athāta ityādi| rasaviśeṣo madhurādiḥ, tasya vijñānaṃ viśiṣṭaṃ jñānam||1-2||
ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu 2 yathāsaṅkhyamekottaraparivṛddhāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, tasmādāpyo rasaḥ | parasparasaṃsargāt parasparānugrahāt parasparānupraveśācca sarveṣu sarveṣāṃ sānnidhyamasti, utkarṣāpakarṣāttu grahaṇam | sa khalvāpyo rasaḥ śeṣabhūtasaṃsargādvidagdhaḥ ṣoḍhā vibhajyate; tadyathā- madhuro'mlo lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti | te ca bhūyaḥ parasparasaṃsargāttriṣaṣṭidhā bhidyante | tatra, bhūmyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ, bhūmyagniguṇabāhulyādamlaḥ, toyāgniguṇabāhulyāllavaṇaḥ 3, vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukaḥ, vāyvākāśaguṇabāhulyāttiktaḥ, pṛthivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāya iti ||3||
rasasāmānyasya prathamaṃ kāraṇasambhavaṃ darśayannāha- ākāśetyādi| ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyaṃ śabdasparśarūparasagandhā ‘jāyante’ iti śeṣaḥ| kiṃviśiṣṭāste? ekottaraparivṛddhā iti; tathāhi- śabdaguṇamākāśaṃ, śabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśarūpaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ, śabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthvī; parasparaṃ bhūtānupraveśāditthamekottarā vṛddhirjñeyā| āpyo jalasambhavaḥ| tatra sarveṣveva bhūteṣu sarvabhūtānāṃ sānnidhyamastīti darśayannāha- parasparasaṃsargādityādi| parasparasaṃsargāt anyonyasaṃyogāt, parasparānugrahāt anyonyopakārāt, parasparānupraveśāt anupraveśādekātmībhāvāt, sarveṣu bhūteṣu, sarveṣāmākāśādīnāṃ, sarveṣu dravyeṣvityanye| sarveṣu bhūteṣu sarvabhūtānāṃ sānnidhyamastīti sarva eva guṇāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ prāpnuvantītyāha- utkarṣāpakarṣādityādi|- utkarṣo vṛddhiḥ, apakarṣo hrāsaḥ; ākāśādhike dravye śabdo'dhikaḥ, vātādhike dravye sparśo'dhikaḥ, evaṃ śeṣeṣu bhūteṣu śeṣaguṇāḥ; tena sarveṣāmeva bhūtānāṃ sarvātmakatve'pyutkarṣeṇābhidhānādāpya eva rasaḥ| yadi punarasau rasa āpya eva nānyabhūtajaḥ, sa evamapāṃ svabhāvenāvyaktarasatvāttenāpyavyaktarasena bhavitavyamityāha- śeṣetyādi| pānīyādanyāni bhūtāni śeṣabhūtāni, teṣāṃ saṃsargo milanaṃ, tato hetorāpyo raso'vyakto'pi kālasahāyabhūmiviyadanilānalasaṃsargeṇa paripākāntaraṃ gataḥ, ṣoḍhā vibhajyate ṣaṭ prakāro bhavati| tatra yasya yasya śeṣabhūtasya saṃsargādyo yo rasa utpadyate taṃ taṃ rasaṃ darśayannāha- tatretyādi| nanu ca, śeṣabhūtasaṃsargaḥ pratipādanīyaḥ, tat kathamudakopādanam? ucyate- niṣpattāveva toyaprādhānyamuktaṃ; viśeṣe tu na prāpnotīti viśeṣe'pi toyasya prādhānyapratipādanāya pṛthivyambuguṇabāhulyādityuktaṃ, ‘toyāgniguṇabāhulyādamla’ ityeke paṭhanti||3||
tatra, madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ, madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ, kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ ||4||
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ kriyāviśeṣaṃ darśayannāha- tatretyādi||4||
tatra vāyorātmaivātmā, pittamāgneyaṃ, śleṣmā saumya iti ||5||
doṣāṇāmutpattikāraṇamāha- tatretyādi| ātmaivātmeti ātmaiva yoniḥ, vāyuto vātotpattirityarthaḥ; pittamāgneyamiti analaḥ pittasya yonirityarthaḥ; śleṣmā saumya iti somādutpadyata ityarthaḥ||5||
