athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
kalpasthānānantaramuttaratantramārabhyate, yena kalpasthāne viṣajasyāgantuvraṇasya viṣamupadravakāri 1 nijavraṇasyāpi ripubhiravacāritaviṣamupadravabhūtamiti 2 taccikitsitabhihitam, ata upadravacikitsādhikārasāmānyāt sarvopadravacikitsārthamuttaratantrārambhaḥ; athavā saviṃśamadhyāyaśataṃ parisamāpya pariśiṣṭatvāduttaratantraṃ 3 pratipādyaṃ bhavati| tasya ca tantrasyopadravānadhikṛtya pravṛttatvānniruktyā aupadravikatvaṃ prāptamapyadhyāye vyavasthitam| taduktaṃ sūtre- ‘adhikṛtya kṛtaṃ’ ityādi| sa ca niruktisampanno'dhyāyaḥ prāk pratipādyo bhavatītyata āha- athāta ityādi| upadravān rogānadhikṛtya kṛto'dhyāya aupadravikaḥ||1-2||
adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā | vakṣyāmi bahudhā samyaguttare'rthānimāniti ||3|| idānīṃ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam |4|
idānīmārabhyamāṇasyottaratantrasya sambandhaṃ darśayannāha- adhyāyānāmityādi| yadyasmāt kāraṇādviṃśatyadhike'dhyāyaśate punaḥ punaruktaṃ mayā; kiṃ tadityāha- ‘imānarthān bahudhottare vakṣyāmi’ iti; tattasmāt kāraṇādadhunottaratantraṃ pravakṣyāmīti sambandhaḥ| kecit ‘yadviṃśatyadhike proktamadhyāyānāṃ śate mayā’ iti paṭhanti; apare tu ‘śate saviṃśe'dhyāyānāṃ’ iti paṭhanti||3||-
nikhilenopadiśyante yatra 4 rogāḥ pṛthagvidhāḥ ||4|| śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ | ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ ||5|| ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ | upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ ||6|| triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca | yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca ||7|| yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ |8|
idānīmuttaratantrasya nikhilavyādhiniścayacikitsālakṣaṇāṃ stutiṃ nirdiśannāha- nikhilenetyādi| nikhilena sāmastyena| yatra yasminnuttaratantre| pṛthagvidhā nānāprakārāḥ| ke te nānāprakārā rogā nikhilenottare'bhidhāsyante? ityāha- śālākyaśāstrābhihitā ityādi| videhādhipakīrtitā iti nimipraṇītāḥ ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ, na karālabhadraśaunakādipraṇītāḥ| ye ca vistarato haṣṭā iti pārvatakajīvakabandhakaprabhṛtibhiḥ; 5 kumārābādhahetavaḥ skandagrahaprabhṛtayaḥ| ṣaṭsu kāyacikitsāsu agniveśabheḍajātūkarṇaparāśarahārītakṣārapāṇīproktāsu| upasargādayo jvarādayaḥ| āgantavaḥ atra unmādādayaḥ| nanu bhūtanimittatvādunmādādīnāṃ kathamāgantukatvaṃ? yataḥ prahārādikṛtā āgantavaḥ; satyaṃ, bāhyanimittatvādunmādādīnāmāgantukatvam| gayī tu, upasargādayaḥ amānuṣopasargādayaḥ, te cāpasmāronmādā bhūtavidyābhihitāḥ, ta evāgantava iti vyākhyānayati| uttaratantre nikhilena rogā eva proktā utānye'pi proktā? iti pṛṣṭa āha- triṣaṣṭī rasasaṃsargā ityādi| yuktārthāḥ pramāṇopapannārthāḥ| yuktayaḥ tantrayuktayaḥ| asyāgre kecit ‘videhādhipatiḥ śrīmān janako nāma viśrutaḥ| ālambhayajñapravaṇaḥ so'yajadbrāhmaṇairvṛtaḥ|| tasya yāgapravṛttasya kupito bhagavān raviḥ|| dṛṣṭiṃ praṇāśayāmāsa so'nutepe mahattapaḥ|| dīptāṃśustapasā tena toṣitaḥ pradadau punaḥ|| cakṣurvedaṃ prasannātmā sarvabhūtānukampayā||’ iti pāṭhaṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca| taṃ ca bṛhatpañjikākāro na paṭhati, tasmānmayā'pi na paṭhito na vyākhyātaśca||4-7||-
mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva ||8|| ādāvevottamāṅgasthān rogānabhidadhāmyaham | saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca ||9||
