43. vamanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto vamanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāto vamanadravyetyādi| vikalpāḥ prayogāḥ||1-2||
vamanadravyāṇāṃ 1 phalādīnāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamāni bhavanti | atha madanapuṣpāṇāmātapapariśuṣkāṇāṃ cūrṇaprakuñjaṃ pratyakpuṣpāsadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇāmanyatamenāloḍya madhusaindhavayuktāṃ puṣpacūrṇamātrāṃ pāyayitvā vāmayet | madanaśalāṭucūrṇānyevaṃ vā bakularamyakopayuktāni madhulavaṇayuktānyabhiprataptāni; madanaśalāṭucūrṇasiddhāṃ vā tilataṇḍulayavāgūm | nirvṛttānāṃ vā nātiharitapāṇḍūnāṃ kuśamūḍhāvabaddhamṛdgomayapraliptānāṃ yavabu(tu)ṣamudgamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ phalānāṃ phalapippalīruddhṛtyātape śoṣayet, tāsāṃ dadhimadhupalalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ subhājanasthānāmantarnakhamuṣṭimuṣṇe yaṣṭīmadhukakaṣāye kovidārādīnāmanyatame vā kaṣāye pramṛdya rātriparyuṣitaṃ madhusaindhavayuktamāśīrbhirabhimantritamudaṅmukhaḥ 2 prāṅmukhamāturaṃ pāyayedanena mantreṇābhimantrya- “brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānalānilāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhīgrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu te ||1|| rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā | sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te ||2|| viśeṣeṇa śleṣmajvarapratiśyāyāntarvidradhiṣu; apravartamāne vā doṣe pippalīvacāgaurasarṣapakalkonmiśraiḥ salavaṇairuṣṇāmbubhiḥ punaḥ punaḥ pravartayedāsamyagvāntalakṣaṇāditi | madanaphalamajjacūrṇaṃ vā tatkvāthaparibhāvitaṃ madanaphalakaṣāyeṇa; madanaphalamajjasiddhasya vā payasaḥ santānikāṃ kṣaudrayuktāṃ 3, madanaphalamajjasiddhaṃ vā payaḥ, madanaphalamajjasiddhena vā payasā yavāgūm, adhobhāgāsṛkpittahṛddāhayoḥ; madanaphalamajjasiddhasya vā payaso dadhibhāvamupagatasya dadhyuttaraṃ dadhi vā kaphaprasekacchardimūrcchātamakeṣu; madanaphalamajjarasaṃ snehaṃ vā 4 bhallātakasnehavadādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet, ātapapariśuṣkaṃ vā tameva jīvantīkaṣāyeṇa, pitte kaphasthānagate; madanaphalamajjakvāthaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ, taccūrṇaṃ vā nimbarūpikākaṣāyayoranyatareṇa santarpaṇakaphajavyādhiharaṃ, madanaphalamajjacūrṇaṃ vā madhūkakāśmaryadrākṣākaṣāyeṇa | madanaphalavidhānamuktam ||3||