ta ete rasāḥ svayonivardhanā, anyayonipraśamanāśca ||6||
ta ete ityādi| svayonivardhanā iti yebhyaḥ kāraṇebhyo madhurādayo rasā utpadyante tāni vardhayantītyarthaḥ||6||
kecidāhuḥ- agnīṣomīyatvājjagato rasā dvividhāḥ- saumyā āgneyāśca | madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ; kaṭvamlalavaṇā āgneyāḥ | tatra madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaśca, kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaśca; saumyāḥ śītāḥ, āgneyā uṣṇāḥ ||7||
kecidityādi| agnīṣomīyatvāditi agniśca somaśca yonirjagata ityarthaḥ|saumyāścāgneyāśceti cakāradvayāt sneharūkṣagurutvalaghutvairapi dvaividhyaṃ sūcayati||7||
tatra śaityaraukṣyalāghavavaiśadyavaiṣṭambhyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ, tasya samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ; so'sya śaityācchaityaṃ vardhayati, raukṣyādraukṣyaṃ, lāghavāllāghavaṃ, vaiśadyādvaiśadyaṃ, vaiṣṭambhyādvaiṣṭambhyamiti; (1) |8|
madhuretyādi| samānayoniḥ tulyayonirityarthaḥ||8(1)||
auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ, tasya samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ; so'sya auṣṇyādauṣṇyaṃ vardhayati, taikṣṇyāttaikṣṇyaṃ, raukṣyādraukṣyaṃ, lāghavāllāghavaṃ, vaiśadyādvaiśadyamiti(2) |8|
auṣṇyetyādi||8(2)||
mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā; tasya samānayonirmadhuro rasaḥ, so'sya mādhuryānmādhuryaṃ vardhayati, snehāt snehaṃ, gauravādgauravaṃ, śaityācchaityaṃ, paicchilyātpaicchilyamiti (3) ||8|| tasya punaranyayoniḥ kaṭuko rasaḥ; sa śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt kaṭukatvānmādhuryamabhibhavati, raukṣyāt snehaṃ, lāghavādgauravam, auṣṇyācchaityaṃ, vaiśadyāt paicchilyamiti | tadetannidarśanamātramuktaṃ bhavati (4) ||8||
mādhuryetyādi| tasya śleṣmaṇaḥ| pratyanīkatvāt viruddhatvāt| nidarśanamātramuktamiti dṛṣṭāntamātramuktam||8(3-4)||
rasalakṣaṇamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra, yaḥ paritoṣamutpādayati prahlādayati tarpayati jīvayati mukhopalepaṃ janayati śleṣmāṇaṃ cābhivardhayati sa madhuraḥ; yo dantaharṣamutpādayati mukhāsrāvaṃ janayati śraddhāṃ cotpādayati so'mlaḥ; yo bhaktarucimutpādayati kaphaprasekaṃ janayati mārdavaṃ cāpādayati sa lavaṇaḥ; yo jihvāgraṃ bādhate udvegaṃ janayati śiro gṛhṇīte nāsikāṃ srāvayati sa kaṭukaḥ; yo gale coṣamutpādayati mukhavaiśadyaṃ janayati bhaktaruciṃ cāpādayati harṣaṃ ca sa tiktaḥ; yo vaktraṃ pariśoṣayati jihvāṃ stambhayati kaṇṭhaṃ badhnāti hṛdayaṃ karṣati pīḍayati ca sa kaṣāya iti ||9||
rasalakṣaṇamityādi| paritoṣaḥ parituṣṭiḥ| prahlādayati sukhamutpādayati| tarpayati tṛptiṃ karoti| jīvayati prāṇān dhārayati| upalepo malavṛddhiḥ| dantaharṣo dantakuṇṭhatā| kaphaprasekaḥ śleṣmāsrāvaḥ| śiro gṛhṇīte udvejakatvena, na tu kaphavātavedanābhiḥ| coṣa ākarṣaṇam| harṣo romaharṣaḥ||9||
rasaguṇānata 4 ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra, madhuro raso rasaraktamāṃsamedo'sthimajjaujaḥśukrastanyavardhanaścakṣuṣyaḥ keśyo varṇyo balakṛtsandhānaḥ 5 śoṇitarasaprasādano bālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamastṛṣṇāmūrcchādāhapraśamanaḥ ṣaḍindriyaprasādanaḥ kṛmikaphakaraśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamāsevyamānaḥ kāsaśvāsālasakavamathuvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍānāpādayati tathā'rbudaślīpadabastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīñjanayati(1) |10|
