athāto virecanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāto virecanadravyetyādi| vikalpo bhedaḥ||1-2||
aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane | pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣvapi harītakī ||3|| taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā | sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṅgrahaḥ | teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi 1 yathāvadanupūrvaśaḥ ||4||
aruṇābhamityādi| aruṇābhamīṣallohitam| trivṛt ‘niśotha’ iti loke| mūlavirecane mūlavirecanānāṃ madhye| tilvakaḥ svalparodhraḥ| tvakkṣviti tvagvirecanānāṃ madhye tilvakatvak pradhānamityarthaḥ| sudhā ‘sehuṇḍa’ iti loke| payaḥsūktamiti payaḥsu kṣīravirecanānāṃ madhye sudhāpayaḥ pradhānamuktamiti sambandhaḥ| phaleṣvapi harītakī asyāgre ‘taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā’ iti jejjaṭācāryaḥ paṭhati, tannecchati gayī| vidhānamiti vidhānaṃ prayogakaraṇam| eṣāṃ trivṛdādīnām| yathāvat satyam| anupūrvaśaḥ anukrameṇetyarthaḥ||3-4||
vairecanadravyarasānupītaṃ mūlaṃ mahattraivṛtamastadoṣam | cūrṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibenmārutarogajuṣṭaḥ ||5||
vairecanetyādi| vairecanadravyarasānupītaṃ trivṛdādidravyarasānubhāvitam| astadoṣaṃ kṛmyādidoṣarahitam| āḍhyamadhikam| amlaiḥ śuktasauvīratuṣodakadhānyāmlamadyamastubhiḥ| ‘vairecanasvarasakvāthapītāṃ gāḍhamūlāṃ trivṛtāṃ kālapuṣṭām| cūrṇīkṛtāṃ nāgarasaindhavāḍhyāṃ pibedamlairanilavyādhijuṣṭaḥ’ iti kvacit pāṭhaḥ||5||
ikṣorvikārairmadhurai rasaistat paitte gade kṣīrayutaṃ pibecca |6|
ikṣorityādi| ikṣorvikāraiḥ khaṇḍādibhiḥ; na punarguḍena, uṣṇavīryatvāttasya; na ca phāṇitena, tridoṣakaratvāttasya; nāpīkṣurasena, vidāhitvāttasyeti| madhurai rasaiḥ kākolyādikvāthaiḥ| taditi trivṛnmūlam| ‘svādukvāthaiścāpi noṣṇairvikāre paitte drākṣākṣīrayuktāṃ pibedvā’ iti kecit paṭhanti|6|-
guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat ||6||
guḍūcītyādi| ariṣṭo nimbaḥ| raso'tra kvāthaḥ| tat trivṛnmūlam| anye tu ‘kṣaudrāriṣṭatriphalākvāthayuktā mūtraiḥ peyā kaphaje vyoṣagāḍhā’ iti paṭhanti| tatra trivṛteti sambandhanīyam| anye tu drākṣārasenetyādi paṭhanti, tatra pittamapi draṣṭavyaṃ; tena pittādhike śleṣmaṇi drākṣārasena, kaphādhike mūtrairiti; ayaṃ tu pāṭho'bhāvāt samagro na likhitaḥ||6||
trivarṇakatryūṣaṇayuktametadguḍena lihyādanavena cūrṇam | prasthe ca tanmūlarasasya datvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam ||7|| karṣonmite saindhavanāgare ca vipācya kalkīkṛtametadadyāt | tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaśca peyaḥ ||8||
vātaśleṣmaprayogamāha- trivarṇaketyādi| trivarṇaṃ trijātakam| etat trivṛnmūlam| tatra trivarṇatrikaṭukaguḍānāmeko bhāgaḥ, aparāstu trivṛtāyāḥ, tasyāḥ pradhānatvāt| vātaśleṣmaviṣayamaparamapi prayogamāha- prasthe cetyādi| prastho dvātriṃśatpalāni, dravadravyatvāt| tanmūlarasasya trivṛnmūlakvāthasya, tanmūlaṃ trivṛnmūlam| kuḍavaścatvāri palāni| karṣonmita iti pratyekaṃ karṣapramāṇe| vipācya kalkīkṛtametaditi etat sarvaṃ tāvat paktavyaṃ yāvat kalkāvaśeṣaṃ bhavati| adyāt bhakṣayet| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘kvāthaprasthe kuḍavaṃ tasya dadyādyuktyā dadyānnāgaraṃ saindhavaṃ ca| pacet sarvaṃ yāvadetadghanaṃ syāllehībhūtaṃ tat prayojyaṃ tatastu” iti| anye tu ‘kuḍavaṃ ghṛtasya dadyāt’ iti paṭhanti| tatra kuḍavo'ṣṭau palāni, saindhavanāgare ca pratyekaṃ palike| tanmate ghṛtametadvirecanaṃ, tacca vātapitte, ‘vātādhikakaphe’ ityanye| vātaśleṣmaviṣayameva yogāntaramāha- tadityādi| tatkalkaḥ trivṛtkalkaḥ| samahauṣadhārdhaḥ śuṇṭhyāḥ palārdhayuktaḥ| sasaindhava iti saindhavamapi trivṛdardham| anye tu paṭhanti- ‘trivṛtkalko nāgarabhāgayuktaḥ sasaindhavo mūtrayutaḥ pradeyaḥ’- iti||7-8||
samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ pūgaphalaṃ supakvam | viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ ||9|| (virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya | tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca ||10|| guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya | śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ) ||11||
