1. aupadravikādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
kalpasthānānantaramuttaratantramārabhyate, yena kalpasthāne viṣajasyāgantuvraṇasya viṣamupadravakāri 1 nijavraṇasyāpi ripubhiravacāritaviṣamupadravabhūtamiti 2 taccikitsitabhihitam, ata upadravacikitsādhikārasāmānyāt sarvopadravacikitsārthamuttaratantrārambhaḥ; athavā saviṃśamadhyāyaśataṃ parisamāpya pariśiṣṭatvāduttaratantraṃ 3 pratipādyaṃ bhavati| tasya ca tantrasyopadravānadhikṛtya pravṛttatvānniruktyā aupadravikatvaṃ prāptamapyadhyāye vyavasthitam| taduktaṃ sūtre- ‘adhikṛtya kṛtaṃ’ ityādi| sa ca niruktisampanno'dhyāyaḥ prāk pratipādyo bhavatītyata āha- athāta ityādi| upadravān rogānadhikṛtya kṛto'dhyāya aupadravikaḥ||1-2||
adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā | vakṣyāmi bahudhā samyaguttare'rthānimāniti ||3|| idānīṃ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam |4|
idānīmārabhyamāṇasyottaratantrasya sambandhaṃ darśayannāha- adhyāyānāmityādi| yadyasmāt kāraṇādviṃśatyadhike'dhyāyaśate punaḥ punaruktaṃ mayā; kiṃ tadityāha- ‘imānarthān bahudhottare vakṣyāmi’ iti; tattasmāt kāraṇādadhunottaratantraṃ pravakṣyāmīti sambandhaḥ| kecit ‘yadviṃśatyadhike proktamadhyāyānāṃ śate mayā’ iti paṭhanti; apare tu ‘śate saviṃśe'dhyāyānāṃ’ iti paṭhanti||3||-
nikhilenopadiśyante yatra 4 rogāḥ pṛthagvidhāḥ ||4|| śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ | ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ ||5|| ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ | upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ ||6|| triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca | yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca ||7|| yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ |8|
idānīmuttaratantrasya nikhilavyādhiniścayacikitsālakṣaṇāṃ stutiṃ nirdiśannāha- nikhilenetyādi| nikhilena sāmastyena| yatra yasminnuttaratantre| pṛthagvidhā nānāprakārāḥ| ke te nānāprakārā rogā nikhilenottare'bhidhāsyante? ityāha- śālākyaśāstrābhihitā ityādi| videhādhipakīrtitā iti nimipraṇītāḥ ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ, na karālabhadraśaunakādipraṇītāḥ| ye ca vistarato haṣṭā iti pārvatakajīvakabandhakaprabhṛtibhiḥ; 5 kumārābādhahetavaḥ skandagrahaprabhṛtayaḥ| ṣaṭsu kāyacikitsāsu agniveśabheḍajātūkarṇaparāśarahārītakṣārapāṇīproktāsu| upasargādayo jvarādayaḥ| āgantavaḥ atra unmādādayaḥ| nanu bhūtanimittatvādunmādādīnāṃ kathamāgantukatvaṃ? yataḥ prahārādikṛtā āgantavaḥ; satyaṃ, bāhyanimittatvādunmādādīnāmāgantukatvam| gayī tu, upasargādayaḥ amānuṣopasargādayaḥ, te cāpasmāronmādā bhūtavidyābhihitāḥ, ta evāgantava iti vyākhyānayati| uttaratantre nikhilena rogā eva proktā utānye'pi proktā? iti pṛṣṭa āha- triṣaṣṭī rasasaṃsargā ityādi| yuktārthāḥ pramāṇopapannārthāḥ| yuktayaḥ tantrayuktayaḥ| asyāgre kecit ‘videhādhipatiḥ śrīmān janako nāma viśrutaḥ| ālambhayajñapravaṇaḥ so'yajadbrāhmaṇairvṛtaḥ|| tasya yāgapravṛttasya kupito bhagavān raviḥ|| dṛṣṭiṃ praṇāśayāmāsa so'nutepe mahattapaḥ|| dīptāṃśustapasā tena toṣitaḥ pradadau punaḥ|| cakṣurvedaṃ prasannātmā sarvabhūtānukampayā||’ iti pāṭhaṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca| taṃ ca bṛhatpañjikākāro na paṭhati, tasmānmayā'pi na paṭhito na vyākhyātaśca||4-7||-
mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva ||8|| ādāvevottamāṅgasthān rogānabhidadhāmyaham | saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca ||9||
