athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
sandhigatarogānantaraṃ ‘vartmaśuklasya sandhau caranto'ntarnayanaṃ dūṣayanti’ iti vartmano'nantaranirdiṣṭatvādvartmagatarogavijñānīyārambho yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||
pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ | sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ ||3|| vivardhya 1 māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān | vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibodhata ||4||
samprāptimāha- pṛthagityādi| yadā pṛthak samastā vā adhikamūrcchitā atiśayaprakupitā doṣā vartmavyapāśrayāḥ apaśabdasyopasargasya madhyavacanatvādvartmamadhyagatāḥ sirā vyāpya vartmasvavatiṣṭhante, tadā vartmavyapāśrayān vikārān śīghraṃ janayantīti sambandhaḥ| amuṃ pāṭhaṃ pañjikākāro na paṭhati, jejjaṭapaṭhitatvādasmābhirapi paṭhitaḥ||3-4||
utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā | tathā'rśovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā ||5|| bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ | kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca ||6|| praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat | arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yat smṛtam ||7|| lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca | ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ ||8|| nāmabhiste samuddiṣṭā... |9|
te ca vartmāśrayā rogā ekaviṃśatirabhihitāḥ, atastāneva nāmnā nirdiśannāha- utsaṅginītyādi||5-8||-
...lakṣaṇaistān pracakṣmahe | abhyantaramukhī bāhyotsaṅge'dho vartmanaśca yā 2||9|| vijñeyotsaṅginī nāma tadrūpapiḍakācitā |10|
nāmatastān samuddiśya lakṣaṇairāha- lakṣaṇairityādi| abhyantaramukhī vartmābhyantaramukhī| bāhyeti bahirbhavā iva pratibhāsate, vāstūtsedhena 3 bahirapyunnatatvāt| utsaṅge'dho vartmanaśca yeti adhobhāge yadvartma tasyotsaṅge kroḍe jātā yā, tasyā iva rūpaṃ yāsāṃ, tadrūpābhirvyāptā; iyaṃ sannipātajā sādhyā ca| videhoktamihānuktaṃ kāṭhinyādi cohyam| tathā hi taduktaṃ vacaḥ, - “vartmotsaṅge'pyadho 4 jantoḥ sannipātāt prajāyate| abhyantaramukhī sthūlā bāhyataścāpi dṛśyate|| piḍakā piḍakābhiśca citā'nyābhiḥ samantataḥ| utsaṅgapiḍakā nāma kaṭhinā mandavedanā|| sā prabhinnā sravet srāvaṃ kukkuṭāṇḍarasopamam”- iti||9||-
kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā yāstu 5 vartmajāḥ ||10|| ādhmāpayanti bhinnā yāḥ 6 kumbhīkapiḍakāstu tāḥ |11|
kumbhīkā dāḍimākāraphalā sthalakumbhī| vartmajā iti bahuvacanād bāhyā eva bhavanti| etāḥ sannipātajā api sādhyāḥ||10||-
srāviṇyaḥ kaṇḍurā 7 gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ | piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti sañjñitāḥ ||11||
srāviṇya ityādi| srāviṇyo bahusrāvāḥ| kaṇḍurā iti kaṇḍuyuktāḥ| rujāvatya iti kaphajā api vedanāyuktā ityarthaḥ| imāḥ sādhyāḥ||11||
piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā | piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā ||12||
piḍakābhirityādi| iyaṃ sannipātajā sādhyā ca||12||
ervārubījapratimāḥ 8 piḍakā mandavedanāḥ | sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate ||13||
ervārvityādi| ervāruḥ grīṣmakarkaṭī| vartmasthā vartmanāmantarbāhyato'pi tiṣṭhāti| idaṃ sannipātajamapi sādhyam||13||
dīrgho'ṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasambhavaḥ | vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti sañjñitaḥ ||14||
dīrgha ityādi| dāruṇaḥ atikaṣṭataraḥ| vartmasambhavo vartmanāmantareva bhavati| ayaṃ vyādhiḥ sannipātajo'pi sādhyaḥ||14||
dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasambhavā | mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjananāmikā ||15||
dāhetyādi| raktajeyaṃ sādhyā ca||15||
vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ | savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat ||16||
vartmetyādi| etadapi sannipātajaṃ sādhyaṃ ca||16||
kaṇḍūmatā'lpatodena vartmaśophena yo naraḥ | na samaṃ chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ ||17||
kaṇḍūmatetyādi| eṣa sannipātajo'pi sādhyaḥ||17||
mṛdalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca | akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartma tadādiśet ||18||
mṛdvityādi| ‘akasmācca sravedraktaṃ’ iti kvacit pāṭhaḥ, taṃ ca pañjikākāro na manyate| akasmācca kāraṇaṃ vinā dvayamapi vartma raktaṃ bhavet| tathā ca videhaḥ,- “śleṣmaduṣṭena raktena kliṣṭamāṃsamivobhayam| bandhujīvanibhaṃ vartma kliṣṭavartma taducyate”- iti| etadraktajaṃ sādhyaṃ ca||18||
kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā | tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ ||19||