sarvaviṣayān yogānāha- samā ityādi| bhāgārdhakamiti ādidravyāpekṣayā pūgādikaṃ pratyekamardhabhāgikaṃ grāhyam| viḍaṅgasāro viḍaṅgabījāni| sindhūdbhavaṃ saindhavaṃ, tadapyardhabhāgena grāhyam| sasaindhavamūtrayukto yogaḥ peya iti sambandhaḥ| ‘same trivṛnnāgarake’ iti kecit paṭhanti| atra kecitpaṭhanti- virecanetyādi| virecanadravyabhavaṃ cūrṇaṃ yadṛcchayā grāhyam| rasena teṣāṃ vimṛdyeti teṣāṃ virecanadravyāṇāṃ rasena bhāvanā kāryetyarthaḥ, yāvatā cūrṇamārdrībhavati tāvadraso deyaḥ| bhiṣajā vaidyena yogānurūpā vaṭakāḥ prayojyā iti sambandhaḥ| tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktamiti virecanadravyajaṭāpakvena ghṛtena punarapi bhāvanā kāryetyarthaḥ; yāvatā snaigdhyamutpadyate tāvanmātraṃ ghṛtaṃ deyamityarthaḥ| sevyaṃ sevanīyam| tadājye tasminneva ghṛte| guṭikīkṛtaṃ guṭikārūpaṃ kṛtam| nidhāya nikṣipya| guḍo'tra dviguṇo deyaḥ| trijātakamatra yāvatā saugandhyaṃ bhavati||9-11||
vairekīyadravyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ | āmṛdnīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca ||12|| pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat kṣiptaṃ pakvaṃ cāvatārya prayatnāt | śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt ||13||
modakabhakṣyānnirdiśannāha- vairekīyetyādi| vairekīyadravyāṇāṃ trivṛcchyāmādīnāṃ grahaṇam| kvāthabhāgairiti virecanadravyakvāthabhāgaiścaturbhirmande'gnau ghṛtena virecanadravyasiddhena, sāmitābhāgaṃ godhūmacūrṇaṃ tulyabhāgaṃ prakṣipya mardayitvā piṣṭapācanikāyāṃ dhṛtvā ūṣmaṇā svedayitvā'nyasmin phāṇite pākaprāpte prakṣipya modakāḥ kāryāḥ||12-13||
rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ | vairecane'nyairapi vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiśca ||14||
yūṣakalpaṃ nirdiśannāha- rasenetyādi| teṣāmiti teṣāṃ virecanadravyāṇām| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘mudgānāṃ vā tadrase bhāvitānāṃ yūṣaḥ kalpyaḥ 2 saghṛtaḥ saindhavāḍhyaḥ’ iti| tadrase pradhānakalpanayā trivṛtārase| vairecane iti virecanadravyabhāvitairanyairapi vaidalairmasūrādibhiryūṣaḥ syāt bhavedityarthaḥ| evamityādi| eṣa eva vamanīyādiyūṣāṇāṃ karmamārgaḥ||14||
bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā | pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam ||15||
puṭapākakramavirecanaṃ nirdiśannāha- bhittvetyādi| bhittvā vidārya| tribhaṇḍī śuklā trivṛt| puṭapākayuktyā puṭapākakrameṇa śālākyoktakriyākalpanirdiṣṭapuṭapākavidhinā; tena kāśmaryādipatrācchādanakuśapariveṣṭanaṃ mṛdāvalepanaṃ nirdhūmāṅgārāntarupasvedanādi sarvamatideśena labhyate| anye tvevaṃ paṭhanti- “ikṣu dvidhāṃ pāṭayitvā'valikhya trivṛtkalkaiḥ pratisandhāya cāpi| pakvaṃ samyak puṭapākakrameṇa khādecchītaṃ pittarogābhibhūtaḥ” iti; vyākhyānayanti ca- trivṛtkalkairiti bahuvacanāttrivṛdādikalkairityādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tenānyeṣāṃ vairecanikānāmayameva puṭapākavidhiriti dyotayati||15||
sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtaḥ samāḥ | lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye ||16|| śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam | recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam ||17|| pacellehaṃ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam | trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam ||18|| trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā''pnuyāt | sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭhametadvirecanam ||19|| bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān | tailabhṛṣṭān rasānamlaphalairāvāpya sādhayet ||20|| ghanībhūtaṃ trisaugandhyatrivṛtkṣaudrasamanvitam | lehyametatkaphaprāyaiḥ sukumārairvirecanam ||21|| nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca taistrivṛtsasitopalā | cūrṇaṃ santarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut ||22||
