ samalakṣāro guṇaḥ kathyate? ucyate- yo yatsambandhī bhavati sa tu tadguṇa eva 34, tatsambhūtatvāt||164||
sārasthitā suvimalā niḥkṣārā ca yathā yathā | tathā guṇavatī sarvā vijñeyā śarkarā budhaiḥ ||165||
śarkarāyā utkarṣamāha- sāretyādi||165||
madhuśarkarā punaśchardyatīsāraharī rūkṣā chedanī prasādanī 35 kaṣāyamadhurā madhuravipākā ca ||166||
madhuśarkarāguṇamāha- madhuśarkaretyādi| pākāt kālāntaraśoṣaṇādvā ghanībhūtāvayavaṃ madhu śarkarātulyatvāt ‘madhuśarkarā’ ityucyate| chedanī kaphādīnāṃ piṇḍībhūtānāṃ bhedakāriṇī||166||
yavāsaśarkarā madhurakaṣāyā tiktānurasā śleṣmaharī sarā ceti ||167||
yavāsaśarkarāguṇamāha- yavāsaśarkaretyādi| yavāsakvāthapākaghanībhāvāccharkarā kṛtā yavāsaśarkarā||167||
yāvatyaḥ śarkarāḥ proktāḥ sarvā dāhapraṇāśanāḥ | raktapittapraśamanāśchardimūrcchātṛṣāpahāḥ ||168||
avaśiṣṭaśarkarāguṇamāha- yāvatya ityādi||168||
rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ vātapittakṛt | kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam ||169|| itīkṣuvargaḥ |
madhūkapuṣpotthaphāṇitasya guṇamāha- rūkṣamityādi| bastidūṣaṇamiti mūtrāśaye vātādiprakopakāri||169||
atha madyavargaḥ | sarvaṃ pittakaraṃ madyamamlaṃ rocanadīpanam | bhedanaṃ kaphavātaghnaṃ hṛdyaṃ bastiviśodhanam ||170|| pāke laghu vidāhyuṣṇaṃ tīkṣṇamindriyabodhanam | vikāsi sṛṣṭaviṇmūtraṃ... |171|
atha madyāni guṇakarmabhyāṃ nirdiśannāha- sarvamityādi| sarvaṃ paiṣṭikaṃ mārdvīkaṃ gauḍaṃ ca trividhaṃ hi madyam| amlamiti lavaṇavarjyaṃ pañcarasatve'pyamlasyotkaṭatvādamlakāryakāritvāccāmlamityuktam| indriyabodhanam indriyapāṭavakaram| vikāsi sandhibandhavimocakam| sṛṣṭaviṇmūtraṃ viṣṭhāmūtrapravartakam| ete sarvamadyaguṇāḥ||170||-
... śṛṇu tasya viśeṣaṇam ||171|| mārdvīkamavidāhitvānmadhurānvayatastathā | raktapitte'pi satataṃ budhairna pratiṣidhyate ||172|| madhuraṃ taddhi rūkṣaṃ ca kaṣāyānurasaṃ laghu | laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam ||173||
mārdvīkamāha- mārdvīkamityādi| mārdvīkamavidāhitvāditi mārdvīkaṃ drākṣodbhavam| madhurānvayato madhuradravyaprabhavatvāt||171-173||
mārdvīkālpāntaraṃ kiñcit khārjūraṃ vātakopanam | tadeva viśadaṃ rucyaṃ kaphaghnaṃ karśanaṃ laghu ||174|| kaṣāyamadhuraṃ hṛdyaṃ sugandhīndriyabodhanam |175|
khārjūramāha- mārdvīketyādi| alpāntaraṃ stokabhedam| karśanaṃ kārśyakaram||174||-
kāsārśograhaṇīdoṣamūtrāghātānilāpahā ||175|| stanyaraktakṣayahitā surā bṛṃhaṇadīpanī |176|
surāguṇamāha- kāsārśa ityādi| surā lohitavarṇā piṣṭakiṇvakalkena kiñcitkaluṣā| ete sarvasurāguṇāḥ||175||-
kāsārśograhaṇīśvāsapratiśyāyavināśanī ||176|| śvetā mūtrakaphastanyaraktamāṃsakarī surā |177|
śvetasurāguṇamāha- kāsārśa ityādi| śvetasurā śvetapunarnavādimūlaśālipiṣṭakakiṇvaprabhavā ‘katolī’ ita prasiddhā||176||-
chardyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī ||177|| prasannā kaphavātārśovibandhānāhanāśanī |178|
prasannāguṇamāha- chardītyādi| todaḥ pīḍā, śūlaṃ dvādaśaprakāramuktalakṣaṇam| prasannā surāyā maṇḍa uparyaccho bhāgaḥ| vibandho vātādīnāmapravṛttiḥ| ānāha udarāpūraḥ||177||-
pittalā'lpakaphā rūkṣā yavairvātaprakopaṇī |178| viṣṭambhinī surā gurvī... ||179||
piṣṭasurāṃ kathayitvā kudhānyasurāmāha- pittaletyādi| yavairiti bahuvacanādyavayavikātiyavā gṛhyante| savātatodaśūlā malasyāpravṛttirviṣṭambhaḥ, anye guḍaguḍāśabdamāhuḥ| yavakiṇvena sureyam||178||-
... śleṣmalaṃ tu madhūlakam ||178||
madhūlakamāha- śleṣmalaṃ tu madhūlakamiti| madhūlakaḥ svalpagodhūmo madhyadeśe ‘pīśīkā’ iti khyātāḥ, markaṭahastatṛṇaṃ vā, tatphalakiṇvaṃ madhūlakam; ‘asañjātamadyaṃ madhūkapuṣpottham’ iti jejjhaṭaḥ||178||
rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā ||179||
ākṣikīṃ surāmāha- rūkṣetyadi| akṣasya bibhītakasya valkalaiḥ saha kṛtā ākṣikī; ‘valkikī’ iti kecit, atrāpi sa evārthaḥ||179||
tridoṣo bhedyavṛṣyaśca kohalo vadanapriyaḥ |180|
kohalaguṇamāha- tridoṣa ityādi| yavasaktukṛtaḥ kohalaḥ ‘kauhalikā’ iti loke, anye punarbhaktasurāmāhuḥ, yāmeva pauṇḍrāḥ ‘kāñcanālī’ ityāhuḥ|180| -
grāhyuṣṇo jagalaḥ paktā rūkṣastṛṭkaphaśophakṛt ||180|| hṛdyaḥ pravāhikāṭopadurnāmānilaśoṣahṛt |181|
jagalaguṇamāha- grāhītyādi| jagalo'dhaḥ kiṭṭaṃ 36 madyasya yo bahistyajyate| anye ‘kiṇvabhaktasurā jagalamityucyate’| śophahā lepena| śoṣaḥ kṣayaḥ||180||-
bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī vātakopanaḥ ||181|| dīpanaḥ sṛṣṭaviṇmūtro viśado'lpamado guruḥ |182|
bakkasaguṇamāha- bakkasa ityādi| bakkaso jagala evādravaḥ kiṇvauṣadhamātram||181||-
kaṣāyo madhuraḥ śīdhurgauḍaḥ pācanadīpanaḥ ||182||
guḍaśīdhumāha- kaṣāya ityādi| śīdhuḥ sasyaka ikṣurasena kvathitena dhātakyādibaddhapāśaḥ kālāntareṇa niṣpannaḥ kiñcidguḍaghṛtāvāpaḥ sasyakavācyaḥ||182||
śārkaro madhuro rucyo dīpano bastiśodhanaḥ | vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya indriyabodhanaḥ ||183||
śārkaraśīdhumāha- śārkara ityādi| guḍaśarkarayā khaṇḍaśarkarayā vā kriyata iti śārkaraśīdhuḥ| indriyabodhanaḥ indriyapāṭavajanakaḥ||183||
tadvat pakvarasaḥ śīdhurbalavarṇakaraḥ saraḥ | śophaghno dīpano hṛdyo rucyaḥ śleṣmārśasāṃ hitaḥ ||184||
pakvarasaśīdhumāha- tadvadityādi| tadvat śārkaravat| pakvarasaḥ pakvenekṣurasādinā kṛtaḥ||184||
karśanaḥ śītarasikaḥ śvayathūdaranāśanaḥ | varṇakṛjjaraṇaḥ svaryo vibandhaghno'rśasāṃ hitaḥ ||185||
apakvarasaśīdhuguṇamāha- karśana ityādi| śītarasikastvapakvarasakṛtaḥ| jaraṇo'nnādipariṇāmakārī||185||
ākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vraṇyaḥ saṅgrāhako laghuḥ | kaṣāyamadhuraḥ sīdhuḥ pittaghno'sṛkprasādanaḥ ||186||