vamanetyādi| phalādīnāmiti phalaṃ madanaphalam, ādigrahaṇāt kuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanāni gṛhyante| madanapuṣpāṇāmiti atra puṣpaśabdaḥ phale vartate, kāraṇe kāryopacārāt| cūrṇaprakuñcaṃ punarasya madhyamā mātrā; prakuñcaḥ palaṃ, ‘muṣṭiḥ’ ityeke, ‘karāṅgulicatuṣkamūlāvadhimitaṃ cūrṇam’ ityapare| pratyakpuṣpā apāmārgaḥ, sadāpuṣpī arkastasya mūlaṃ, nimbaḥ prasiddhaḥ; kaṣāyāṇāṃ tritvādyogatrayamuktam| puṣpacūrṇamātrāmiti mātrā ca tantrāntare cūrṇaśarāvaḥ, atra ca mātrāśabdo yathāyogavacano'bhipretaḥ| asyāgre ‘akrūrāśayamupasthitadoṣaṃ mṛdupracchardanaṃ’ iti kecit paṭhanti; tanna, nibandhakārairapaṭhitatvāt| madanetyādi| śalāṭu āmaṃ phalam| evamiti evaṃśabdāt pratyakpuṣpādīnāṃ trayaḥ kaṣāyā jñeyāḥ, tena yogā api trayaḥ| ramyako mahānimbaḥ| abhiprataptāni uṣṇīkṛtāni, ‘pāyayitvā vāmayet’ ityanuvartanīyam| śalāṭucūrṇeṣu yogāntaraṃ nirdiśannāha- madanetyādi| atrāpi cūrṇasya prakuñca eva, tilataṇḍulayostu yavāgūpramāṇena mātrākalpanaṃ; lehayitvā vāmayediti jñeyaṃ, lehyatvādyavāgvāḥ| tadevaṃ śalāṭucūrṇeṣu madanasya catvāro yogāḥ| madanaphalānāṃ pakvānāṃ pradhānaṃ yogaṃ nirdiśannāha- nirvṛttānāmityādi| nirvṛttānāṃ niṣpannānāṃ nātiharitapāṇḍutvena, paripākātipāṇḍutve hi vīryātikramaḥ syāt| kuśamūḍhaḥ kuśaviracitaḥ puṭakaḥ| phalapippalīḥ madanaphalabījāni| tāsāmiti tāsāṃ phalapippalīnām| antarnakhamuṣṭimiti nakhānāṃ madhye muṣṭirna tu paribhāṣikā palābhidhānā, antarnakhamuṣṭiṃ yaṣṭīmadhukakaṣāye āturaṃ pāyayediti sambandhaḥ| kovidāretyādi| kovidārādīnāṃ saṃśodhanasaṃśamanīyoktānāmekādaśānāmanyatamasyaikatamasya kaṣāye| etenaikādaśayogā uktāḥ| pramṛdyeti phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭimiti sambandhaḥ| kiṃviśiṣṭamantarnakhamuṣṭiṃ? rātriparyuṣitaṃ madhusaindhavayuktaṃ ca| āśīrbhirabhimantritamiti iṣṭāśāniṣpādanamantro'pyāśīḥ, tābhirvedoktābhirabhimantritamantarnakhamuṣṭim| udaṅmukha uttarābhimukho vaidyaḥ, prāṅmukhaṃ pūrvābhimukhamāturam| abhimantraṇamantramāha- brahmadakṣetyādi| mantrārthastvadarśanīyaḥ, āvṛttyaiva kevalayā mantrāṇāṃ phaladatvāt| asya yogasya viṣayaṃ niyamayannāha- viśeṣeṇetyādi| viśeṣeṇa atiśayena, śleṣmajvarādiṣu ‘deya’ ityadhyāhāraḥ| apravartamānasya doṣasya pravartane hetuṃ darśayannāha- apravartamāna ityādi| durvamanabahudoṣaviṣayayogamāha- madanetyādi| madanaphalamajjā madanaphalamadhyasya snigdho bhāgaḥ, ‘sakalameva madanaphalam’ ityanye| madanaphalakaṣāyeṇa ‘pāyayet’ ityadhyāhāraḥ| madanetyādi| santānikāmiti lehayediti