idānīṃ vairecanalehānāha- sitetyādi| sitā śarkarā; ajagandhā javānikā, ‘botha-ikā’ ityanye; tvakkṣīrī vaṃśalocanā; vidārī biḍālī (virālī); trivṛt ‘niśotra’ iti loke| śarkaretyādi| maricāṃśakamiti aṃśaścaturtho bhāgaḥ| pacedityādi| sitā śarkarā tasyāḥ palaṃ, kṣaudraṃ madhu, tasyārdhakuḍavaścatvāri palāni; trivṛt lehasya caturthāṃśena| atra madhuno'gnisaṃyogo na virudhyate, anavasthānāt prayogābhāvācca| trivṛdityādi| śyāmā vṛddhadārukaḥ, kṣāro yavakṣāraḥ, āpnuyāt lihyāt| bījāḍhyetyādi bījāḍhyān supakvān pathyādīn sahaiva bījaiḥ sādhayet; tān rasān pathyādhātrīdāḍimakolajāneraṇḍatailabhṛṣṭān, punaramlaphalairbījapūrādibhiḥ saha āvāpya prakṣipya sādhayet; pathyādīnāṃ yadṛcchayā mātrā, jale tu ṣoḍaśaguṇe teṣāṃ kvāthaḥ kartavyaḥ, eraṇḍatailamātrā tu yāvatā tasya bharjanaṃ sambhavati, amlaphalaṃ tu kvāthasya caturthāṃśena, trisaugandhyamātrā tu yāvatā saugandhyaṃ bhavati, trivṛt kṣaudraṃ tu pratyekaṃ lehasya caturthāṃśena| kaphaprāyairbhūyiṣṭhakaphaiḥ puruṣaiḥ sevyam| nīlītulyamiti nīlīphalatulyaṃ tvagelaṃ, nīlī śrīphalikā| tairnīlyādibhiḥ saha tulyā trivṛt| sasitopalā śarkarāyuktā| santarpaṇaṃ prīṇanam| kecit ‘satarpaṇam’ iti paṭhanti, vyākhyāyanti ca- tarpaṇāḥ śaktavaḥ, taiḥ saha yuktam| kṣaudraphalāmlaṃ madhubījapūrāmlarasena saha cūrṇaṃ deyam| sannipātanut praśānte sannipāte'nubandhaparirakṣaṇārthamityarthaḥ||16-22||
trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ | modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ ||23||
vairecanikamodakamāha- trivṛdityādi| śyāmā vṛddhadārukaḥ| triphalāyāḥ pratyekaṃ bhāgāḥ samāḥ| yadyapyatra bhāgaśrutirnāsti tathā'pi sitāmākṣike paktvā guṭikāḥ kāryāḥ, sitāmākṣike samastadravyebhyo dviguṇe grāhye||23||
trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā | kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni sañcūrṇya madhusarpiṣā ||24|| lihyādguḍena guṭikāḥ kṛtvā vā'pyatha bhakṣayet | kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān ||25|| hantyanyānapi cāpyetannirapāyaṃ virecanam |26|
lehaguṭikayoḥ prayogamāha- trivṛdityādi| triphalāyā api trayo bhāgāḥ, kṣārakṛṣṇāviḍaṅgānāmapi trayo bhāgā grāhyāḥ| nirapāyaṃ vyāpadrahitam||24-25||-
cūrṇaṃ śyāmā trivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā ||26|| cavyendrabījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ | pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇāmapi śasyate ||27||
cūrṇamāha- cūrṇamityādi| nīlī nīlinī, śrīphaliketi loke| kaṭvī kaṭurohiṇī| rūkṣāṇāṃ sarpiṣā māṃsarasena ca, snigdhānāṃ punarapiśabdasamuccitānāmambunā pānīyena saha yogo deyaḥ||26-27||
vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ | dvau phāṇitasya taccāpi punaragnāvadhiśrayet ||28|| tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā nidhāpayet | kalase kṛtasaṃskāre vibhajyartū himāhimau ||29|| māsādūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ 3 varāsavam | pibedasāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣvapi ||30||
vairecanikaṃ gauḍamāsavaṃ nirdiśannāha- vairecaniketyādi| vairecanikaṃ dravyaṃ sehuṇḍavarjitaṃ grāhyam, ekaiva trivṛdityeke| śītā ityanena vairecanikakvāthe uṣṇe phāṇitaṃ na yojayedityuktaṃ bhavati| dvau phāṇitasyeti phāṇitaṃ kākavī 4; etena pañca bhāgāḥ kvathanīyā ityarthaḥ| sādhusiddhamiti ardhāvaśiṣṭam| punaḥ śītagrahaṇenoṣṇaṃ na sandhātavyamityuktam| trivṛdadhikāre vairecanikakvāthabhāgā iti sāmānyaśabdaprayogādaparavairecanikānāmapyevamevāsava iti bodhayati| nidhāpayet kva? ityāha- kalase| kathambhūte? kṛtasaṃskāre; antaḥkṣālitaśuṣkasya madhupippalīlepo'gurudhūpanaṃ ceti saṃskāraḥ| vibhajyartū himāhimāviti hime māsaṃ dhānyarāśau sthāpyam, ahime punaruṣṇe pakṣamiti| jātarasamutpannarasaṃ varāsavaṃ pibediti sambandhaḥ| jātarasasya lakṣaṇamāha- madhugandhamiti| asāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣviti ayameva vidhiścikitsitādau vakṣyamāṇakṣārodakāsavādiṣu guḍamadhuyoniṣvanyeṣu ca himāhimakālasthāpanasya pākaprāptilakṣaṇasya ceti||28-30||