kliṣṭamityādi| yadā kliṣṭārambhakaṃ śleṣmaduṣṭaṃ śoṇitaṃ pittayuktaṃ vidahet vidāhaṃ gacchettadā klinnatvamāpannaṃ kliṣṭameva vartmakardama ucyate, klinnatvamāpannamārdratāṃ prāptam| etat kaphapittaraktārabdhatvāt sannipātajaṃ sādhyaṃ ca| ‘kṛṣṇatvamāpannam’ iti kecit paṭhanti, taṃ pāṭhaṃ pañjikākāro nāṅgīkaroti||19||
yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam | dāhakaṇḍūparikledi 9 śyāvavartmeti tanmatam ||20||
yadvartmetyādi| etadapi sannipātajaṃ sādhyaṃ ca||20||
arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi | kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma taducyate ||21||
arujamityādi| arujamalparujaṃ śūnaṃ ca bāhye, klinnaṃ sravatyapyantareva, kaṇḍūnistodabahulaṃ punarantareva| ayaṃ rogaḥ pillākhyaḥ kenacit kathitaḥ, tat pañjikākāro na manyate| ayaṃ vyādhiḥ kaphajaḥ sādhyaśca||21||
yasya dhautāni dhautāni sambadhyante punaḥ punaḥ | vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat ||22||
yasyetyādi| yasya rogasya sthānabhūtāni vartmānyasakṛtprakṣālitāni punaḥ sambaddhāni bhavanti pillopadehenāntarbahiśca pākarahitānyapi 10, tadaklinnavartma jānīyāt| etat sannipātajamapi sādhyaṃ pillākhyaṃ ca| tathā ca videhaḥ- “prakṣālite tathā 11 mṛṣṭe ānahyete punaḥ punaḥ| apariklinnavartmānaṃ pillākhyamiti nirdeśet”- iti| amuṃ dvayamapi dṛṣṭāntadārṣṭāntikapāṭhaṃ sūtre jejjaṭācāryaḥ paṭhati, tannecchati gayadāsaḥ||22||
vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate | etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vā'rujam ||23||
vimuktetyādi| niśceṣṭaṃ niṣkriyam| ata eva na nimīlyate na saṅkucatītyarthaḥ| arujam alparujam| idaṃ vātajamasādhyaṃ ca||23||
vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam | vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam ||24||
vartmetyādi| vartmāntarastham abhyantarasthamityarthaḥ| viṣamaṃ kaṣṭakāri| granthibhūtaṃ granthiriva 12| saraktamavalambitamiti kiñcidraktatā pittena, avalambitatvamarbudatvena| ‘avalambi ca’ iti kecit paṭhanti| sannipātajamapīdaṃ sādhyam||24||
nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ | cālayatyati 13 vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ ||25||
nimeṣaṇīrityādi| vartmasaṃśrayāḥ nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭaḥ san vartmāni cālayatīti sambandhaḥ| yadbalena nimeṣonmeṣau syātāṃ tā nimeṣiṇyaḥ sirāḥ| ‘so'gado mata’ iti kecit paṭhanti, tatrāgada avyatha ityarthaḥ| asau vātajo'sādhyaśca||25||
chinnāśchinnā vivardhante vartmasthā mṛdavo'ṅkurāḥ | dāhakaṇḍūrujopetāste'rśaḥ śoṇitasambhavāḥ 14||26||
chinnā ityādi| ye śoṇitasambhavā mṛdavo vartmasthā aṅkurāśchinnāśchinnāḥ santo vivardhante te'ṅkurā arśaḥ 15 śoṇitārśa iti sambandhaḥ| idaṃ śoṇitārśo raktajamasādhyaṃ ca||26||
apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ | sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇastu saḥ ||27||
apāka ityādi| śleṣmajo'yaṃ sādhyaśca||27||
śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidraiḥ samanvitam | bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam ||28||
śūnamityādi| yathā'ntarjale bisaṃ bisāṇḍaṃ tadvadityarthaḥ| etat sarvajamapi sādhyam||28||
doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca | nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ 16 cākṣi dūyate ||29|| uddhṛtairuddhṛtaiḥ 17 śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate | vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate ||30||
doṣā ityādi| nirvartayanti niṣpādayanti| pakṣmāṇi pratibālān| taiḥ pakṣmabhiḥ, akṣi locanaṃ, dūyate upatapyate| uddhṛtairuddhṛtairiti unmūlitairunmūlitairityarthaḥ; atra vīpsayā teṣāṃ punaḥ punarudbhavaḥ khyāpyate| asya pakṣmakopasya ‘upapakṣmamālā’ iti anuktā dvitīyā sañjñā; loke ‘parivāla’ iti vadanti| eṣa rogaḥ sarvajo yāpyaśca||29-30||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre vartmagatarogavijñānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vibadhya’ iti pā. ↩
- 2 ‘piḍakā'bhyantaramukhī bāhyā'dhovartmasaṃśrayā’ iti pā. ↩
- 3 ‘bāhyotsedhena\\’ iti pā. ↩
- 4 ‘'dhare’ iti pā. ↩
- 5 ‘piḍakāḥ pakṣmavartmanoḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘ādhmāyante tu bhinnāśca’ iti pā. ↩
- 7 ‘kaṇḍūsrāvānvitā’ iti pā. ↩
- 8 `ervārubījapratimā pīḍakā mandavedanā| sūkṣmā kharā ca vartmasthā tadarśoṃvartma kīrtyate’ iti pā. ↩
- 9 `sakaṇḍūṣāparikledaṃ’ iti pā. ↩
- 10 pākarahitatvāt’ iti pā. ↩
- 11 `'thavā’ iti pā. ↩
- 12 `granthirivāsaktaṃ’ iti pā. ↩
- 13 `cālayedakṣivartmāni’ iti, `cālayedativartmāni’ iti ca pā. ↩
- 14 `śoṇitasambhavam’ iti pā. ↩
- 15 `śoṇitārśaḥ iti sambandhaḥ’ iti pā. ↩
- 16 `tairjuṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 17 `utpāṭitaiḥ punaḥ’ iti pā. ↩