ākṣikaśīdhumāha- ākṣika ityādi| bibhītakakvāthaguḍakṛto dhātakīkusumādikṛtasaṃskāraḥ śīdharākṣikaḥ| dravyaprabhāvādaparamadyāpekṣayā prāyaśaḥ pāṇḍuroge vraṇe cāviruddhāḥ; grāhitvamapyevaṃ vācyam||186||
jāmbavo baddhanisyandastuvaro vātakopanaḥ |187|
jāmbavaśīdhumāha- jāmbava ityādi| jambūphalarasatumbarukvāthaguḍadhātakyādikṛtasaṃskāro jāmbavaḥ śīdhuruktaḥ| baddhanisyando baddhamūtraḥ| tuvaraḥ kaṣāyaḥ|187|
tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātanut ||187|| mukhapriyaḥ sthiramado vijñeyo'nilanāśanaḥ |188|
āsavamāha- tīkṣṇa ityādi| surāsavaḥ surayā sūyate toyakāryaṃ kriyate yasmin saḥ surāsavaḥ| saḥ sthiramadaścirakālamattatākārī||187||-
laghurmadhvāsavaśchedī mehakuṣṭhaviṣāpahaḥ ||188|| tiktaḥ kaṣāyaḥ śophaghnastīkṣṇaḥ svāduravātakṛt |189|
madhvāsavamāha- laghurityādi| madhvāsavo madhuguḍābhyāṃ sandhānam||188||-
tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛddurnāmakaphagulmahṛt ||189|| kṛmimedonilaharo maireyo madhuro guruḥ |190|
maireyasañjñakatriyonimāsavamāha- tīkṣṇa ityādi| tatra maireyo nāma surāsavayoḥ pratyekaniṣpāditayorekīkṛtya punaḥ sandhānānmaireyaḥ| surā paiṣṭī, āsavaśca guḍayoniḥ, madhu ca deyamiti triyonitvam| yadi vā paiṣṭī madhvāsavo guḍaśceti sandhānāttriyonitvena maireyo dvividho bhavati||189||-
balyaḥ pittaharo varṇyo hṛdyaścekṣurasāsavaḥ 37||190||
ikṣurasāsavamāha- balya ityādi| ‘mṛdvīkekṣurasāsavaḥ’ iti dvayamanye paṭhanti| mārdvīkaṃ madyamuktam, ayaṃ tvāsavaḥ||190||
śīdhurmadhūkapuṣpottho vihāhyagnibalapradaḥ | rūkṣaḥ kaṣāyaḥ kaphahṛdvātapittaprakopaṇaḥ ||191||
puṣpayoniṃ śīdhumāha- śīdhurityādi| atra madhūkapuṣpotthe kecidguḍaṃ necchanti, śīdhutvādguḍamicchantyanye||191||
nirdiśedrasataścānyān kandamūlaphalāsavān |192|
anuktasaṅgrahāyāha- nirdiśedityādi| kandādyupalakṣaṇaṃ, tena kāṇḍatvagāsavā api gṛhyante|192|
navaṃ madyamabhiṣyandi guru vātādikopanam ||192|| aniṣṭagandhi virasamahṛdyaṃ ca vidāhi ca |193|
navamadyasya doṣamāha- navamityādi| navatvamajātarasaprasādatvena, anye tu ‘anatītasaṃvatsaraṃ navam’ ityāhuḥ||192||-
sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam ||193|| sphuṭasrotaskaraṃ jīrṇaṃ laghu vātakaphāpaham |194|
jīrṇasya guṇamāha- sugandhītyādi| rociṣṇu sādhu rocate, tṛptasyāpi rucikaram| purāṇatvaṃ jātarasaprasādanatvena gandhādisampattyā; ‘atītasaṃvatsaraṃ jīrṇam’ ityanye vadanti||193||-
ariṣṭo dravyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ ||194|| bahudoṣaharaścaiva doṣāṇāṃ śamanaśca saḥ | dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ ||195|| śūlādhmānodaraplīhajvarājīrṇārśasāṃ hitaḥ |196|