vairecanikamūlānāṃ kvāthe māṣān subhāvitān | sudhautāṃstatkaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān ||31|| avakṣudyaikataḥ piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān | śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tatkaṣāyoṣmasādhitam ||32|| tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn kiṇvabhāgavimiśritān | maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāttatsarvamekataḥ ||33|| nidadhyātkalase tāṃ tu surāṃ jātarasāṃ pibet | eṣa eva surākalpo vamaneṣvapi kīrtitaḥ ||34||
paiṣṭīṃ surāṃ vairecanīṃ darśayannāha- vairecaniketyādi| trivṛdādikvāthena māṣavidalāni vibhāvayedityarthaḥ| tatkaṣāyeṇetyādi tenaiva vairecanikakvāthena| avakṣudyaikataḥ ekīkṛtya kuṭṭayitvetyarthaḥ| piṇḍān kṛtveti kiṇvanimittaṃ 5 piṇḍaṃ kṛtvetyarthaḥ| tatkaṣāyoṣmasādhitamiti trivṛdādikvāthoṣmasveditam| tasya piṣṭasyetyādi piṣṭapācanikāyāṃ śītalīkṛtya tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn pūrvakiṇvabhāgenaikena miśritān kṛtvetyarthaḥ| kvāthaṃ dadyāditi trivṛdādeḥ| tasya pramāṇaṃ tu āsutīvalā eva jānanti| etasyaiva yogasyānyatrāpyatideśaṃ nirdiśannāha- eṣa evetyādi| eṣa eva sarvapiṣṭasurāṇāṃ vidhiḥ; tathā vāmanīyeṣu madanaphalādiṣvapītyarthaḥ||31-34||
mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca | mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayorapi ||35|| sudhāṃ haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām | saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayedekametayoḥ ||36|| kuryānniḥkvāthamekasminnekasmiṃścūrṇameva tu | kṣuṇṇāṃstasmiṃstu niḥkvāthe bhāvayedbahuśo yavān ||37|| śuṣkāṇāṃ mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgāstrayo matāḥ | caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmatra kīrtitam ||38|| prakṣipya kalase samyak tatastaṃ tadanantaram | teṣāmeva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam ||39|| pūrvavat sannidadhyāttu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hi tat |40|
sauvīrakavairecanamamlasandhānaṃ nirdiśannāha- mūlānītyādi| trivṛdādīnāṃ saṃśodhanasaṃśamanīyoktānāṃ grahaṇam| prathamo gaṇo vidārigandhādiḥ| mūrvā corasnāyuḥ; śārṅgaṣṭā viṭapakarañjaḥ, cirapoṭiketyanye, apare tu kākajaṅghāmāhuḥ| sudhā sehuṇḍaḥ| haimavatī śvetavacā| etāni sarvāṇyapi trivṛdādīni saṃhṛtya ekīkṛtya dvau bhāgau kārayet| tataścaitayordvayorbhāgayormadhya ekasmin bhāga ekaṃ niḥkvāthaṃ kuryāt, ekasmiṃstubhāge cūrṇaṃ kuryāt| kṣuṇṇān kuṭṭitān| pūrvokte niḥkvāthe bhāvayet saptāhaṃ yāvat| teṣāṃ yavānām| avāpya nikṣipya| cūrṇānāṃ pūrvoktorvaritatrivṛdādidravyaikabhāgacūrṇānām| atra asmiñ śāstre| kīrtitaṃ kathitam| sauvīrakaṃ hitaṃ jñeyamiti sambandhaḥ| tatastasmāccūrṇabhāganikṣepaṇādanantaraṃ kalase prakṣipya, tat sauvīrakaṃ tadanantaraṃ teṣāmeva trivṛdādīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa kvāthena śītalena suyojitaṃ pūrvavat sannidadhyāditi sambandhaḥ| sauvīrakaṃ sauvīrakasañjñam||35-39||
pūrvoktaṃ vargamāhṛtya dvidhā kṛtvaikametayoḥ ||40|| bhāgaṃ saṅkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ 6 sthālyāmadhiśrayet | ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya 7 sādhayet ||41|| susiddhāṃścāvatāryaitānauṣadhibhyo vivecayet | vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavanmitān ||42|| pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā tu pūrvavat | tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavat kṣipet 8||43|| jñātvā jātarasaṃ cāpi tattuṣodakamādiśet | tuṣāmbusauvīrakayorvidhireṣa prakīrtitaḥ ||44|| ṣaḍrātrāt saptarātrādvā te ca peye prakīrtite |45|