idānīṃ sarvendriyādhiṣṭhānatvena prāṇādhiṣṭhānatvena ca śiraḥ pradhānamataḥ prathamaṃ śiraḥsthān vyādhīn kathayāmīti nirdiśannāha- mahata ityādi| tasya uttaratantrasyādau uttamāṅgasthān rogānabhidadhāmīti sambandhaḥ| ambudheriva samudrasyeva, mahataḥ ativistīrṇasya, durgādhasya agādhasya| saṅkhyayā ṣaṭsaptatyā videhādhipaproktayā, lakṣaṇaiḥ vyañjanaiḥ, cakāreṇa hetucikitsābhyāṃ; sādhyāsādhyakrameṇa ceti sādhyāsādhyaparipāṭyā| athavā lakṣaṇaiḥ hetupūrvarūpopaśayasamprāptibhiḥ; cakāreṇa cikitsitamevānuktaṃ samuccīyate, kecicca kramaśabdenaiva cikitsitaṃ gṛhṇanti||8-9||
vidyāddvayaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasammitam | dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam ||10|| suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam |11|
tatra sarveṣūttamāṅgastheṣu saṅkhyādibhirvācyeṣu nayanagatarogābhidhānaṃ, sarvendriyāṇāṃ madhye nayanasya pradhānatvāt; tatrāpi nayanasya paṭalavyadhanimittamantaḥpraveśāyāmavistārairmānamākāraṃ 6 ca darśayannāha- vidyādityādi| dvyaṅgulabāhulyamidamantaḥpraveśapramāṇaṃ, dvyaṅgulamānamāha 7 - svāṅguṣṭhodarasammitaṃ; etenaitaduktaṃ bhavati- svāṅguṣṭhodarasammitaṃ yadaṅgulaṃ tadaṅguladvayapramāṇaṃ netrabudbudasyāntaḥpraveśaṃ vidyāt| dvyaṅgulaṃ sārdhamiti ardhatṛtīyāṅgulamityarthaḥ| sarvata iti āyāmato vistaraścetyarthaḥ| nayanabudbudam akṣigolakaḥ| sarvabhūtaguṇodbhavaṃ sarvabhūtebhyastadguṇebhyaścodbhavo yasya tattathāvidhaṃ; sarvabhūtebhyastāvannetrabudbudaṃ sirāsnāyvasthisahitaṃ sāśrumārgaṃ cotpannaṃ, tadguṇebhyaśca raktasitakṛṣṇaguṇā utpannāḥ; etena guṇavadbhūtotpannamityarthaḥ| kecidguṇaśabdena bhūtaprasādaṃ kathayanti; tacca vyākhyānaṃ jejjaṭāya 8 na rocate||10||-
palaṃ bhuvo'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt ||11|| ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude |12|
yena bhūtena netrabudbudamārabhyate yena ca raktādaya iti darśayannāha- palamityādi| palaṃ māṃsaṃ, bhuvaḥ pṛthivyāḥ; agnito raktamiti agniguṇādraktaṃ pittarūpaṃ; evaṃ sitaṃ jalādityatrāpi vyākhyeyaṃ; aśrumārgā aśrusrotāṃsi||11||-
dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ ||12|| netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate | kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ ||13||
idānīṃ tasminnetrabudbude yaddṛṣṭimaṇḍalaṃ tasya pramāṇaṃ pūrvācāryapratipāditapramāṇānurūpaṃ pratipādayitumāha- dṛṣṭiṃ cetyādi| viśārado videhaḥ| kṛṣṇāt saptamamiti kṛṣṇamaṇḍalāt saptamaṃ bhāgaṃ dṛṣṭimicchanti| dṛṣṭiviśāradāḥ śālākinaḥ| etat pramāṇaṃ paramatamapyapratiṣiddhatvādanumatameva| tasya saptamāṃśasya kiṃ pramāṇaṃ syāditi kathanāya masūradalamātrāmityagre nirdeśaḥ; athavā śālākināṃ paramatamabhidhāya masūradalamātrāmiti svamatamabhidhāsyatyācāryaḥ| yadyevaṃ tarhyāturopakramaṇīye ‘navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ’ iti kathamuktavān? satyaṃ, mahāpuruṣāṇāṃ pūrṇāyuṣāṃ bhinnaviṣayamabhidhānamiti na doṣaḥ, ato'nyānyapi samādhānāni pañjikoktāni santi, tāni vistarabhayānna likhitāni| kecidimaṃ pāṭhamanyathā kṛtvā''pātanikāpūrvakaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||12-13||
maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane | yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca ||14||
idānīṃ nayanasya rogādhiṣṭhānakathanāya maṇḍalādisaṅkhyāmāha- maṇḍalānītyādi| kecidevaṃ paṭhanti- ‘locane maṇḍalānyantān sandhīṃśca paṭalāni ca| jānīyāt kramaśaḥ pañca caturaḥ ṣaṭ ṣaḍeva ca’- iti| eṣa pāṭho nibandhakārairdūṣitaḥ||14||
pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu | anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro'ntyā yathottaram ||15||