idānīṃ sarvendriyādhiṣṭhānatvena prāṇādhiṣṭhānatvena ca śiraḥ pradhānamataḥ prathamaṃ śiraḥsthān vyādhīn kathayāmīti nirdiśannāha- mahata ityādi| tasya uttaratantrasyādau uttamāṅgasthān rogānabhidadhāmīti sambandhaḥ| ambudheriva samudrasyeva, mahataḥ ativistīrṇasya, durgādhasya agādhasya| saṅkhyayā ṣaṭsaptatyā videhādhipaproktayā, lakṣaṇaiḥ vyañjanaiḥ, cakāreṇa hetucikitsābhyāṃ; sādhyāsādhyakrameṇa ceti sādhyāsādhyaparipāṭyā| athavā lakṣaṇaiḥ hetupūrvarūpopaśayasamprāptibhiḥ; cakāreṇa cikitsitamevānuktaṃ samuccīyate, kecicca kramaśabdenaiva cikitsitaṃ gṛhṇanti||8-9||
vidyāddvayaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasammitam | dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam ||10|| suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam |11|
tatra sarveṣūttamāṅgastheṣu saṅkhyādibhirvācyeṣu nayanagatarogābhidhānaṃ, sarvendriyāṇāṃ madhye nayanasya pradhānatvāt; tatrāpi nayanasya paṭalavyadhanimittamantaḥpraveśāyāmavistārairmānamākāraṃ 6 ca darśayannāha- vidyādityādi| dvyaṅgulabāhulyamidamantaḥpraveśapramāṇaṃ, dvyaṅgulamānamāha 7 - svāṅguṣṭhodarasammitaṃ; etenaitaduktaṃ bhavati- svāṅguṣṭhodarasammitaṃ yadaṅgulaṃ tadaṅguladvayapramāṇaṃ netrabudbudasyāntaḥpraveśaṃ vidyāt| dvyaṅgulaṃ sārdhamiti ardhatṛtīyāṅgulamityarthaḥ| sarvata iti āyāmato vistaraścetyarthaḥ| nayanabudbudam akṣigolakaḥ| sarvabhūtaguṇodbhavaṃ sarvabhūtebhyastadguṇebhyaścodbhavo yasya tattathāvidhaṃ; sarvabhūtebhyastāvannetrabudbudaṃ sirāsnāyvasthisahitaṃ sāśrumārgaṃ cotpannaṃ, tadguṇebhyaśca raktasitakṛṣṇaguṇā utpannāḥ; etena guṇavadbhūtotpannamityarthaḥ| kecidguṇaśabdena bhūtaprasādaṃ kathayanti; tacca vyākhyānaṃ jejjaṭāya 8 na rocate||10||-
palaṃ bhuvo'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt ||11|| ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude |12|
yena bhūtena netrabudbudamārabhyate yena ca raktādaya iti darśayannāha- palamityādi| palaṃ māṃsaṃ, bhuvaḥ pṛthivyāḥ; agnito raktamiti agniguṇādraktaṃ pittarūpaṃ; evaṃ sitaṃ jalādityatrāpi vyākhyeyaṃ; aśrumārgā aśrusrotāṃsi||11||-
dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ ||12|| netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate | kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ ||13||
idānīṃ tasminnetrabudbude yaddṛṣṭimaṇḍalaṃ tasya pramāṇaṃ pūrvācāryapratipāditapramāṇānurūpaṃ pratipādayitumāha- dṛṣṭiṃ cetyādi| viśārado videhaḥ| kṛṣṇāt saptamamiti kṛṣṇamaṇḍalāt saptamaṃ bhāgaṃ dṛṣṭimicchanti| dṛṣṭiviśāradāḥ śālākinaḥ| etat pramāṇaṃ paramatamapyapratiṣiddhatvādanumatameva| tasya saptamāṃśasya kiṃ pramāṇaṃ syāditi kathanāya masūradalamātrāmityagre nirdeśaḥ; athavā śālākināṃ paramatamabhidhāya masūradalamātrāmiti svamatamabhidhāsyatyācāryaḥ| yadyevaṃ tarhyāturopakramaṇīye ‘navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ’ iti kathamuktavān? satyaṃ, mahāpuruṣāṇāṃ pūrṇāyuṣāṃ bhinnaviṣayamabhidhānamiti na doṣaḥ, ato'nyānyapi samādhānāni pañjikoktāni santi, tāni vistarabhayānna likhitāni| kecidimaṃ pāṭhamanyathā kṛtvā''pātanikāpūrvakaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||12-13||
maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane | yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca ||14||
idānīṃ nayanasya rogādhiṣṭhānakathanāya maṇḍalādisaṅkhyāmāha- maṇḍalānītyādi| kecidevaṃ paṭhanti- ‘locane maṇḍalānyantān sandhīṃśca paṭalāni ca| jānīyāt kramaśaḥ pañca caturaḥ ṣaṭ ṣaḍeva ca’- iti| eṣa pāṭho nibandhakārairdūṣitaḥ||14||
pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu | anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro'ntyā yathottaram ||15||