tuṣodakakalpaṃ nirdiśannāha- pūrvoktamityādi| trivṛdādimūlaṃ vidārigandhādistathā mahat pañcamūlaṃ mūrvā śārṅgaṣṭā ceti pūrvokto vargaḥ| dvidhā kṛtvā dvau bhāgau kṛtvetyarthaḥ| etayorbhāgayormadhye ekaṃ bhāgaṃ saṅkṣudya kuṭṭayitvā satuṣairyavaiḥ saha saṃsṛjya sambaddhīkṛtya, sthālyāmadhiśrayet nikṣipet| yavānāmeko bhāgaḥ| ajaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, ‘viṣāṇikā’ ityapare| taṃ pūrvoktaṃ sayavaṃ bhāgaṃ, sādhayet randhayet| susiddhān susvinnān, etān yavān, auṣadhebhyo vivecayet pṛthak kuryāt| tān yavān| pūrvavanmitān bhāgadvayaparimitān, ‘pūrvoktauṣadhabhāgasyoddha(rva)ritasya’ iti śeṣaḥ| pūrvavat caturthabhāgapramāṇamityarthaḥ 9| tenaiva saha yūṣeṇeti proktasvinnauṣadhavargayavājaśṛṅgīkaṣāyeṇoddhṛtauṣadhayavena; sa punarauṣadhasaṃsargeṇa ghanatvādyūṣa iva jātaḥ| jātarasaṃ vyaktāmlam| tayoḥ sauvīrakatuṣodakayorvyaktāmlatve kālāvadhiṃ darśayannāha- ṣaḍrātrāt saptarātrādvā; ṣaḍrātrasaptarātravikalpo'pyuṣṇaśītakālāpekṣaḥ| te ceti sauvīrakatuṣodake||40-44||-
vairecaneṣu sarvyeṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ ||45||
trivṛdvidhānaṃ saprapañcamuddiśya trivṛdvidhānaprakārātideśenāvaśiṣṭavairecanamūlāni nirdeṣṭumāha- vairecaneṣvityādi| vairecaneṣu sarveṣviti avaśiṣṭeṣu śyāmādantīdravantīsaptalādiṣu| trivṛnmūlavidhiḥ smṛta iti yādṛśastrivṛnmūle vidhiruktastādṛśasteṣvapi jñeya ityarthaḥ| tadyathā- śyāmāmūlaṃ śyāmāsvarasabhāvitaṃ vā cūrṇitaṃ saindhavanāgarayuktamamlairanilavyādhau, madhurakvāthasahitaṃ śarkarādibhistulyabhāgaṃ gokṣīrayuktaṃ pitte, ityādiryāvat sauvīrakatuṣodakavidhiḥ; evaṃ pratiśeṣavairecanikamevehodāhāryam| viṣayo'pi teṣāṃ vairecanikamūlakalpānāṃ pratitrivṛtkalpaviṣaya eveti||45||
dantīdravantyormūlāni viśeṣānmṛtkuśāntare | pippalīkṣaudrayuktāni svinnānyuddhṛtya śoṣayet ||46|| tatastrivṛdvidhānena yojayecchleṣmapittayoḥ |47|
sāmānyātideśaṃ nirdiśya dantīdravantyorviśiṣṭaṃ kalpanamāha- dantītyādi| dantīdravantyormūlānyuddhṛtya śoṣayediti sambandhaḥ| kiṃviśiṣṭāni? svinnāni, kasmāt? viśeṣādatiśayena| kvetyāha- mṛtkuśāntare; mṛttikādarbhamadhye puṭapākavidhānenetyarthaḥ| pippalīkṣaudrayuktāni svinnānīti sambandhaḥ| dantī prasiddhā, dravantī cīritapatrā ‘saṃvarī’ iti loke||46||-
tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet ||47|| sarpiśca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīrjayet | mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailameva ca ||48|| catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ |49|
tayorityādi| tayordantīdravantyoḥ| kalkakaṣāyamātrāyāṃ paribhāṣā smaraṇīyā; tāmāśritya kalpanocyate- tailapalāni dvātriṃśat, dantīdravantīkalkapalānyaṣṭau, dantīdravantīkvāthasya palāni śatamekamaṣṭāviṃśatyadhikaṃ, tāvat kvāthyaṃ yāvattailapākalakṣaṇam| dantīdravantīkvāthasyāyaṃ vidhiḥ- pānīyapalāni pañcaśatāni dvādaśādhikāni, dantīdravantīpalāni śatamekaṃ, kvāthaśeṣamekaśatamaṣṭāviṃśatyadhikam; iti kvāthakalpanā| anyatrāpyanuktatailādimāne iyameva kalpanā jñeyā| cakratailamiti cakrapīḍitaṃ tilatailaṃ, hastādiyantrapīḍananiṣedhārthaṃ; cakre hyabhṛṣṭā eva tilādayaḥ pīḍyante, te punarguṇavattarā bhavanti; yantreṇa bharjanarūkṣitānāṃ tilānāṃ snehagurutvādayo guṇā hīyanta iti| sarpiśceti tābhyāṃ dantīdravantīmūlakalkakaṣāyābhyāṃ pratyekaṃ pakvaṃ siddhaṃ sarpirvisarpādīñjayet| punardantyāḥ kalko dravantyāstu kaṣāya iti boddhavyam| tailameva ceti cakratailaṃ pugarmehagulmādīñjayet| catuḥsnehamiti ghṛtatailavasāmajjānaścatvāraḥ snehāḥ| śakṛt purīṣam| catuḥsnehaṃ dantīdravantīmūlasādhitaṃ vātasaṃrodhajā rujo jayediti sambandhaḥ| atra dravasyānuktatvāccaturguṇaṃ jalaṃ deyam||47-48||-
dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ ||49|| viśvabheṣajamṛdvīkācitrakairmūtrabhāvitam 10| saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyametadvirecanam ||50|| jīrṇe santarpaṇaṃ kṣaudraṃ pittaśleṣmarujāpaham | ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam ||51||
dantītyādi| dantī sambarī; kanakāhvayaṃ kaṅguṣṭhaṃ, ‘nāgakesaram’ ityanye; yavāso durālabhā; viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī| saptāhaṃ mūtrabhāvitamiti sambandhaḥ| sarpiṣeti asya cūrṇasya ghṛtena vā lehaḥ kārya ityarthaḥ| asyaiva prayogasya yaugikamanusaṅgrahamāha- jīrṇe ityādi| jīrṇe tasminnauṣadhe, santarpaṇaṃ kṣaudramiti lājaśaktusahitaṃ madhu deyam||49-51||
guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ palam | dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa ||52|| kṛtvaitānmodakānekaṃ daśame daśame'hani | tataḥ khādeduṣṇatoyasevī niryantraṇāstvime ||53|| doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ |54|
modakasya prayogamāha- guḍasyetyādi| aṣṭau palāni guḍasya, viṃśatirharītakīphalāni, dantīmūlacūrṇapalaṃ, citrakamūlacūrṇapalaṃ ca, pippalīkarṣaḥ, trivṛtkarṣaśca| atra tu saptaguñjāphalaparimitamāṣakapramāṇena palādimānaṃ grāhyam| daśa kṛtvaitānmodakānityādi daśa modakān kṛtvā, ekaṃ modakaṃ daśame daśame'hani khādediti sambandhaḥ| niryantraṇā vātātapādiniṣedharahitāḥ| ime modakāḥ||52-53||-
vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā ||54|| navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni vai | ślakṣṇacūrṇīkṛtānīha dantībhāgadvayaṃ tathā ||55|| (sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet 11 ) | ṣaḍbhiśca śarkarābhāgairīṣatsaindhavamākṣikaiḥ ||56|| piṇḍitaṃ bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu pāyayet | bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham ||57|| niryantraṇamidaṃ sarvaviṣaghnaṃ tu virecanam | trivṛdaṣṭakasañjño'yaṃ praśastaḥ pittarogiṇām ||58|| bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā pittaśleṣmāturairnaraiḥ | bhakṣyarūpasadharmatvādāḍhyeṣveva vidhīyate ||59||
vyoṣādiśītavirecanaṃ darśayannāha- vyoṣamityādi| vyoṣādīni prasiddhāni| trivṛdaṣṭaguṇānīti trivṛdaṣṭaguṇā yeṣu tāni tathā| īṣatsaindhavamākṣikairiti īṣacchabdaścaturthāṃśavācakaḥ| bhakṣyo bhakṣaṇīyaḥ| bhakṣyarūpasadharmatvāt bhakṣyarūpatulyādityarthaḥ‘vātaśleṣmāturairnaraiḥ’ iti kecit paṭhanti||54-59||
tilvakasya tvacaṃ bāhyāmantarvalkavivarjitām | cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet ||60|| tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu bhāvitam | daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsamprayojayet ||61|| vidhānaṃ 12 tvakṣu nirdiṣṭaṃ ... |62|
tvakpradhānakasya tilvakasya prayogaṃ nirdidikṣuḥ prathamaṃ tasya saṃskārameva sarvaprayogaviṣayamāha- tilvakasyetyādi| antarvalkavivarjitāmiti abhyantarakaṭhinatvagvivarjitām| bhāgāviti dvau bhāgāvityarthaḥ| tatkaṣāyeṇa tilvakakaṣāyeṇa| gālayet kṣārakalpena, gālanaṃ punarihaikaviṃśativārān pāramparyāt| tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgamiti aparaṃ cūrṇasya sthāpitaṃ tṛtīyaṃ bhāgaṃ tenaiva tilvakakaṣāyajalena cūrṇabhāgadvayagālanalabdhaguṇātiśayena bhāvitamityarthaḥ| śuṣkaṃ tu bhāvitaṃ daśamūlakaṣāyeṇeti tṛtīyaṃ bhāgaṃ śuṣkaṃ punaḥ santaṃ daśamūlīkaṣāyeṇa bhāvitaṃ trivṛdvat samprayojayediti sambandhaḥ||60-61||-
... phalānāmatha vakṣyate | harītakyāḥ phalaṃ tvasthivimuktaṃ doṣavarjitam ||62|| yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam | rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam ||63|| harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ trivṛt | maricāni ca tatsarvaṃ gomutreṇa virecanam ||64|| harītakī bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalaṃ tathā | saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam ||65|| nīlinīphalacūrṇaṃ tu nāgarābhayayostathā | lihyādguḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ pibennaraḥ ||66|| pippalyādikaṣāyeṇa pibetpiṣṭāṃ harītakīm | saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet ||67|| harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā | saindhavopahitā vā'pi sātatyenāgnidīpanī ||68|| vātānulomanī vṛṣyā cendriyāṇāṃ prasādanī | santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī ||69||