āsavaprasaṅgena tatsadṛśāriṣṭaguṇamāha- ariṣṭa ityādi| dravyasaṃyogaḥ abhayācitrakādisaṃyogaḥ| saṃskārācca madyādadhikakarmatā| bahudoṣaharaścaiveti doṣaśabdo vyādhivācī| doṣāṇāṃ śamana ityasya bhāṣyaṃ- kaphavātaghna iti| pittāvirodhana iti nañīṣadarthe, teneṣat pittaṃ hantīti manyate| bahuvyādhihara ityetasya tu bhāṣyaṃ- śūlādhmānodarādīnāṃ hita iti; śūlādike hita ityarthaḥ, anye ‘kaphavātaghnatvaṃ viśeṣataḥ’ ityāhuḥ||194-195||-
pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ ||196||
pippalyādyariṣṭamāha- pippalyādītyādi||196||
cikitsiteṣu vakṣyante'riṣṭā rogaharāḥ pṛthak |197|
śeṣāriṣṭānāṃ sthānamāha- cikitsiteṣvityādi|197|
ariṣṭāsavaśīdhūnāṃ guṇān karmāṇi cādiśet ||197|| buddhyā 38 yathāsvaṃ saṃskāramavekṣya kuśalo bhiṣak |198|
anuktasaṅgrahamāha- ariṣṭāsavetyādi| śīdhuśabdenātra madyamāhuḥ| dravyapradhānamariṣṭaṃ, dravapradhāna āsavaḥ, ubhayapradhānaṃ madyam| buddhyā avekṣya jñātvā, yathāsvamiti yadyasya rogādyapekṣayā hitaṃ dravyasaṃskārādi etenāriṣṭādi vidhīyate 39, atastadanurūpaṃ guṇakarma vācyamityarthaḥ||197||-
sāndraṃ vidāhi durgandhaṃ virasaṃ kṛmilaṃ guru ||198|| ahṛdyaṃ taruṇaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ durbhājanasthitam | alpauṣadhaṃ paryuṣitamatyacchaṃ picchilaṃ ca yat ||199|| tadvarjyaṃ sarvathā madyaṃ kiñciccheṣaṃ tu yadbhavet | tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru ||200|| kaphaprakopi tanmadyaṃ durjaraṃ ca viśeṣataḥ | pittaprakopi bahalaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ vidāhi ca ||201|| ahṛdyaṃ pelavaṃ 40 pūti kṛmilaṃ virasaṃ ca yat | tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyādanilakopanam ||202|| sarvadoṣairupetaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇam |203|
madyadoṣānāha- sāndramityādi| sāndraṃ ghanam| vidāho'syāstīti vidāhi “jaṭharāgnisaṃyogādyaḥ pākamagacchan madhyamāyāmeva pākāvasthāyāṃ vidahyamānaḥ pittaṃ kurvaṃścirakālamavatiṣṭhate na śīghraṃ jarāṃ yāti gurutvādvastusvabhāvādvā sa vidāhayukto bhāvo bhaṇyate” ityāgamikāḥ; anye ‘vidāhi vividhasantāpakāri’ ityāhuḥ| durgandhaṃ kutsitagandham| virasaṃ viruddharasamaniṣṭarasamityarthaḥ| kṛmilaṃ kṛmiyuktam| guru cirapāki| ahṛdyam apriyam| taruṇaṃ navam| tīkṣṇaṃ mukhe duḥkhotpādakam| uṣṇaṃ sparśataḥ| durbhājanasthitaṃ kutsitapātrastham| alpauṣadhaṃ stokadhātakyādikam| paryuṣitaṃ sandhānabhāṇḍādanyasmin bhāṇḍe rātryuṣitam| atyaccham atitanu| picchilaṃ śleṣmasparśavat| sarvathā sarvaiḥ prakāraiḥ| stokasambhārādidoṣaphalamāha- tatretyādi| stokasambhāram alpauṣadham| pelavam accham, anye taruṇamāhuḥ| sarvadoṣairiti sarvadoṣaiḥ sāndrādibhiḥ||198-202||-
cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||203|| rucyaṃ prasannaṃ surabhi madyaṃ sevyaṃ madāvaham |204|
doṣānabhidhāyedānīṃ madyasya guṇānāha- cirasthitamityādi| prasannaṃ nirmalam| surabhi sugandhi| madāvahaṃ harṣakāri| pūrvadoṣānvitaṃ varjyam; etadguṇānvitaṃ sevyam||203||-
tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ ||204|| saukṣmyādauṣṇyācca taikṣṇyācca vikāsitvācca vahninā sametya hṛdayaṃ prāpya dhamanīrūrdhvamāgatam | vicālyendriyacetāṃsi 41 vīryaṃ madayate'cirāt ||205||
idānīṃ yathā madyaṃ madayati tadāha- tasyetyādi| tasya evaṃvidhasya madyasya, vīryaṃ śaktiḥ, hṛdayaṃ prāpyācireṇa madayati harṣayatīti sambandhaḥ| anekaprakāratvaṃ mṛdvīkādiyonibhedena, tathā rasavīryataśca; rasā lavaṇavarjyāḥ, vīryamuṣṇarūkṣādi| kathaṃ madayatītyāha- vicālyendriyacetāṃsīti; vicālya kṣobhayitvā 42, indriyāṇi cakṣurādīni, ceto manaḥ| kiṃviśiṣṭaṃ vīryaṃ? dhamanīrūrdhvamāgatamiti| kathaṃ punarasya dhamanībhirūrdhvagamanaṃ bhavatītyāha- vahninā sametya militvā, svabhāvenaiva vahnerūrdhvagāmitvāt| kathaṃ punastanmadyavīryaṃ sūkṣmāṇīndriyacetāṃsi madayatītyāha- saukṣmyāditi| ūrdhvagāmitve dvitīyaṃ hetumāha- auṣṇyāditi| āgneyadravyasya svabhāvenaivordhvagāmitvāt| kutaḥ punaracireṇa madyavīryaṃ madayatītyāha- taikṣṇyāditi| tīkṣṇaṃ hi dravyamacirakāri bhavati| madyavīryasyācirakāritve'paramapi hetumāha- vikāsitvāditi|- vikāsi sandhibandhavimocanakāri| cakāreṇānuktamapi lāghavamūrdhvagamane hetuḥ samuccīyate||204-205||-
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ | acirādvātike dṛṣṭaḥ, paittike śīghrameva ca ||206||
śārīradoṣeṇa madabhedamāha- cireṇetyādi| ślaiṣmike śleṣmaprakṛtike| vātike vātaprakṛtike| paittike pittaprakṛtike| śīghrameva ceti cakārāttīkṣṇaśca||206||
sāttvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ | gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ ||207|| rājase duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṃ sasāhasam | kalahaṃ sānubandhaṃ 43 tu karoti puruṣe madaḥ ||208|| aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalolatāḥ | asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryāddhi tāmase madaḥ ||209||
mānasadoṣeṇa madabhedamāha- sāttvika ityādi| sāttvike sattvaprakṛtike| dākṣiṇyaṃ parāpekṣiṇī prakṛtiḥ| lālasaḥ abhilāṣukaḥ| suratotsāho maithunodyamaḥ| rājase rajaḥprakṛtike| duḥkhaśīlatvaṃ duḥkhasevitvam| ātmatyāgaṃ sasāhasaṃ dehanāśakāri sāhasam| anubandhaṃ nirantaram| madyakāryo mado mattatetyarthaḥ| aśaucetyādi| tāmase tāmasaprakṛtike| mātsaryaṃ parāsahiṣṇutā, lolatā abhilāṣaḥ||207-209||
raktapittakaraṃ śuktaṃ chedanaṃ bhuktapācanam | vaisvaryaṃ jaraṇaṃ śleṣmapāṇḍukrimiharaṃ laghu ||210|| tīkṣṇoṣṇaṃ mūtralaṃ hṛdyaṃ kaphaghnaṃ kaṭupāki ca |211|
śuktādikarmāṇi darśayannāha- raktapittakaramityādi| śuktaṃ cukramucyate; yaduktaṃ- “yanmastvādi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate” iti; taccekṣurasamadhūkapuṣpapīluprabhṛtibhiḥ kaṣāyavyatirekeṇāsūyate, kandādyāsutamapi śuktamāhuranye| chedanaṃ kaphagranthyādīnām| vaisvaryaṃ visvaratvotpādakam| jaraṇamāmasya| śleṣmapāṇḍuḥ śleṣmotkaṭaḥ pāṇḍuroga ityarthaḥ||210||-