tānyeva pañcamaṇḍalānyāha- pakṣmavartmetyādi| pakṣmādīnāṃ pañca maṇḍalāni| te tu maṇḍalā anupūrvaṃ madhyāḥ, yathottaraṃ cāntyāḥ||15||
pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato'paraḥ | śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato'paraḥ | tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ ||16||
sandhīnāha- pakṣmetyādi| kanīnakagato nāsāsamīpe'vasthitaḥ 9, apāṅgago bhrūpucchāntaḥsthitaḥ||16||
dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi | jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||17||
paṭalānyāha- dve ityādi| catvāryanyāni cākṣiṇi aparāṇyapi catvāri paṭalānyakṣiṇi vidyāt| yeṣu caturṣu paṭaleṣu||17||-
tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam | medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam ||18|| pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate |19|
idānīṃ tānyeva timirasyāśrayabhūtāni catvāri paṭalāni cikitsārthaṃ vibhajannāha- teja ityādi| atra tejaḥśabdenālocakatejaḥsamāśrayaṃ 10 sirāgataṃ raktaṃ boddhavyam| jalaṃ tvaggato rasadhātuḥ, bāhyam akṣigolakasya prathamaṃ paṭalaṃ; anyat dvitīyaṃ, bāhulyaṃ sthūlatā||18||-
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca ||19|| guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ |20|
teṣāmeva dhātūnāṃ paṭalāśrayāṇāmupadhātūnāṃ ca karmato 11 nayane'stivaṃ darśayannāha- sirāṇāmityādi| sirādīnāṃ kālakāsthiparyantānāṃ parā guṇā yathottaramutkṛṣṭāḥ prasādā, akṣṇorbandhane'nyonyasaṃhanane'dhikṛtāḥ|| tathā kālakāt paraḥ kālakāsthnaḥ sakāśācchleṣmā sirāyuto'kṣṇorbandhane para utkṛṣṭo'dhikṛta iti piṇḍārthaḥ| sirāṇāmityatra bahuvacanasyādyarthavācitvāddhamanīnāmapi grahaṇam| kaṇḍarāṇāmityatra kaṇḍarāśabdaḥ snāyuvācakaḥ| anye tu sirādīnāṃ medaḥparyantānāṃ guṇāḥ prasādāḥ kālakasyākṣṇoḥ kṛṣṇabhāgasya bandhane'dhikṛtāḥ| tathā kālāt paraḥ kṛṣṇabhāgādyaḥ paraḥ śuklo bhāgastasya bandhane sirāyutaḥ śleṣmā| kecidetadarthānukūlenaivātra pāṭhaṃ paṭhanti,- ‘sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kṛṣṇabandhane| guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ’- iti||19||-
sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ ||20|| jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ |21|
idānīṃ netrarogāṇāṃ sāmānyāṃ samprāptimāha- sirānusāribhirityādi| sirā atra netragatāḥ| viguṇaiḥ prakupitaiḥ| netrabhāgeṣu netrāvayaveṣu| netrarājiṣviti kecit paṭhanti; tatra netrāṇyeva rājayo netrarājayaḥ| etena sarvanetrāśrayā api labdhā bhavanti||20||-
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat 12||21|| gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ 13 cāvyaktalakṣaṇaiḥ | saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca ||22|| vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā | dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat ||23||
pūrvarūpamāha- tatretyādi| āvilam ākulamaśrupūrṇamityarthaḥ 14| sasaṃrambham īṣacchophayuktam| upadeho malavṛddhiḥ| gurūṣātodarāgādyairjuṣṭamiti atrādiśabdaḥ pratyekaṃ yojyaḥ; tena gurutvādibhiḥ śleṣmaliṅgaiḥ, ūṣādibhiḥ pittaliṅgaiḥ, todādibhiḥ vātāliṅgaiḥ, rāgādibhiḥ śoṇitaliṅgaiḥ, juṣṭaṃ sevitam| nanu yadi gurutvādīni doṣaliṅgāni santi tat kathaṃ pūrvarūpaṃ? yato doṣaviśeṣeṇāvyaktaṃ lakṣaṇaṃ pūrvarūpaṃ; ata āha- avyaktalakṣaṇairiti|- gurutvādīnāmapi tatra vyaktatā nāstyevetyarthaḥ| saśūlam īṣacchūlamityarthaḥ| vihanyamānamityādi| rūpe nīlapītādau yena prakāreṇa pūrvamāsīttataḥ svayameva vihanyamānaṃ kriyamāṇavighātam| kriyāsu nimeṣonmeṣādiṣu ceti| anye tu ‘kriyāsvakṣi yathā purā’ ityatra ‘kriyāsvakṣyāgataklamam’ iti paṭhanti| tatrāgataklamam āptaklamaṃ, nirvyāpāramityarthaḥ||21-23||