tānyeva pañcamaṇḍalānyāha- pakṣmavartmetyādi| pakṣmādīnāṃ pañca maṇḍalāni| te tu maṇḍalā anupūrvaṃ madhyāḥ, yathottaraṃ cāntyāḥ||15||
pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato'paraḥ | śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato'paraḥ | tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ ||16||
sandhīnāha- pakṣmetyādi| kanīnakagato nāsāsamīpe'vasthitaḥ 9, apāṅgago bhrūpucchāntaḥsthitaḥ||16||
dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi | jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||17||
paṭalānyāha- dve ityādi| catvāryanyāni cākṣiṇi aparāṇyapi catvāri paṭalānyakṣiṇi vidyāt| yeṣu caturṣu paṭaleṣu||17||-
tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam | medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam ||18|| pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate |19|
idānīṃ tānyeva timirasyāśrayabhūtāni catvāri paṭalāni cikitsārthaṃ vibhajannāha- teja ityādi| atra tejaḥśabdenālocakatejaḥsamāśrayaṃ 10 sirāgataṃ raktaṃ boddhavyam| jalaṃ tvaggato rasadhātuḥ, bāhyam akṣigolakasya prathamaṃ paṭalaṃ; anyat dvitīyaṃ, bāhulyaṃ sthūlatā||18||-
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca ||19|| guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ |20|
teṣāmeva dhātūnāṃ paṭalāśrayāṇāmupadhātūnāṃ ca karmato 11 nayane'stivaṃ darśayannāha- sirāṇāmityādi| sirādīnāṃ kālakāsthiparyantānāṃ parā guṇā yathottaramutkṛṣṭāḥ prasādā, akṣṇorbandhane'nyonyasaṃhanane'dhikṛtāḥ|| tathā kālakāt paraḥ kālakāsthnaḥ sakāśācchleṣmā sirāyuto'kṣṇorbandhane para utkṛṣṭo'dhikṛta iti piṇḍārthaḥ| sirāṇāmityatra bahuvacanasyādyarthavācitvāddhamanīnāmapi grahaṇam| kaṇḍarāṇāmityatra kaṇḍarāśabdaḥ snāyuvācakaḥ| anye tu sirādīnāṃ medaḥparyantānāṃ guṇāḥ prasādāḥ kālakasyākṣṇoḥ kṛṣṇabhāgasya bandhane'dhikṛtāḥ| tathā kālāt paraḥ kṛṣṇabhāgādyaḥ paraḥ śuklo bhāgastasya bandhane sirāyutaḥ śleṣmā| kecidetadarthānukūlenaivātra pāṭhaṃ paṭhanti,- ‘sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kṛṣṇabandhane| guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ’- iti||19||-
sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ ||20|| jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ |21|
idānīṃ netrarogāṇāṃ sāmānyāṃ samprāptimāha- sirānusāribhirityādi| sirā atra netragatāḥ| viguṇaiḥ prakupitaiḥ| netrabhāgeṣu netrāvayaveṣu| netrarājiṣviti kecit paṭhanti; tatra netrāṇyeva rājayo netrarājayaḥ| etena sarvanetrāśrayā api labdhā bhavanti||20||-
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat 12||21|| gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ 13 cāvyaktalakṣaṇaiḥ | saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca ||22|| vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā | dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat ||23||
pūrvarūpamāha- tatretyādi| āvilam ākulamaśrupūrṇamityarthaḥ 14| sasaṃrambham īṣacchophayuktam| upadeho malavṛddhiḥ| gurūṣātodarāgādyairjuṣṭamiti atrādiśabdaḥ pratyekaṃ yojyaḥ; tena gurutvādibhiḥ śleṣmaliṅgaiḥ, ūṣādibhiḥ pittaliṅgaiḥ, todādibhiḥ vātāliṅgaiḥ, rāgādibhiḥ śoṇitaliṅgaiḥ, juṣṭaṃ sevitam| nanu yadi gurutvādīni doṣaliṅgāni santi tat kathaṃ pūrvarūpaṃ? yato doṣaviśeṣeṇāvyaktaṃ lakṣaṇaṃ pūrvarūpaṃ; ata āha- avyaktalakṣaṇairiti|- gurutvādīnāmapi tatra vyaktatā nāstyevetyarthaḥ| saśūlam īṣacchūlamityarthaḥ| vihanyamānamityādi| rūpe nīlapītādau yena prakāreṇa pūrvamāsīttataḥ svayameva vihanyamānaṃ kriyamāṇavighātam| kriyāsu nimeṣonmeṣādiṣu ceti| anye tu ‘kriyāsvakṣi yathā purā’ ityatra ‘kriyāsvakṣyāgataklamam’ iti paṭhanti| tatrāgataklamam āptaklamaṃ, nirvyāpāramityarthaḥ||21-23||