sambandhaḥ; santānikā kṣīrasyoparitanaḥ styāno bhāgaḥ| madanaphalamajjasiddhaṃ vā payaḥ pāyayedityadhyāhāraḥ; atrāpi prakuñcaḥ| madanaphalapakvasiddhena vā payasā yavāgūṃ lehayediti sambandhaḥ| payaḥsantānikāyavāgūnāṃ viṣayamāha- adhobhavaraktapitte pittakṛtahṛdayadāhe ca| madanetyādi| dadhyuttaraṃ saraṃ, lehayediti sambandhaḥ| dadhi vā ‘pāyayet’ ityadhyāhāraḥ| etadyogadvayamuktam| madanetyādi| madanaphalamajjarasaṃ phāṇitībhūtaṃ kākavībhūtaṃ lehayediti sambandhaḥ| bhallātakasnehavadādāyeti dvivraṇīyoktena vidhinā| ātapetyādi jīvantīkaṣāyeṇa ātapaviśuṣkaṃ tameva madanaphalamajjarasaṃ ‘pāyayet’ iti śeṣaḥ| jīvantī śuṣkayāvanālavarṇā latauṣadhī parvavatī| etayoryogayorviṣayamāha- pitte kaphasthānagate iti| madanaphalamajjakvāthaṃ vetyādi madanaphalamajjakvāthaṃ vetyādyeko yogaḥ| taccūrṇaṃ vā nimbarūpikākaṣāyayoranyatareṇeti yogadvayaṃ; taccūrṇaṃ madanaphalamajjacūrṇaṃ, rūpikā arkaḥ| eteṣāṃ trayāṇāṃ yogānāṃ viṣayaṃ niyamayannāha- santarpaṇetyādi| madanaphalamajjacūrṇaṃ vā madhukakāśmaryadrākṣākaṣāyeṇetyādi dvātriṃśattamaṃ yogaṃ kecit paṭhanti, tannecchati gayī| vyākhyātamevopasaṃharannāha- madanetyādi| etenāpravartanavyāpaccikitsāṃ vihāya madanaphalayogā ekatriṃśaduktāḥ||3||
jīmūtakakusumacūrṇaṃ pūrvavadeva kṣīreṇa, nirvṛtteṣu kṣīrayavāgūṃ, romaśeṣu santānikāṃ, aromaśeṣu dadhyuttaraṃ, haritapāṇḍuṣu dadhi, tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ vā surāṃ kaphārocakakāsaśvāsapāṇḍurogayakṣmasu; paryāgateṣu madanaphalamajjavadupayogaḥ ||4||
madanaphalasya paścājjīmūtakaṃ darśayannāha- jīmūtaketyādi| jīmūtako devadālī| pūrvavadeveti pratyakpuṣpādidravyatrayakvāthaistrayo yogāḥ puṣpacūrṇasya| anye tu carake pratyakpuṣpādiyogā na santīti kṣīreṇaivānyamekaṃ yogamicchanti, pūrvavadityanena prakuñcaṃ madhusaindhavādiyuktaṃ cāmananti| nirvṛtteṣvityādi| nirvṛtteṣu jātamātreṣu; kṣīrayavāgūṃ jīmūtaśalāṭukvathitakṣīrayavāgūm| romaśeṣvityādi| romaśeṣu kaṭhināvasthāṃ prāpteṣu; santānikāmiti jīmūtacūrṇakvathitakṣīrasantānikām| aromaśeṣvityādi aromaśeṣu bṛhattameṣu, cūrṇakvathitakṣīrasya dadhibhāvaṃ gatasyottaraṃ sarakam| haritapāṇḍuṣvityādi haritapāṇḍuṣu kaṭhinatameṣu taccūrṇakvathitakṣīrasya dadhi| tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāmiti jīmūtakakaṣāyakṛtām| tasyāstu kalpanaṃ- jīmūtakvāthe māṣāḥ sādhanīyāḥ, jīmūtakasya kvāthenaiva śālitaṇḍulāḥ prakṣālanīyāḥ, māṣāḥ śālitaṇḍulāste ca saṅkṣudyaikatra piṇḍāḥ kāryāḥ, tāñ śuṣkacūrṇitān