phalapradhānaharītakīkalpenāśeṣavairecanikaphalakalpaṃ nirdiśannāha- harītakyā ityādi| vyādhiśabdo'yaṃ doṣeṣu vyādhiṣu ca vartate| sarveṣāṃ harītakīyogānāṃ sāmānyaṃ phalaṃ darśayannāha- rasāyanamityādi| sukhopayojyān yogān sarvartukān sārvadhātukāṃścāha- harītatakītyādi| mātrāpramāṇaṃ madhyeṣu koṣṭhavayobaleṣu cūrṇakarṣaḥ, uttamādhamayorbuddhyā vikalpanīyaḥ| nīlinī śrīphalikā| sātatyena nirantaropayogena| sanntarpaṇakṛtā rogāstṛptyādayaḥ, tānuṣṇatvāddīpanatvācca śamayatīti| atra nāgaraguḍasaindhavādīnāṃ bhinnakāryāṇāṃ doṣadehadhātubalakālavayo'vasthāntaravikārāpekṣayā vyavasthitavikalpaḥ||62-69||
śītamāmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham | bibhītakamanuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam ||70|| trīṇyapyamlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca |71|
harītakīnirdeśādāmalakabibhītakayorapi guṇanirdeśamāha- śītamityādi| satiktamadhurāṇi ceti pratyekaṃ harītakyādīnāmuktā śaktirguṇataḥ saṃyogataḥ prabhāvataśca||70||-
triphalā sarvarogaghnī tribhāgaghṛtamūrcchitā ||71|| vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt santatasevitā |72|
idānīṃ triphalāyāḥ prayogamāha- triphaletyādi| rogaśabdo'tra tridoṣavacano vyādhivacano vā| mūrcchitā saṃyuktā||71||-
harītakīvidhānena phalānyevaṃ prayojayet ||72|| virecanāni sarvāṇi... |73|
harītakītyādi||72||-
... viśeṣāccaturaṅgulāt | phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet ||73|| saptāhamātape śuṣkamato majjānamuddharet | tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavadvā prapīḍya ca ||74|| tasyopayogo bālānāṃ yāvadvarṣāṇi dvādaśa | lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam ||75|| sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo virecayet |76|
caturaṅgulāt kiramālakāt, samuddhṛtya ‘phalam’ iti śeṣaḥ| sikatāyāṃ vālukāyāṃ, nidhāpayet nikṣipet, saptāhamiti sambandhaḥ| ataḥ asmāccaturaṅgulaphalāt| lihyādityādi| eṣa yogo vātakaphapraśamanaḥ||73-75||-
eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu ||76|| yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet | bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam ||77|| phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ .... |78|
eraṇḍatailamityādi| triguṇena triphalākvāthena yuktaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ yuktamiti sambandhaḥ| raso māṃsarasaḥ| bālādiṣu yojitameraṇḍatailaṃ virecayediti sambandhaḥ||76-77||-
... kṣīrāṇāṃ śṛṇu suśruta! | virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam ||78|| ajñaprayuktaṃ taddhanti viṣavat karmavibhramāt | vijānatā prayuktaṃ tu mahāntamapi sañcayam ||79|| bhinattyāśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca dustarān |80|
kṣīrāṇāmityādi| saudhaṃ sehuṇḍabhavam| karmavibhramāt karmāvijñānāt| doṣāṇāṃ sañcayamiti sambandhaḥ| āśveva śīghrameva||78-79||-
mahatyāḥ pañcamūlyāstu bṛhatyoścaikaśaḥ pṛthak ||80|| kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgāreṣu 13 śoṣitam | amlādibhiḥ pūrvavattu prayojyaṃ kolasammitam ||81|| mahāvṛkṣapayaḥ pītairyavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtā | pītā virecayatyāśu guḍenotkārikā kṛtā ||82|| leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ 14| bhāvitāstu snuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ ||83|| cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vā'pi tatpītaṃ guṭikīkṛtam |84|
mahatyā ityādi| mahatī pañcamūlī bilvādikā| bṛhatyoriti sthūlabṛhatī laghubṛhatī ceti dve bṛhatyau| ekaśa ityādi| ekīkṛtyāṅgāreṣu viśoṣayet, na jvaladagnau pākakharatābhayāt| tat sehuṇḍadugdhaṃ pṛthak kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ grāhyam| etena pañcamūlībṛhatīkaṣāyāṇāṃ saptabhāgāḥ, aṣṭamastu sehuṇḍadugdhasya| amlādibhiḥ kāñjikamastusurādibhiḥ| pūrvavat trivṛdvat| kolasammitaṃ karṣapramāṇam| mahāvṛkṣetyādi| mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ| pītairbhāvitaiḥ| guḍe cetyādi| guḍe ca kṛtotkārikā virecayatīti sambandhaḥ| utkārikā lapsikā| tasyāḥ kalpanā- godhūmān snuhīkṣīreṇa bhāvayitvā, cūrṇīkṛtya, ghṛtakṣīrādibhiḥ saṃyāvavadutkārikā pacanīyā guḍena| leha ityādi| lehasya kalpanā kathyate- snuhīkṣīrabhāvitasya godhūmacūrṇasya lehaḥ sādhyaḥ| anye tu ‘snuhīkṣīrasitāghṛtaiḥ’ iti paṭhanti| tanmate payo'pyutkārikāyāmivānuktamapi lehe deyam| leho ‘virecayati’ ityatrāpyanuvartate| bhāvitā ityādi ‘virecayanti’ ityatrāpyanuvartate| cūrṇamityādi| tatpītaṃ snuhīkṣīrabhāvitam| atrāpi ‘virecayati’ ityanuvartate||80-83||-