tatra sambhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam | vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā ||24||
pūrvarūpe kriyāṃ nirdiśannāha- tatretyādi| tatra nayane, sambhavaṃ rogāṇāṃ prāgutpattiṃ, āsādya jñātvā, bhiṣagjitam auṣadhaṃ, vidadhyāt| ‘tatra sañcayamāsādya’ iti kecit paṭhanti; tatra sañcayaśabdaścayaprakopaprasarādiṣu vartate||24||
saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam | vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ ||25||
kiṃ tadbhiṣagjitaṃ pūrvarūpe kuryādityāśaṅkya saṅkṣepavistarābhyāṃ tatra bhiṣagjitamāha- saṅkṣepata ityādi| kriyāṇāṃ saṃśamanasaṃśodhanādīnāmayameva samyagyogaḥ| kiṃ tadityāha- nidānaparivarjanamiti|- nidānānāṃ doṣakārakahetūnāṃ rogakārakahetūnāṃ ca sarvato varjanam| vistareṇa punarvātādīnāṃ pratīghātaḥ kriyāyogaḥ proktaḥ| yenauṣadhaprayogeṇa vātādīnāṃ kopaḥ pratihanyate sa upakrama ukta ityarthaḥ||25||
uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca | prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca ||26|| śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca | svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt | bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ ||27||
kāni tāni nidānāni yāni parihartavyānītyāha- uṣṇetyādi| atra kecit ‘evaṃ vidāhyāpratikāriṇo'nnaṃ’ ityādi yāvat ‘avākśirotyucchritaśāyitasya jvaropatāpādṛtuparyayācca’ ityantaṃ paṭhanti 15, sa ca pāṭhaḥ punaruktidūṣaṇabhayānnāṅgīkṛtaḥ||26-27||
vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa | raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ ||28|| tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ |29|
idānīṃ tāneva vikārān vātādisaṅkhyayā nirdiśannāha- vātādityādi| tathā pittāt pittādapi daśaiva ca| bāhyau bahirnimittabhavau| tau kau? eko'bhighātotpannaḥ sanimittaḥ, anyaḥ surarṣigandharvādidarśanābhihataśaktiranimittaḥ||28||-
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā ||29|| yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ | yāpyo'tha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ ||30|| śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutaparyayāḥ |31|
idānīṃ teṣāmeva vikārāṇāṃ vātādibhedena sādhyāsādhyayāpyatvaṃ darśayannāha- hatetyādi| tanmayaḥ vātamayaḥ| sādhyāḥ syuḥ sānyamārutā iti hatādhimanthādayaścatvāro vātajā asādhyāḥ, ekaśca yāpyaḥ, śuṣkākṣipākādayo rogāḥ sānyamārutā anyatovātarogeṇa sahitāḥ pañca sādhyāḥ||29-30||-
asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ ||31|| parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco'tha tanmayaḥ | abhiṣyando'dhimantho'mlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā ||32|| dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati |33|
asādhya ityādi| pittasambhavau dvau hrasvajāḍyajalasrāvau sādhayitumaśakyau, tathā paittikau parimlāyīnīlākhyau kācau yāpanārhau, abhiṣyandādayaḥ ṣaṭ sādhyāḥ||31-32||-
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ ||33|| abhiṣyando'dhimanthaśca balāsagrathitaṃ ca yat | dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇśca yaḥ ||34|| krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ 16| śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu ||35||
asādhya ityādi| tanmayaḥ śleṣmaja ityarthaḥ| kaphajeṣveka evāsādhyaḥ, yāpyo'pyeka eva, abhiṣyandādayaścaikādaśa sādhyāḥ||33-35||
