4. śuklagatarogavijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ śuklagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
vartmagatarogavijñānīyānantaraṃ vartmamaṇḍalācchuklamaṇḍalasyānantaryāttadgatarogavijñānīyārambho yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||
prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasnāyvarmasañjñāḥ khalu pañca rogāḥ | syuḥ śuktikā cārjunapiṣṭakau ca jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāśca yāḥ syuḥ ||3|| rogā balāsagrathitena sārdhamekādaśākṣṇoḥ khalu śuklabhāge |4|
tāneva rogānnāmabhirāha- prastārītyādi| armaśabdaḥ prastāryādibhiḥ pañcabhiḥ saha sambadhyate| jālaṃ sirāṇāmiti sirāśabdo jālapiḍakābhyāṃ sambadhyate; tena sirājālaṃ, sirāpiḍakāścetyarthaḥ||3||-
prastāri prathitamihārma śuklabhāge vistīrṇaṃ tanu rudhiraprabhaṃ sanīlam ||4||
prastārītyādi| prathitaṃ prakhyātaṃ, vistīrṇaṃ vitataṃ, tanu viralaṃ, rudhiraprabhaṃ raktanibhaṃ, sanīlam īṣannīlam, eteneṣannīlalohitamityarthaḥ| jejjaṭācāryastu videhoktaṃ prastāryarmalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā sanīlamityatra vāśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena raktamīṣannīlaṃ vetyartha iti pratipādayati| tathā ca videhavākyaṃ- “samantādvistṛtaḥ śyāvo rakto vā māṃsasañcayaḥ| sannipātena doṣāṇāṃ prastāryarma taducyate”- iti| tridoṣajamidaṃ sādhyaṃ ca||4||
śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge saśvetaṃ samamiha vardhate 1 cireṇa |5|
śuklākhyamityādi| śuklākhyaṃ śuklanāmārma| mṛdu komalaṃ, saśvetaṃ kiñcicchvetaṃ; śleṣmajamidaṃ sādhyaṃ ca|5|-
yanmāṃsaṃ pracayamupaiti śuklabhāge padmābhaṃ tadupadiśanti lohitārma ||5||
yadityādi| pracayaṃ vṛddhim, upaiti gacchati, padmābham aruṇapadmaprabhaṃ, lohitārma śoṇitārmetyārthaḥ| etadraktajaṃ 2 sādhyaṃ ca||5||
vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā tadadhikamāṃsajārma vidyāt |6|
vistīrṇamiti| bahalaṃ sthūlam| etat sannipātajaṃ sādhyaṃ ca|6|-
śukle yat piśitamupaiti vṛddhimetat snāyvarmetyabhipaṭhitaṃ kharaṃ prapāṇḍu ||6||
śukle ityādi| etattridoṣajamapi sādhyam| kharaṃ kharasparśam| ‘snāyvābhaṃ piśitāṃśamupaiti yattu snāyvarma’ ityapi pāṭhaḥ| ‘kharaṃ ca śuklaṃ’ iti kecit paṭhanti||6||
śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuktyābhāḥ sitanayane sa śuktisañjñaḥ |7|
śyāvā ityādi| śuktyābhā iti jalaśuktiriva kiñjiddīrghāḥ śuklamaṇḍale ye bindavaḥ sa śuktikāvikāra iti sambandhaḥ| sādhyo'yaṃ pittajaśca|7|-
eko yaḥ śaśarudhiropamastu binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti ||7||
eka ityādi| raktajo'yaṃ sādhyaśca||7||
utsannaḥ salilanibho'tha piṣṭaśuklo binduryo bhavati sa piṣṭakaḥ suvṛttaḥ |8|
utsanna ityādi| piṣṭaśuklaḥ taṇḍulapiṣṭavacchuklaḥ, śuklatve'pyacchatvāt salilanibhaḥ, piṣṭakaḥ piṣṭakanāmā| ayaṃ ślaiṣmikaḥ sādhyaśca|8|-
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasañjñitastu ||8||
jālābha ityādi| anulomavilomavistṛtasirānicayaviracitatvājjālasyeva ābhā yasya sa tathā| rakto lohito lohitajanitaśca, santānaḥ sirāsantānaḥ| eṣa sirājālasañjñito raktajaḥ sādhyaśca||8||
śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ sirāvṛtā yāstā vidyādasitasamīpajāḥ sirājāḥ |9|
śuklasthā ityādi| sirājāḥ ‘piḍakā’ iti śeṣaḥ| vāstusthitasirāvṛttatvāt sirājāḥ, na tu sākṣāt sirājāḥ| eṣa sannipātajaḥ sādhyaśca|9|-
kāṃsyābho 3 bhavati site'mbubindutulyaḥ sa jñeyo'mṛdurarujo balāsakākhyaḥ ||9||
kāṃsyābha ityādi| kāṃsyasyeva ābhā yasya sa tathā, sita ityarthaḥ| ambubindutulyaḥ vāribindurivodgatvāt| amṛduḥ kaṭhinaḥ| arujaḥ avyathaḥ| etaddvayamapi kaphajanitatvāt 4 nāmānvayena balāsanāmā vikāro balāsaja eva| atraiva videhaḥ,- “mārutotpīḍitaḥ śleṣmā śuklabhāge vyavasthitaḥ| jalabindurivocchūno mṛduḥ kaphasamudbhavaḥ”- iti| pustakāntare cānyathā pāṭhaḥ, yathā- ‘santāno bhavati sirāvṛtaḥ site yo bindurvā sa tu nirujo balāsakākhyaḥ’- iti| īdṛśasya pāṭhasya ṭīkākārā vyākhyāṃ na kurvanti| sādhyo'yaṃ śleṣmajaśca||9||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre śuklagatarogavijñānīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre caturtho'dhyāyaḥ||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ’samamabhivardhate’ iti pā.
  2. 2 `sādhyeyaṃ raktajā ca’ iti pā.
  3. 3 `kāṃsyābho bhavati sirāvṛtaḥ site yo bindurvā sa tu nirujo balāsakākhyaḥ’ iti pā.
  4. 4 `kaphānilajanitatvāt’ iti pā.