tadvattadāsutaṃ sarvaṃ rocanaṃ ca viśeṣataḥ ||211||
śuktasandhitānāṃ kandādīnāmapi śuktaguṇamāha- tadvadityādi| tadvat śuktavat| tadāsutaṃ śuktasandhitaṃ kandādikam||211||
gauḍāni rasaśuktāni madhuśuktāni yāni ca | yathāpūrvaṃ gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca ||212||
śuktasya yonibhedena guṇamāha- gauḍānītyādi| gauḍāni guḍodbhavāni; “guḍāmbunā satailena sandhānaṃ kāñjikaṃ tu yat| kandaśākaphalairyuktaṃ guḍaśuktaṃ taducyate”- iti| rasaśuktāni ikṣurasādikṛtāni| guḍaśuktavadikṣurasaśuktaṃ sandheyam| madhuśuktaṃ tu “jambīrasya phalarasaṃ pippalīmūlasaṃyutam| madhubhāṇḍe vinikṣipya dhānyarāśau nidhāpayet|| tryaheṇa tajjātarasaṃ madhuśuktamudāhṛtam|”- iti| (madhubhāṇḍe 44 iti madhupūrṇaprāye bhāṇḍe ityarthaḥ; athavā madhūni kṛtvā bhāṇḍe nikṣipyeti yojyam|) madyaśuktamiti pāṭhāntaraṃ; tatra madyaśuktalakṣaṇamucyate- “sarvaṃ madyaṃ pañcarasaṃ kālāntaravaśādyadā| tyaktvā'nyarasamamlatvaṃ yāti śuktaṃ taducyate” iti| cakāreṇa dhānyayoniśuktamapyastīti samuccīyate| yathāpūrvaṃ yo yaḥ pūrvaḥ; madyaśuktāpekṣayā rasaśuktaṃ guru, tadapekṣayā gauḍamityarthaḥ| doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananamabhiṣyandi||212||
tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ hṛtpāṇḍukṛmiroganut | grahaṇyarśovikāraghnaṃ bhedi sauvīrakaṃ tathā ||213||
tuṣāmbusauvīrakayorguṇamāha- tuṣāmbvityādi| kāñjikabhedāvetau| tuṣāmbusauvīrake virecanādhyāyokte api sandhānasāmānyādadhikaguṇakarmadarśanāyehokte||213||
dhānyāmlaṃ 45 dhānyayonitvājjīvanaṃ dāhanāśanam | sparśāt pānāttu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ laghu ||214|| taikṣṇyācca nirharedāśu kaphaṃ gaṇḍūṣadhāraṇāt | mukhavairasyadaurgandhyamalaśoṣaklamāpaham ||215|| dīpanaṃ jaraṇaṃ bhedi hitamāsthāpaneṣu ca | samudramāśritānāṃ ca janānāṃ sātmyamucyate ||216|| iti madhyavargaḥ |
dhānyāmlamāha- dhānyāmlamityādi| dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ śālijūrṇāhvakodravādikṛtaṃ madyam| jīvanaṃ prāṇadhāraṇaṃ śālyā dikṛtatvāt| dāhanāśanaṃ sparśāt| pānāttu pavanakaphatṛṣṇāharamiti pānāt savāyuṃ kaphaṃ, tayostṛṣṇāṃ ca haratītyarthaḥ| śoṣo mukhasya| jaraṇaṃ pācanam| āsthāpaneṣu nirūheṣu||214-216||
atha mūtrāṇi | mūtrāṇi gomahiṣyajāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇānyuṣṇāni kaṭūni tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni kaphavātakṛmimedoviṣagulmārśadarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi hṛdyāni dīpanāni ca sāmānyataḥ ||217|| bhavataścātra- tat sarvaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ laghu | śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ kṛmimedoviṣāpaham ||218|| arśojaṭharagulmaghnaṃ śophārocakanāśanam | pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam ||219||