raktasrāvo'jakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam 17| śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ ||36|| manthasyandau kliṣṭavartma 18 harṣotpātau tathaiva ca | sirājātā'ñjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam ||37|| parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaśca yaḥ | ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi ||38||
raktasrāva ityādi| raktasrāvastathā'jakā śoṇitārśaḥ kṣataśukrakaṃ ca raktājjātaṃ catuṣṭayamapyasādhyaṃ, tajjo raktajaḥ kāco yāpyaḥ, manthasyandādaya ekādaśa sādhyāḥ||36-38||
pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo'lajī | asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ ||39|| vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā | prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā ||40|| pūyālasaścārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī | tathā'rśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai ||41|| saśophaścāpyaśophaśca pāko bahalavartma ca | aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati ||42||
pūyetyādi| pūyāsrāvādayaścatvāro'sādhyāḥ, kācapakṣmakopau yāpyau, vartmāvabandhādaya ekonaviṃśatiḥ sādhyāḥ| kecittu ‘kācaḥ kopaśca pakṣmaṇa’ ityatra ‘yāpyo vartmāvabandhaśca kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ| pillākhyaścāpi yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā’ iti paṭhanti| sa ca pāṭhaḥ pañjikayā nirastaḥ, tasmādasmābhirapi parityaktaḥ||39-42||
sanimitto'nimittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau |43|
sanimitta ityādi| tau dvāvapi sannipātanimittau vivṛtau|43|-
ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣā saṅgrahakīrtitā 19||43||
ṣaḍityādi| saṅkṣepeṇa kathitā, athavā saṅgraheṇa samyak doṣagraheṇa kathitā||43||
nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ | śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||44|| sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu | bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau | bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||45||
idānīṃ teṣāṃ doṣaviśeṣeṇa saṅgrahaṃ pratipādya sandhyādyāśrayamedenāpi saṅgrahaṃ pratipādayannāha- navetyādi| dvau bāhyajau 20 sarvāśrayatve'pi dṛṣṭyāśritau mantavyau, dṛṣṭeḥ pradhānatamatvāt||44-45||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālakyatantre aupadraviko nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre prathamo'dhyāyaḥ||1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘viṣavadupadravakāritvaṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘ripubhiravacāritaviṣasya viṣavadupadravakāritvam’ iti pā.
  3. 3 ‘pariśiṣṭabhūtamuttaratantraṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘tatra’ iti pā.
  5. 5 ‘yācaka’ iti pā.
  6. 6 ‘mānaṃ kāraṇaṃ ca’ iti pā.
  7. 7 ‘aṅgulamānamāha-’ iti pā.
  8. 8 ‘jejjaṭasya’ iti pā.
  9. 9 ‘nāsāsamīpavyavasthitaḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘samāśritaṃ’ iti pā.
  11. 11 ‘kāryatvena’ iti pā.
  12. 12 ‘... maśrupūrṇopadehavat’ iti pā.
  13. 13 ‘gurūṣācoṣarāgādyaiḥ’ iti pā.
  14. 14 ‘maṇḍapūrṇamivetyarthaḥ’ iti pā.
  15. 15 ‘vidāhyasātmyātiviruddhaśītakṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurudravānnaiḥ’ ityādi yāvat ‘evaṃ vidāhyapratikāriṇo'nnaṃ vidagdhamapyudgirato narasya| bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ iti paṭhanti’ iti pā.
  16. 16 ‘krimigranthiḥ pariklinnavartma śuklārma piṣṭakaḥ’ iti pā.
  17. 17 ‘lambitam’ iti pā.
  18. 18 ‘klinnavartma’ iti pā.
  19. 19 ‘saṅgrahakīrtanā’ iti pā.
  20. 20 ‘tau’ iti pā.