athātaḥ sandhigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
pūrvasminnadhyāye sandhyādikrameṇa nayanagatarogā abhihitāḥ, ata aupadravikānantaraṃ prāk sandhigatā rogāḥ pratipādyā bhavantītyata āha- athāta ityādi| gataśabda āśrayavacanaḥ||1-2||
pūyālasaḥ sopanāhaḥ srāvāḥ parvaṇikā'lajī | krimigranthiśca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava ||3||
srāvāḥ catvāraḥ pūyāsrāva ityādayaḥ||3||
pakvaḥ śophaḥ sandhijaḥ saṃsravedyaḥ sāndraṃ pūyaṃ pūti pūyālasaḥ saḥ |4|
idānīṃ teṣāṃ navānāmapi pratyekaṃ lakṣaṇamāha- pakva ityādi| sandhijaḥ kanīnasandhijaḥ| pūti durgandham| ayaṃ sannipātajaḥ sādhyaśca|4|-
granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ ||4||
granthirityādi| nālpo mahānityarthaḥ| apāka īṣatpākaḥ| upanāhaḥ śleṣmopanāhaḥ| kaphajo'yaṃ sādhyaśca||4||
gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvān rugvihīnān kanīnāt | tān vai srāvān netranāḍīmathaike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye caturdhā ||5|| pākaḥ sandhau saṃsravedyaśca pūyaṃ pūyāsrāvo naikarūpaḥ pradiṣṭaḥ | śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ saṃsravedyaḥ śleṣmāsrāvo nīrujaḥ sa pradiṣṭaḥ ||6|| raktāsrāvaḥ śoṇitotthaḥ saraktamuṣṇaṃ nālpaṃ saṃsravennātisāndram | pītābhāsaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāsrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt ||7||
sandhayo netrāntargatāścatvāraḥ| aśrumārgaśabdenātra sirā abhipretāḥ| tathāca videhaḥ,- “aśrusrāvaḥ sirā gatvā netrasandhiṣu tiṣṭhati| tataḥ kanīnakaṃ gatvā cāśru kṛtvā kanīnake|| tataḥ sravatyathāsrāvaṃ yathādoṣamavedanam”- iti| aśrusrāvaśabdenātra tatsahito doṣo'bhidhīyate| kathaṃ caturdhetyāha- pāka ityādi|- naikarūpa iti asya 1 sannipātajatvādbahurūpatvam| sandhiratra kanīnakasandhiḥ| asādhyo'yam| śveta ityādi|- ayamapyasādhyaḥ| raktetyādi|- asāvapyasādhyaḥ| pītetyādi|- kanīnakasandhimadhyādityarthaḥ| vyādhisvabhāvato vātāsrāvo nāsti, pittajagalagaṇḍacāturthikavat| eṣo'pyasādhyaḥ||5-7||
tāmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśophā | jātā sandhau kṛṣṇaśukle'lajī syāttasminneva khyāpitā pūrvaliṅgaiḥ ||8||
tāmretyādi| asādhyo'yam| alajītyādi| tasminneva kṛṣṇaśuklasandhāveva| pūrvaliṅgaiḥ parvaṇīliṅgairityarthaḥ| parvaṇyalajyoḥ sthānasya lakṣaṇasya caikye'pi tanutvasthūlatvābhyāṃ bhedaḥ| tanvī parvaṇī, tataḥ sthūlā punaralajī| iyaṃ sannipātajā asādhyā ca||8||
krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ | nānārūpā vartmaśuklasya sandhau 2 caranto'ntarnayanaṃ dūṣayanti ||9||
krimītyādi| krimīgranthirvartmaśuklayoḥ sandhau bhavati| tatraiva nānārūpāḥ krimayo vartmanaḥ pakṣmaṇaśca sandhiṃ prāptāḥ kaṇḍūṃ janayanti, antaścaranto bhakṣayanto nayanaṃ dūṣayanti| asau kaphajaḥ sādhyaśca||9||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sandhigatarogavijñānīyo nāma dvitīyo'dhyayaḥ ||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dvitīyo'dhyāyaḥ||2||