tatra sambhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam | vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā ||24||
pūrvarūpe kriyāṃ nirdiśannāha- tatretyādi| tatra nayane, sambhavaṃ rogāṇāṃ prāgutpattiṃ, āsādya jñātvā, bhiṣagjitam auṣadhaṃ, vidadhyāt| ‘tatra sañcayamāsādya’ iti kecit paṭhanti; tatra sañcayaśabdaścayaprakopaprasarādiṣu vartate||24||
saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam | vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ ||25||
kiṃ tadbhiṣagjitaṃ pūrvarūpe kuryādityāśaṅkya saṅkṣepavistarābhyāṃ tatra bhiṣagjitamāha- saṅkṣepata ityādi| kriyāṇāṃ saṃśamanasaṃśodhanādīnāmayameva samyagyogaḥ| kiṃ tadityāha- nidānaparivarjanamiti|- nidānānāṃ doṣakārakahetūnāṃ rogakārakahetūnāṃ ca sarvato varjanam| vistareṇa punarvātādīnāṃ pratīghātaḥ kriyāyogaḥ proktaḥ| yenauṣadhaprayogeṇa vātādīnāṃ kopaḥ pratihanyate sa upakrama ukta ityarthaḥ||25||
uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca | prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca ||26|| śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca | svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt | bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ ||27||
kāni tāni nidānāni yāni parihartavyānītyāha- uṣṇetyādi| atra kecit ‘evaṃ vidāhyāpratikāriṇo'nnaṃ’ ityādi yāvat ‘avākśirotyucchritaśāyitasya jvaropatāpādṛtuparyayācca’ ityantaṃ paṭhanti 15, sa ca pāṭhaḥ punaruktidūṣaṇabhayānnāṅgīkṛtaḥ||26-27||
vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa | raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ ||28|| tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ |29|
idānīṃ tāneva vikārān vātādisaṅkhyayā nirdiśannāha- vātādityādi| tathā pittāt pittādapi daśaiva ca| bāhyau bahirnimittabhavau| tau kau? eko'bhighātotpannaḥ sanimittaḥ, anyaḥ surarṣigandharvādidarśanābhihataśaktiranimittaḥ||28||-
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā ||29|| yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ | yāpyo'tha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ ||30|| śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutaparyayāḥ |31|
idānīṃ teṣāmeva vikārāṇāṃ vātādibhedena sādhyāsādhyayāpyatvaṃ darśayannāha- hatetyādi| tanmayaḥ vātamayaḥ| sādhyāḥ syuḥ sānyamārutā iti hatādhimanthādayaścatvāro vātajā asādhyāḥ, ekaśca yāpyaḥ, śuṣkākṣipākādayo rogāḥ sānyamārutā anyatovātarogeṇa sahitāḥ pañca sādhyāḥ||29-30||-
asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ ||31|| parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco'tha tanmayaḥ | abhiṣyando'dhimantho'mlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā ||32|| dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati |33|
asādhya ityādi| pittasambhavau dvau hrasvajāḍyajalasrāvau sādhayitumaśakyau, tathā paittikau parimlāyīnīlākhyau kācau yāpanārhau, abhiṣyandādayaḥ ṣaṭ sādhyāḥ||31-32||-
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ ||33|| abhiṣyando'dhimanthaśca balāsagrathitaṃ ca yat | dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇśca yaḥ ||34|| krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ 16| śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu ||35||
asādhya ityādi| tanmayaḥ śleṣmaja ityarthaḥ| kaphajeṣveka evāsādhyaḥ, yāpyo'pyeka eva, abhiṣyandādayaścaikādaśa sādhyāḥ||33-35||