rasaguṇānityādi| ṣaṣṭhamindriyaṃ manaḥ| tasyedānīmatisevyamānasyātisevāṃ doṣakarīṃ nidarśayannāha- sa evaṅguṇa ityādi||10(1)||
amlo jaraṇaḥ pācano dīpanaḥ pavananigrahaṇo'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī bahiḥśītaḥ 6 kledanaḥ prāyaśo hyadyaśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno dantaharṣanayanasammīlanaromasaṃvejanakaphavilayanaśarīraśaithilyānyāpādayati, tathā kṣatābhihatadagdhadaṣṭabhagnarugṇaśūnapracyutāvamūtritavisarpitacchinnabhinnaviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ceti(2) |10|
amlasya sevitasya guṇān darśayannāha- amla ityādi| jaraṇa āhārasya| pācano doṣāmayoḥ śothasya vā| anulomano vātamūtrapurīṣāṇām| tasyaikasyātisevitasya doṣaṃ nirdiśannāha- sa evaṅguṇa ityādi| romasaṃvejanaṃ romāñcaḥ| abhihatamabhighātaḥ, daṣṭaṃ vyāḍādibhiḥ, bhagnaṃ kāṇḍabhagnādyanekadhā, rugṇaṃ vakrībhūtaṃ, pracyutaṃ bhraṣṭaṃ svasthānāt, avamūtritaṃ mūtraviṣāṇāṃ jantūnāṃ mūtrasaṅgaḥ, visarpitaṃ sparśaviṣāṇāṃ jantūnāṃ visarpitasaṅgaḥ, chinnaṃ niḥśeṣataḥ, bhinnaṃ koṣṭhādi, viddhaṃ sirādi, utpiṣṭaṃ prahāracūrṇitādi||10(2)||
lavaṇaḥ saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇaḥ kledanaḥ śaithilyakṛduṣṇaḥ sarvarasapratyanīko 7 mārgaviśodhanaḥ sarvaśarīrāvayavamārdavakaraśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamāsevyamāno gātrakaṇḍūkoṭhaśophavaivarṇyapuṃstvopaghātendriyopatāpamukhākṣipākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnāpādayati(3) |10|
lavaṇarasaguṇakarmāṇi darśayannāha- lavaṇa ityādi| saṃśodhano vamanavirecanābhyāṃ, vraṇasya ca duṣṭasya| viśleṣaṇa iti pṛthakkaraṇaḥ pratyavayavānāṃ, cheditvāt| kledano vraṇasya| sarvarasānāṃ pratyanīko vipakṣa ucchedaka ityarthaḥ| mārgaviśodhano mūtranāḍīvraṇādimārgaviśodhanaḥ| tasyātisevyamānasya doṣaṃ darśayannāha- sa evaṅguṇa ityādi| koṭhaḥ pīḍakāḥ, puṃstvopaghātaḥ śukrakṣayaḥ, indriyopatāpaḥ cakṣurādīnāṃ svakarmaguṇahāniḥ, amlīketi amlodgāraḥ| āpādayati karoti||10(3)||
kaṭuko dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ sthaulyālasyakaphakṛmiviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ sandhibandhavicchedano'vasādanaḥ stanyaśukramedasāmupahantā ceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpabalavighātakampatodabhedakṛt karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlānāpādayati(4) |10|
kaṭukasya prakṛtikarma nirdiśannāha- kaṭuka ityādi| avasādana anutsāhakṛt| tasyaivātisevitasya doṣaṃ nirdiśannāha- sa evaṅguṇa ityādi| bhramaścakrārūḍhasyeva; mada unmādapūrvarūpaṃ, harṣakṣayo vā||10(4)||
tiktaśchedano rocano dīpanaḥ śodhanaḥ kaṇḍūkoṭhatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ stanyaśodhano viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno gātramanyāstambhākṣepakārditaśiraḥśūlabhramatodabhedacchedāsyavairasyānyāpādayati(5) |10|
