athātaḥ kṛṣṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
śuklagatarogavijñānīyānantaraṃ pratyāsattyā kṛṣṇamaṇḍalagatā rogāḥ pratipādyā ityāta āha- athāta ityādi||1-2||
yat savraṇaṃ śukra(kla)mathāvraṇaṃ vā pākātyayaścāpyajakā tathaiva | catvāra ete'bhihitā vikārāḥ kṛṣṇāśrayāḥ saṅgrahataḥ purastāt ||3||
tāneva kṛṣṇagatarogānnāmabhiḥ prāha- yadityādi| saṅkhyeyanirdeśādeva catuḥsaṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ catuḥsaṅkhyākaraṇaṃ tantrāntaroddiṣṭātiriktasaṅkhyānirāsārtham| saṅgrahataḥ samyagupādānataḥ||3||
nimagnarūpaṃ hi bhavettu kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvai 1| srāvaṃ sraveduṣṇamatīva ruk ca tat savraṇaṃ śukra(kla)mudāharanti ||4||
tāneva lakṣaṇairnirdiśannāha- nimagnetyādi| nimagnarūpam antaḥpraviṣṭarūpam, īṣaddṛśyarūpamityarthaḥ| sūcyeva viddhamityanena vartulatvaṃ darśitaṃ, raktasyāgneyatvāduṣṇāśrutā atyarthaṃ ca pīḍā bhavati| avraṇaśukle mandarugaśrutā vakṣyate, tasmādasmin sakṣate śukre kṣatayogānnetrasya sukumāratvāccātīva vedanā yuktā| atra videhaḥ- “raktarājīnibhaṃ kṛṣṇe vidrumābhaṃ pralakṣyate| sūcyagreṇaiva tacchukramuṣṇāśrusrāvi savraṇam”- iti| savraṇaṃ sakṣatamityarthaḥ| raktajamidamasādhyaṃ ca||4||
dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi | avedanāvanna ca yugmaśukraṃ tatsiddhimāpnoti kadācideva ||5||
idānīṃ tasyaivāvasthādvāreṇa kādāciktaṃ sādhyatvaṃ darśayannāha- dṛṣṭerityādi| saṃsraveddhītyatra saṃśabdo'tiśayārthaḥ| avedanāvat mandavedanam||5||
vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ sirāsaktamadṛṣṭikṛcca 2| dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam ||6|| uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca kṛṣṇe yasmin bhavenmudganibhaṃ ca śukram | tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca yattittiripakṣatulyam ||7||
tasyaiva kadācitsādhyasya lakṣaṇaṃ pratipādyāsādhyasya lakṣaṇaṃ pratipādayannāha- vicchinnetyādi| vicchinnamadhyamiti vidīrṇamāṃsatvānmadhye sacchidramiva| pakṣāntaramāha- piśitāvṛtaṃ veti, ācchinnamadhyamevonnatamāṃsena veṣṭitaṃ vā| calaṃ sirāsaktamiti yataḥ sirāsaktamata eva calaṃ, sirā hi svabhāvata eva calāḥ; tadāśritaṃ śukramapi calameva; anye tu calaṃ caladiva na tu sākṣāccalameva| adṛṣṭikṛt darśanarodhakṛt| dvitvāggataṃ dvipaṭalāśritam| lohitamantataśceti prānteṣu lohitamityarthaḥ| idānīṃ dvipaṭalāśritasya lakṣaṇaṃ darśayannāha- uṣṇetyādi| kasmiṃścit pustake ‘piḍakā ca pītā’ iti pāṭhaḥ, sa na saṅgacchate 3| tathā ca videhaḥ- “coṣoṣṇasrāvadāhāstu kṛṣṇe ca piḍikodgamaḥ| vyaktamudgaphalākāraṃ śukraṃ dvitvaggataṃ bhavet” iti| ekīyamatamāha- tadityādi| yaccānyacchukraṃ tittiripakṣatulyaṃ tadapyasādhyaṃ kecidvadantīti sambandhaḥ| etat paramatamapyapratiṣiddhatvādanumatameva||6-7||
sitaṃ yadā bhātyasitapradeśe syandātmakaṃ nātirugaśruyuktam | vihāyasīvācchaghanānukāri 4 tadavraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti ||8||
idānīṃ savraṇaṃ śukraṃ pratipādyāvraṇaṃ pratipādayannāha- sitamityādi| syandātmakam abhiṣyandakāraṇaṃ vihāyasīva ākāśa iva, acchaghanānukāri pratanumeghakhaṇḍānukārītyarthaḥ| raktajamidaṃ sādhyaṃ ca||8||
gambhīrajātaṃ bahalaṃ ca śukraṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram |9|
asyaivāvraṇasya śukrasyāvasthābhedena kṛcchratāṃ darśayannāha- gambhīretyādi| evambhūtamavraṇamapi śukraṃ kṛcchraṃ vadantīti sambandhaḥ| gambhīrajātaṃ dvipaṭalāśritamityarthaḥ| jejjaṭācāryastu savraṇāvraṇaśukrasya lakṣaṇaṃ sādhyāsādhyatvaṃ ca viparītakrameṇa paṭhati, mayā tu pañjikākārābhiprāyeṇānenaiva krameṇa paṭhitam|9|-
sañcchādyate 5 śvetanibhena sarvaṃ doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ tu ||9|| tamakṣipākātyayamakṣikopasamutthitaṃ 6 tīvrarujaṃ vadanti |10|
idānīṃ pākātyayamāha- sañcchādyata ityādi| akṣikopāt samutthitaṃ syandādutpannamityarthaḥ| eṣa tridoṣajo'sādhyaśca||9||-
ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāśruḥ | vidārya kṛṣṇaṃ pracayo'bhyupaiti taṃ cājakājātamiti vyavasyet ||10||
ajetyādi| ajāpurīṣapratima iti viśuṣkacchagalīpurīṣatulyaḥ| salohita īṣallohitaḥ| lohitapicchilāśruriti lohitaṃ picchilaṃ cāśru yasya saḥ| pracayaḥ sāmarthyānmedasaḥ| eṣa śleṣmajo'sādhyaśca||10||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre kṛṣṇagatarogavijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pañcamo'dhyāyaḥ||5||