raktasrāvo'jakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam 17| śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ ||36|| manthasyandau kliṣṭavartma 18 harṣotpātau tathaiva ca | sirājātā'ñjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam ||37|| parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaśca yaḥ | ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi ||38||
raktasrāva ityādi| raktasrāvastathā'jakā śoṇitārśaḥ kṣataśukrakaṃ ca raktājjātaṃ catuṣṭayamapyasādhyaṃ, tajjo raktajaḥ kāco yāpyaḥ, manthasyandādaya ekādaśa sādhyāḥ||36-38||
pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo'lajī | asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ ||39|| vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā | prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā ||40|| pūyālasaścārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī | tathā'rśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai ||41|| saśophaścāpyaśophaśca pāko bahalavartma ca | aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati ||42||
pūyetyādi| pūyāsrāvādayaścatvāro'sādhyāḥ, kācapakṣmakopau yāpyau, vartmāvabandhādaya ekonaviṃśatiḥ sādhyāḥ| kecittu ‘kācaḥ kopaśca pakṣmaṇa’ ityatra ‘yāpyo vartmāvabandhaśca kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ| pillākhyaścāpi yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā’ iti paṭhanti| sa ca pāṭhaḥ pañjikayā nirastaḥ, tasmādasmābhirapi parityaktaḥ||39-42||
sanimitto'nimittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau |43|
sanimitta ityādi| tau dvāvapi sannipātanimittau vivṛtau|43|-
ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣā saṅgrahakīrtitā 19||43||
ṣaḍityādi| saṅkṣepeṇa kathitā, athavā saṅgraheṇa samyak doṣagraheṇa kathitā||43||
nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ | śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||44|| sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu | bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau | bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||45||
idānīṃ teṣāṃ doṣaviśeṣeṇa saṅgrahaṃ pratipādya sandhyādyāśrayamedenāpi saṅgrahaṃ pratipādayannāha- navetyādi| dvau bāhyajau 20 sarvāśrayatve'pi dṛṣṭyāśritau mantavyau, dṛṣṭeḥ pradhānatamatvāt||44-45||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālakyatantre aupadraviko nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘viṣavadupadravakāritvaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘ripubhiravacāritaviṣasya viṣavadupadravakāritvam’ iti pā. ↩
- 3 ‘pariśiṣṭabhūtamuttaratantraṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘tatra’ iti pā. ↩
- 5 ‘yācaka’ iti pā. ↩
- 6 ‘mānaṃ kāraṇaṃ ca’ iti pā. ↩
- 7 ‘aṅgulamānamāha-’ iti pā. ↩
- 8 ‘jejjaṭasya’ iti pā. ↩
- 9 ‘nāsāsamīpavyavasthitaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘samāśritaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘kāryatvena’ iti pā. ↩
- 12 ‘... maśrupūrṇopadehavat’ iti pā. ↩
- 13 ‘gurūṣācoṣarāgādyaiḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘maṇḍapūrṇamivetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘vidāhyasātmyātiviruddhaśītakṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurudravānnaiḥ’ ityādi yāvat ‘evaṃ vidāhyapratikāriṇo'nnaṃ vidagdhamapyudgirato narasya| bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ iti paṭhanti’ iti pā. ↩
- 16 ‘krimigranthiḥ pariklinnavartma śuklārma piṣṭakaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘lambitam’ iti pā. ↩
- 18 ‘klinnavartma’ iti pā. ↩
- 19 ‘saṅgrahakīrtanā’ iti pā. ↩
- 20 ‘tau’ iti pā. ↩