atha mūtrāṇyucyante- mūtrāṇītyādi| aṣṭānāmapi mūtrāṇāṃ sāmānyaguṇamāha- tīkṣṇānītyādi| śodhanāni malaśuddhikarāṇi| tat sarvamityādi| padyoktatvānna dviruktam||217-219||
gomūtraṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ sakṣāratvānna vātalam | laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ pittalaṃ kaphavātanut ||220|| śūlagulmodarānāhavirekāsthāpanādiṣu | mūtraprayogasādhyeṣu gavyaṃ mūtraṃ prayojayet ||221||
gomūtraguṇamāha- gomūtramityādi| gomūtraṃ goreva na tu vṛṣabhasya, mahiṣīsāhacaryāt, na hi tatra mahiṣeti pāṭhaḥ; athavā vṛddhavyavahārādityeke; ācāryāstu gomahiṣyajāvīnāṃ strīṇāṃ, gajahayakharoṣṭramānuṣāṇāṃ punaḥ puṃsām, anuktavyaktike tu mūtrapāṭhe ubhayorapi mūtrāṇi grāhyāṇi, yatra tu vyaktayā 46 strīpuruṣanirdeśastatra tasyaiveti nirṇītavantaḥ||220-221||
durnāmodaraśūleṣu kuṣṭhamehāviśuddhiṣu | ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge ca māhiṣam ||222||
māhiṣamūtramāha- durnāmetyādi| aviśuddhirvamanādīnām||222||
kāsaśvāsāpahaṃ śophakāmalāpāṇḍuroganut | kaṭutiktānvitaṃ chāgamīṣanmārutakopanam ||223||
chāgamūtramāha- kāsaśvāsāpahamityādi||223||
kāsaplīhodaraśvāsaśoṣavarcograhe hitam | sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ vātaghnamāvikam ||224||
maiṣamūtramāha- kāsetyādi||224||
dīpanaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ vātacetovikāranut | āśvaṃ kaphaharaṃ mūtraṃ kṛmidadruṣu śasyate ||225||
āśvamūtramāha- dīpanamityādi| cetovikāra unmādādayaḥ||225||
satiktaṃ lavaṇaṃ bhedi vātaghnaṃ pittakopanam | tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgaṃ mūtraṃ prayojayet ||226||
gajamūtramāha- satiktamityādi| kilāsaṃ pāṇḍuraṃ kuṣṭham||226||
garacetovikāraghnaṃ tīkṣṇaṃ grahaṇiroganut | dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham ||227||
gardabhamūtramāha- garaceta ityādi| garaḥ kṛtrimaṃ viṣam||227||
śophakuṣṭhodaronmādamārutakrimināśanam | arśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ... |228|
kārabhamūtramāha- śophetyādi| kārabham auṣṭram|228|
... mānuṣaṃ ca viṣāpaham ||228||
mānuṣamūtramāha- mānuṣamityādi| kārabhaṃ mānuṣaṃ ca mūtraṃ viṣāpahamityarthaḥ| mānuṣamaṣṭānāṃ mūtrāṇāṃ madhye'nuddiṣṭamapi ‘tat sarvam’ ityanenaiva pūrvoktena sūcitatvādvivṛtam||228||
dravadravyāṇi sarvāṇi samāsāt kīrtitāni tu | kāladeśavibhāgajño nṛpaterdātumarhati ||229||
uktānuktadravāṇāmūhārthamāha- dravadravyāṇītyādi| deśakālavibhāgajña iti ‘vaidya’ iti śeṣaḥ||229||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravadravyavijñānīyo nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||45||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||45||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cuā’ iti pā. ↩
- 2 ‘cuā’ iti pā. ↩