kṛtvā'paraśālītaṇḍulacūrṇaṃ piṣṭapācanikāyāṃ jīmūtakaṣāyoṣmaṇā samyagutsvedyāvatārayet, tataḥ svinnaśītalasya tasya piṣṭasya trayo bhāgāḥ, kiṇvabhāgaścaturthaḥ, sandhānārthe bhārgīkvāthaḥ, tatsarvaṃ kalaśe nidhāpitaṃ jātarasaṃ surā bhavati; paiṣṭīyaṃ, tenātra nāsti guḍo na vā madhu; anye punaḥ ‘atrānukto'pi guḍo dātavyaḥ’ ityāhuḥ| guḍapramāṇaṃ tvarśonirdiṣṭābhayāriṣṭakvāthaśeṣadroṇe guḍapalaśatadvayaṃ prakṣepavibhāgaparibhāṣārūpeṇa sarvatra| anye tu ‘jīmūtakaṣāyeṇa saha surāmeva, na punarjīmūtakaṣāyasādhitām’ iti vadanti| jīmūtakusumacūrṇaṃ vetyādīnāṃ yogānāṃ viṣayamāha- kaphetyādi| ‘dadyāt’ iti śeṣaḥ| paryāgateṣu nātiharitapāṇḍuṣvatideśena yogaṃ nirdiśannāha- paryāgateṣvityādi| madanaphalamajjavaditivatkaraṇānmadanapuṣpaśalāṭuyogān varjayitvā'nye ye madanaphalayogāste sarve paryāgateṣu jīmūtakeṣu vijñeyāḥ| etena paryāgatajīmūtakayogāścaturviṃśatiruktāḥ| ‘paryāgateṣu paripakveṣu’ ityanye||4||
tadvadeva kuṭajaphalavidhānam ||5||
kuṭajaphalayogānnirdiśannāha- tadvadityādi| atrāpi jīmūtakavaccaturviṃśatiyogā jñeyāḥ||5||
kṛtavedhanānāmapyeṣa eva kalpaḥ ||6||
kṛtavedhanayogānnirdiśannāha- kṛtavedhanānāmityādi| atrāpi kuṭajavaccaturviṃśatiyogā ityarthaḥ| kṛtavedhanaṃ kośātakī||6||
ikṣvākukusumacūrṇaṃ vā pūrvavat 5, evaṃ kṣīreṇa, kāsaśvāsacchardikapharogeṣūpayogaḥ ||7||
ikṣvākuyogānnirdiśannāha- ikṣvākvityādi| ikṣvākuḥ kaṭukālābūḥ| evaṃ kṣīreṇa tathā pūrvavanmadanaphalavat; na punaḥ kuṭajavat kṛtavedhanavacca, tayoḥ puṣpaśalāṭuvarjanāt| iti madanaphalavadekatriṃśat, tathā pūrvagrahaṇena surā gṛhyate, etenekṣvākuyogāstrayastriṃśaduktāḥ||7||
dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjavadupayogaḥ; viśeṣatastu garagulmodarakāsaśvāsaśleṣmāmayeṣu vāyau ca kaphasthānagate ||8||
dhāmārgavayogānnirdiśannāha- dhāmārgavasyetyādi| etena dhāmārgavasya caturviṃśatiyogāḥ| apiśabdāt puṣpaśalāṭukṣīrasurāyogāśca| vamanadravyeṣu sarveṣāmevātideśayogānāṃ madanaphalatulyakalpānāṃ madanaphalayogaviṣaya eva viṣayo nāpūrvaḥ||8||
kṛtavedhanaphalapippalīnāṃ vamanadravyakaṣāyaparipītānāṃ bahuśaścūrṇamutpalādiṣu dattamāghrātaṃ vāmayati, tattvanavabaddhadoṣeṣu yavāgūmākaṇṭhātpītavatsu ca vidadhyāt | vamanavirecanaśirovirocanadravyāṇyevaṃ vā pradhānatamāni bhavanti ||9||