saptalā śaṅkhinī dantī trivṛdāragvadhaṃ gavām ||84|| mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre tataḥ param | kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanameva ca ||85|| āghrāyāvṛtya vā samyaṅmṛdukoṣṭho viricyate |86|
saptaletyādi| saptalā sehuṇḍabhedaḥ| śaṅkhinī yavatiktā, tasyāḥ phalaṃ mūlaṃ ca virecakam, anye ‘śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ’ ityāhuḥ; apare tu śvetabudhnāmāhuḥ| dantī dantinī| āragvadhaḥ kiramālakaḥ| āplāvya bhāvayitvā| kīrṇamavacūrṇitaṃ, tenaiva saptalādicūrṇena, mālyaṃ puṣpam, āghrāya śiṅghitvā; tenaiva vā cūrṇena kīrṇaṃ bhāvitaṃ vasanaṃ vastramāvṛtya paridhāya; mṛdukoṣṭho viricyate nānya ityarthaḥ||84-85||-
kṣīratvakphalamūlānāṃ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ | avekṣya samyagrogādīn yathāvadupayojayet ||86|| trivṛcchāṇā mitāstisrastisraśca triphalātvacaḥ | viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ ||87|| lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena vā | bhakṣayenniṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam ||88|| gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam | kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati ||89||
kṣīratvagityādi| śāṇaḥ karṣacaturtho bhāgaḥ||86-89||
ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu | bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanānyagramatirvidadhyāt ||90||
anuktānnapāneṣu 15 prayogakalpānnirdiśannāha- ghṛteṣvityādi| bhakṣyaṃ modakaśaṣkulyādi| annaṃ bhaktādi| agryamatiḥ pradhānabuddhiḥ||90||
kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva cūrṇam 16| kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ ||91||
kṣīramityādi| “yantrādipīḍitadravyarasaḥ svarasa ucyate| yaḥ piṇḍaścārdrapiṣṭānāṃ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ|| vahnau tu kvathitaṃ dravyaṃ śṛtamāhuścikitsakāḥ| upoṣitaṃ niśāyāṃ tu toyasthaṃ śītamucyate|| cūrṇamuṣṇena sampṛktaṃ tat phāṇṭamabhidhīyate| abhibhūyāmbunoṣṇena kṣaṇāt pūtamitītare” iti| phāṇṭalakṣaṇaṃ tu prasaṅgāduktam| kaṣāyo dvividhaḥ- śṛtakaṣāyaḥ, śītakaṣāyaśca| te tu 17 ṣaṭkalpā bhavanti| kalpā vidhayaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti “cūrṇaṃ kaṣāyaḥ śiśiraḥ śṛtaśca tathā ca kalkaḥ svarasastathaiva| pañcaiva kalpāḥ khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te guravaḥ pradiṣṭāḥ” iti| te tu svarasa eva kṣīramantarbhāvayanti, phāṇṭaṃ śītakaṣāye'ntarbhāvayanti||91||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne virecanadravyavikalpavijñānīyo nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||44||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ sūtrasthāne catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||44||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vidhānameṣāṃ vakṣyāmo’ iti pā. ↩
- 2 ‘yūṣo hṛdyaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘jātarasamāsavaṃ madhugandhikam’ iti pā. ↩
- 4 ‘vakvavaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘piṇḍaṃ piṇḍaṃ kṛtvetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘yavān’ iti pā. ↩
- 7 ‘tānabhyāsivya’ iti pā. ↩
- 8 ‘nyaset’ iti pā. ↩
- 9 ‘pūrvavat caturbhāgajātamityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘mūtrabhāvitaiḥ’ iti pā. ↩
- 11 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 12 ‘vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha vakṣyate’ ityardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 13 ‘tadaṅgārairviśoṣitam’ iti pā. ↩
- 14 ‘snuhīkṣīrasitāghṛtaiḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘anuktānapyeteṣu’ iti pā. ↩
- 16 ‘phāṇṭam’ iti pā. ↩
- 17 ‘tena’ iti pā. ↩