- 3 ‘svaguṇabhūyiṣṭhāyām’ iti pā. ↩
- 4 ‘avyaktaṃ hyākāśamityataḥ’ iti kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 5 ‘pṛthivyaṃśabahulāyāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘taptāvarataṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘svasthāpitaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘vividhān’ iti pā. ↩
- 9 ‘gokṣīramanabhiṣyandi’ iti pā. ↩
- 10 ‘śvāsakāsāmlapittanut’ iti pā. ↩
- 11 ‘sakṣāramamlaṃ bhedyuṣṭrijaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘sujātasyāpi’ iti pā. ↩
- 13 ‘kaphamedovilayanaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘kṣīrasa’ iti pā. ↩
- 15 ‘kṣīrasya vīryaṃ guṇa ityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘śophe’ iti pā. ↩
- 17 ‘kaṭupāki’ iti pā. ↩
- 18 ‘tatparaṃ tu’ iti pā. ↩
- 19 ‘pācanaṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 20 hārāṇacandrastu ‘aśītapittajananaṃ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ‘śītapittotpattipratibandhītyaśītapittajananaṃ, nañaścāsya virodhavācitvāt| etadabhyañjanaśīlānāṃ śītapittaṃ na jāyata iti niṣkarṣaḥ’ iti ↩
- 21 ‘aṅgabuḍanaṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘phalavattāni nirdiśet’ iti pā. ↩
- 23 ‘saṅgrāhi’ iti keṣucitpustakeṣu na paṭhyate ↩
- 24 ‘himācalavane ca’ iti pā. ↩
- 25 ‘madhūkavṛkṣaniryāsaṃ jaraddārvāśrayodbhavāḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘saviṣamakṣikāsambhavatvācca’ iti pā. ↩
- 27 ayaṃ pāṭhaḥ kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 28 ‘'bhīrukaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘śataporakaḥ’ iti pā. ↩
- 30 ‘kāṇḍekṣuḥ’ iti pā. ↩
- 31 ‘mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ|| vidāhī guruviṣṭambhī tenāsau’ iti vāgbhaṭaḥ ↩
- 32 ‘kohlakapīḍitasya rasasya’ iti pā. ↩
- 33 ‘sa purāṇaḥ’ iti pā. ↩
- 34 ‘yo yo yasya sambandhī bhavati teṣāṃ matsyaṇḍikādīnāṃ visrāvaṇo guṇo nirmalīkaraṇaḥ, sa tu tadguṇa eva’ iti pā. ↩
- 35 ‘hlādanī’ iti pā. ↩
- 36 ‘kiṇvaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘mṛdvīkekṣurasāsavaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘yathāsvauṣadhasaṃskāraṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 39 ‘kriyate’ iti pā. ↩
- 40 ‘phenilaṃ’ iti pā. ↩
- 41 ‘vikṣobhya’ iti pā. ↩
- 42 ‘vikṣobhyendriyacetāṃsīti vikṣobhya vicālya’ iti pā. ↩
- 43 ‘sānavasthānaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 44 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 45 “dhānyāmlaṃ dhānyayonitvāt prāṇadhāraṇam, amlatvādvātaghnaṃ, vidāhitvāt pittakaraṃ kaphaghnaṃ ca, bahiḥśītaṃ, guruvipākaṃ, hṛdyatvāttṛṣṇāpanayanaṃ, rucijananaṃ, samudrasaṃśritānāṃ janānāṃ paraṃ sātmyaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 46 ‘kaṇṭharaveṇa’ iti pā. ↩