tiktasya prakṛtikarma nirdiśannāha- tikta ityādi| rocana iti itarabhakṣyavastūnāṃ, na punaḥ svayameva| tasyāpyatisevitasya doṣaṃ nirdiśannāha- manyāstambhetyādi| manye dve, tayoḥ stambha iti||10(5)||
kaṣāyaḥ saṅgrāhako ropaṇaḥ stambhanaḥ śodhano lekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopaśoṣaṇaśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno hṛtpīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambha- gātrasphuraṇacumucumāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīñjanayati 8||10||
kaṣāyasya prakṛtikarma nirdiśannāha- kaṣāya ityādi| ropaṇo vraṇasya| stambhano gātrāṇāṃ, mṛdūnāṃ vā dṛḍhīkaraṇaḥ| śodhano vraṇasya| lekhano vraṇādyutsannamāṃsasya| śoṣaṇo dravadhātoḥ, vraṇamehādīnāṃ vā| pīḍano vraṇasya hṛdayasya vā, vātakāritvāt| tasyāpyatisevayā doṣamāha- sa evaṅguṇa ityādi| cumacumāyanaṃ rājikāliptasyeva tvakpīḍā, ākṣepaṇamatiśayena kampanam| prabhṛtigrahaṇādanyānapi vātavikārānarditādīn karoti||10||
ataḥ sarveṣāmeva dravyāṇyupadekṣyāmaḥ | tadyathā- kākolyādiḥ kṣīraghṛtavasāmajjaśāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaserukatrapusairvārukarkārukālābūkālindakataka- giloḍyapriyālapuṣkarabījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādanatālanālikerekṣuvikārabalātibalātmaguptā- vidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni 9 samāsena madhuro vargaḥ; dāḍimāmalakamātuluṅgāmrātakakapitthakaramardabadarakolaprācīnāmalakatintiḍīkakośāmrakabhavyapārāvata- vetraphalalakucāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāśuktasauvīrakatuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni samāsenāmlo vargaḥ; saindhavasauvarcalaviḍapākyaromakasāmudrakapaktrimayavakṣāroṣaraprasūtasuvarcikāprabhṛtīni samāsena lavaṇo vargaḥ; pippalyādiḥ surasādiḥ śigrumadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukāvālgujaphala- caṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsāpīluprabhṛtīni sālasārādiśca prāyaśaḥ kaṭuko vargaḥ; āragvadhādirguḍūcyādirmaṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabṛhatīdvayaśaṅkhinīdravantī- trivṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellavārtākakarīrakaravīrasumanaḥśaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohiṇīvaijayantī- suvarcalāpunarnavāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tikto vargaḥ; nyagrodhādirambaṣṭhādiḥ priyaṅgvādī rodhrādistriphalāśallakījambvāmrabakulatindukaphalāni katakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiphalāni sālasārādiśca prāyaśaḥ kuruvakakovidārakajīvantīcillīpālaṅkyāsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni varakādayo 10 mudgādayaśca samāsena kaṣāyo vargaḥ ||11||
ata ityādi| ato'nantaraṃ, sarveṣāṃ rasānāṃ dravyāṇyupadekṣyāmaḥ| kṣīretyādi| śṛṅagāṭakaṃ dvividhaṃ sthūlālpabhedena; trapusaṃ ‘tirasī 11 ’ iti loke; ervāruḥ romaśā karkaṭī; giloḍyaḥ kālaṅkatakaḥ śitoḍyakandaḥ prāvṛḍjātaḥ śaṇapatrikākāravallīyukto ‘gilloṭhī 12 ’ iti loke; ‘aṅga(ṅka)loḍya’ ityanye paṭhanti, cicco(ñco)ṭakamiti ca vyākhyānayanti; priyālaścāraḥ; puṣkarabījaṃ padmabījaṃ; rājādanaḥ kṣīrikaḥ; payasyā vidārībhedaḥ; kṣīramoraṭaḥ kilāṭamastu, ‘pīluparṇī’ ityeke; madhulikā markaṭakaḥ| dāḍimetyādi prācīnāmalakaḥ ‘pānīyāmalaka’ iti loke; bhavyaphalaṃ ‘karmaraṅga’ ityeke, ‘tālaphalasadṛśamahāvalkalaṃ kaṣāyāmlamadhuraṃ’ ityanye; pārāvataḥ kāmarūpe madhurāmlarasaphalaṃ; dantaśaṭho jambīraḥ; śuktaṃ sandhānakaviśeṣaścukramiti loke; sauvīrakatuṣodake nistuṣasatuṣayavakṛte trivṛtkaṣāyasahite sandhāne; dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ; prabhṛtigrahaṇācchāṇḍākyādīnāmavabodhaḥ| saindhavetyādi pākyamudbhidaṃ; romakaṃ śākambharīdeśotthaṃ, śvetalavaṇamityanye; sāmudraṃ samudrasamīpabhavaṃ gurjararāṣṭre 13 pracuraṃ bhavati; pakrimaṃ pākābhinirvṛttaṃ, ‘phullālavaṇam’ ityucyate; ūṣaraprasūtamūṣaralavaṇaṃ; prabhṛtigrahaṇāṭṭaṅkaṇakṣārādīnāmavabodhaḥ| pippalyādirityādi| śītaśivaṃ karpūram, avalgujaphalaṃ bākucībījaṃ, caṇḍā ajamodākārā sugandhidravyaṃ, lāṅgalakī kalikārikā, śukanāsā syonākaḥ| āragvadhādirityādi maṇḍūkaparṇī brāhmī, vetrakarīro vetrāṅkuraḥ, svādukaṇṭako vikaṅkataḥ ‘vṛkṣakaṇṭakārikā’ iti prasiddhaḥ, śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ, kṛtavedhanaḥ kośātakī, sumanā jātī, aśokarohiṇī kaṭukā, vaijayantī tarkārī, suvarcalā sūryāvartaḥ, vṛścikālī vṛścikapatrī, jyotiṣmatī kākamardanikā| nyagrodhādirityādi| katakaḥ toyaprasādanaphalaḥ, śākaḥ kharamasṛṇapatrapṛṣṭhodaraḥ, tayoḥ phalam; vanaspatayo nyagrodhādayaḥ, teṣāṃ phalāni| sālasārādestiktānusaratvāt kathaṃ kaṣāyavarge'sya pāṭha ityāha- prāyaśaḥ; ‘kaṣāya’ iti śeṣaḥ| kuruvakaḥ kaṇṭaselayākaḥ, kovidāraḥ kāñcanārakaḥ (‘kovidāramapi kāñcanārakaṃ mallikāṃ vicakilaṃ vidurbudhāḥ’- iti halāyudhaḥ 14|), jīvantī ḍoḍī, cillī kṣetravāstukaḥ, pālaṅkyā śākaviśeṣaḥ ‘pālaṅka’ iti loke, suniṣaṇṇakaḥ sirivālikā, ‘catuṣparṇī’ ityapare, varakādayaḥ kudhānyāni, mudgādayo vaidalāḥ||11||
tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogāstriṣaṣṭirbhavanti | tadyathā- pañcadaśa dvikāḥ, viṃśatistrikāḥ, pañcadaśa catuṣkāḥ, ṣaṭ pañcakāḥ, ekaśaḥ ṣaḍrasāḥ, ekaḥ ṣaṭka iti | teṣāmanyatra prayojanāni vakṣyāmaḥ ||12||
tatretyādi| eṣāṃ tu vivaraṇamuttaramantre svayamevācāryaḥ kariṣyati, asmābhistu granthabāhulyabhayādvivaraṇaṃ na kṛtam| dviṣaṣṭidoṣabhedeṣu dviṣaṣṭī rasabhedā yojyāḥ, svasthe tu ṣaḍeva samuditāḥ||12||
bhavati 15 cātra- jagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balino vaśyatāṃ rasāḥ | yathā prakupitā doṣā vaśaṃ yānti balīyasaḥ ||13||
idānīṃ rasānāmekaikānāmanabhyāsapratipāditabahutaradoṣāṇāṃ viśiṣṭaviṣaye doṣā na bhavantīti nirdiśannāha- bhavati cātra jagdhā ityādi| jagdhāḥ bhakṣitāḥ, ṣaḍrasā ekaikaśaḥ kṛtvā abhyastā api balinaḥ śaktyupacayabalayuktasya puruṣasya, vaśyatāṃ vaśabhāvaṃ, yānti gacchanti, doṣakāriṇo na bhavantītyarthaḥ; yathā doṣā eva balīyaso balayuktasya puruṣasya kāryakaraṇakṣamā na bhavanti evaṃ rasā apītyarthaḥ| ‘balino rasasya’ iti kecit||13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rasaviśeṣavijñānīyo nāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||42||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne rasaviśeṣavijñānīyo nāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||42||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye dravyavīryavipākānāṃ viśeṣamabhidhāyāvaśiṣṭarasaviśeṣavijñānārthaṃ rasavijñānīyo'bhidhīyate| rasasya kāraṇasambhavasaṅkhyārthalakṣaṇādibhirvijñānārtho