kṛtavedhanetyādi| kṛtavedhanagrahaṇaṃ samastajīmūtakabhedajñāpakam| paripītānāmiti bhāvitānām| utpalādiṣviti ādigrahaṇādraktotpalakumudapuṇḍarīkasaugandhikāni gṛhyante| tasya prayogaviśeṣasya viṣayaṃ darśayannāha- tattvityādi| tattu prāguktaṃ cūrṇaṃ vidadhyāditi sambandhaḥ| keṣu? anavabaddhadoṣeṣu atyutkliṣṭadoṣeṣu puruṣeṣvityarthaḥ| punarapi kiṃviśiṣṭeṣu? yavāgūmākaṇṭhāt pītavatsu ca| ‘tadanavabaddhadoṣeṣu’ iti kecit paṭhanti| bhāvanāyāḥ phalātiśayaṃ darśayannāha- vamanetyādi| evamiti taddravyasvarasairbahuśo bhāvitāni||9||
bhavataścātra- vamanadravyayogāṇāṃ 6 digiyaṃ samprakīrtitā | tān vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt ||10|| kaṣāyaiḥ svarasaiḥ kalkaiścūrṇairapi ca buddhimān | peyalehyādyabhojyeṣu vamanānyupakalpayet ||11||
vamanadravyetyādi| digiyaṃ samprakīrtiteti iyaṃ dik samprakīrtitā kathitetyarthaḥ| tān vāntidravyavikalpān, vibhajya pṛthakkṛtya, yathāvyādhi ‘vamanānyupakalpayet’ ityagretanena sambandhaḥ| kasmāt? kālaśaktiviniścayāt| keṣu vamanānyupakalpayedityāha- peyalehyādyabhojyeṣu| kaiḥ kṛtvā? kaṣāyairityādibhiḥ| kaṣāyaiḥ śṛtaśītaphāṇṭabhedāttrividhaiḥ, svarasaiḥ yantrādipīḍitārdradravyotthaiḥ, kalkairdṛṣadi piṣṭaiḥ, cūrṇaiḥ śuṣkapeṣaṇāṇūkṛtāvayavaiḥ| apiśabdādvamanadravyapakvaiḥ snehairityanuktaṃ samuccīyate| bhojyagrahaṇānmodakotkārikāśaṣkulīprabhṛtīnāṃ grahaṇam||10-11||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vamanadravyavikalpavijñānīyo nāma tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||43||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||43||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘puṣpādipūrvakatvāt pakvamadanaphalasya tatprayogasya ca vamanatvāt tatpuṣpādiprayogāneva krameṇāha- tatra madanapuṣpāṇāmityādi| pratyakpuṣpā apāmārgaḥ, tasyeha mūlam| nirvṛttānāṃ pakvānām| nātiharitapāṇḍūnāmityanenābhimatapākāvasthocyate| klinnabhinnānāmiti yathoktavidhinā, ata evāvasthitatvena klinnānāṃ satāṃ yatnena bhinnānām| pippalī madanaphalamadhyabījam| rātriparyuṣitamityanena śītakaṣāyaṃ grāhayati| viśeṣeṇeti vacanena sarvavāmanīyaviṣayatāṃ cāsya vidherdarśayati| eteṣu vamanaprayogeṣu vakṣyamāṇeṣu ca pūrvakarma snehādi uttarakarma ca peyādi vakṣyamāṇaṃ sarvaṃ yojanīyam|’ iti cakraḥ
  2. 2 ‘madhusaindhavayuktamudaṅmukhaḥ’ iti pā.
  3. 3 ‘kṣaudrayuktāṃ’ iti kvacitpustake na paṭhyate
  4. 4 ‘madanaphalamajjarasaṃ snehaṃ veti yogadvaye majjarasaṃ phāṇitībhūtaṃ snehaṃ vā bhallātakasnehavidhinā gṛhītam| phāṇitībhūtamiti kvathanāttantulībhūtam| bhallātakasnehavidhānaṃ ca dvivraṇīye vaktavyam|’ iti cakraḥ
  5. 5 ‘pūrvavadeva’ iti pā.
  6. 6 ‘vāntidravyavikalpānāṃ’ iti pā.