rasavijñānīyaḥ|’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘ekaikena śabdādiguṇena uttare uttare bhūte parivṛddhā ekottaraparivṛddhāḥ| tatrottarottare bhūte śabdādayo guṇāḥ pūrvabhūtānupraveśakṛtāḥ| śabdādayastvākāśādīnāṃ yathākramaṃ naisargikāḥ| yasmāt krameṇa śabdādayo naisargikāstasmādāpyo rasaḥ| sampratyapāmavyaktarasatve'pi yathā madhurādiviśeṣairanubhavatyāpyo rasastadāha- sa khalvityādi| śeṣabhūtāni jalavyatiriktāni catvāri| vidagdha iti pariṇataḥ| kālasahitabhūmyādisaṃsargāt pākādavasthāntaragataḥ ṣaḍvidho bhavatītyarthaḥ| nanu yadi śeṣabhūtayogānmadhurādiṣaḍvidhatvaṃ, tat kathaṃ ‘pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhuro rasa’ ityanena madhure'pi rasaviśeṣe'pāṃ kāraṇatvamucyate? brūmaḥ- āpo rasānāmādhārakāraṇam, apāṃ pṛthivyamanupraveśāt pṛthivyapyādhārakāraṇameva, tenāpkṣitī api tadādhāratayā rasānāmabhivyaktau, abhivyakteśca madhurādirūpatāmantareṇāsambhavāt madhurādiviśeṣe'pi kāraṇe bhavataḥ| agnyādayastu trayo nīrasatayā madhurādiviśeṣe nimittakāraṇaṃ prādhānyena bhavanti, tadvyatirekeṇāmlādirasābhāvāt| rasābhivyakteścāgnyādibhūtatrayasannidhānaṃ vinā'nupapalabdherabhivyaktāvapi kāraṇatvamagnyādīnāṃ bhavati| taduktaṃ carake- “rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ” (ca. sū. a. 1) iti| atrahi cakāradvayājjalakṣityorapi viśeṣe kāraṇatvaṃ, tathā khādīnāṃ ca nirvṛttāvapi kāraṇatvamuktaṃ, tena madhure viśeṣe'pyāṃ kāraṇatvādyuktameva ‘pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ’ iti’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘toyāgniguṇabāhulyādamlaḥ, bhūmyagniguṇabāhulyāllavaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘rasaguṇān rasadharmān’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘balasandhānakṛt’ iti pā. ↩
- 6 ‘bahiḥśīta iti sparśaśītaḥ| nayanasammīlanaṃ sarvadā pihitākṣatvam’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘sarvarasapratyanīkatā lavaṇasya lavaṇayoge sarveṣāṃ rasānāmabhibhūtatvādanubhavasiddhatvājjñeyā’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘ākuñcanasyākṣepaṇaṃ niṣedha ityarthaḥ| kiṃvā ākuñcanamākṣepaṇaṃ ca karotītyarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘moraṭaḥ sadyaḥprasūtagokṣīram’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘nīvārakādayaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘tivasaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘givvo(llo)ṭa’ iti pā. ↩
- 13 ‘gurjarayātrāyāṃ’ iti pā. ↩
- 14 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 15 ‘idānīṃ rasānāmupayoge balavāneva rasaḥ kāryaṃ karotīti sadṛṣṭāntamāha- bhavati cātretyādi| bhuktā ityupayogopalakṣaṇaṃ, tenābhyañjanādiprayogo vijñeyaḥ| yo raso vīryeṇopacayena vā balavān tasyetare nirvīryo hīnarasā vaśatāṃ yānti, balavāneva rasaḥ kāryaṃ karotītyarthaḥ| dṛṣṭānte'pi balavānanubandhyarūpaprāpto doṣo'nubandhamapradhānaṃ tiraskṛtya kāryaṃ karoti| ata evoktaṃ ‘sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ’ iti| anye tu ‘balinaḥ puruṣasya rasā atyantābhyāse'pi balavadagnitayā vaśatāṃ yānti na doṣaṃ kurvanti| yathā doṣā balavataḥ puruṣasyāgnibaladehabalābhibhūtatvānna vikāraṃ kurvanti’ iti ślokārthaṃ varṇayanti’ iti cakraḥ ↩