6. sarvagatarogavijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ sarvagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| sarvagatarogavijñānīyaḥ sarvāśrayarogavijñānīya ityarthaḥ| kṛṣṇamaṇḍalapratyāsattyā dṛṣṭigatarogavijñānīyo yujyate, yaśca dṛṣṭigatarogavijñānīyāt pūrvaṃ sarvagatarogavijñānīyārambhaḥ sa dṛṣṭigatānāṃ timirādīnāmabhiṣyandanimittatvaṃ na syāditi bodhayati, sandhyādigatānāṃ ca syandakāraṇatvaṃ bodhayati||1-2||
syandāstu catvāra ihopadiṣṭāstāvanta eveha tathā'dhimanthāḥ | śophānvito'śophayutaśca pākāvityevamete daśa sampradiṣṭāḥ ||3|| hatādhimantho'nilaparyayaśca śuṣkākṣipāko'nyata eva vātaḥ | dṛṣṭistathā'mlādhyuṣitā sirāṇāmutpātaharṣāvapi sarvabhāgāḥ ||4||
sarvākṣigatarogāṇāṃ saṅkhyāmāha- syandā ityādi| tāvanta eva catvāra eva| prathamaślokena daśa, dvitīyaślokena sapta, evaṃ saptadaśa sarvāśrayāḥ kathitāḥ||3-4||
prāyeṇa sarve nayanāmayāstu bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ | tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredāśu hitāya dhīmān ||5||
sarveṣāṃ netrarogāṇāmabhiṣyandabhavatvāt tatpratīkārasyāśeṣanayanāmayapratīkārabhūtatvādyatnataḥ pūrvarūpa evāsau pratikaraṇīya ityāha- prāyeṇetyādi| abhiṣyandanimittamūlā iti abhiṣyandāśca tannimittāni ca tānyeva mūlaṃ yeṣāṃ te tathā| nimittaśabdādduṣṭā doṣā doṣakopanāni ca saṅgṛhyante| udīryamāṇam utpadyamānam| ‘abhiṣyandanimittamūlā’ ityatra ‘abhiṣyandasamudbhavā hi’ iti kecit paṭhanti||5||
nistodanaṃ stambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirobhitāpāḥ | viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||6||
idānīṃ vātābhiṣyandalakṣaṇamāha- nistodanamityādi| nistodanaṃ sūcyeva vyadhanam| stambhanaṃ stabdhatā| saṅgharṣaḥ karakarimā| śirobhitāpaḥ śirovyathā| ‘viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca’ ityatra ‘śuṣkālpadūṣikahimāśrutā ca’ iti kecit paṭhanti| tatra dūṣikā netramalam| sādhyo'yam||6||
dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca | uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||7||
pittābhiṣyandalakṣaṇamāha- dāhetyādi| śiśirābhinandā śītābhilāṣaḥ| dhūmāyanaṃ dhūmasyevodvamanaṃ, bāṣpasamucchrayaḥ aśrubāhulyam| ayamapi sādhyaḥ||7||
uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśophaḥ kaṇḍūpadehau sitatā'tiśaityam | srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||8||
śleṣmābhiṣyandalakṣaṇamāha- uṣṇetyādi| upadeho malopaliptatā, sitatā śuklatā; eṣo'pi sādhyaḥ||8||
tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca | pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti ||9||
raktābhiṣyandamāha- tāmretyādi| asāvapi sādhyaḥ||9||
vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām | tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ ||10||
adhimanthānāmabhiṣyandarogakṛtatvaṃ darśayannāha- vṛddhairityādi| tāvantaḥ catvāra eva| tīvravedanā ityatra vedanāśabdaḥ sāmānyapīḍāvacanaḥ| tena yathāsvaṃ vātādidoṣavedanāyuktā ityarthaḥ; etenedamuktaṃ bhavati- vātikādabhiṣyandādvātika evādhimanthastīvravātikanistodādisakalavedano bhavati; evaṃ paittikaḥ, ślaiṣmiko, raktotthitaśceti||10||
utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā | śiraso'rdhaṃ ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ ||11||
adhimanthānāṃ sāmānyalakṣaṇamāha- utpāṭyata ityādi| netraṃ nirmathyate tatheti na kevalaṃ netrameva nirmathyate śiraso'rdhaṃ ca tathā nirmathyata iti, ardhaśiraso vedanā ca vyādhisvabhāvāt| svalakṣaṇairvātādīnāṃ svakīyairlakṣaṇaiḥ| kecidatrādhimanthānāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ na paṭhanti, pañjikāyāṃ paṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitam||11||
netramutpāṭyata iva mathyate'raṇivacca yat | saṅgharṣatodanirbhedamāṃsasaṃrabdhamāvilam ||12|| kuñcanāsphoṭanādhmānavepathuvyathanairyutam | śiraso'rdhaṃ ca yena syādadhimanthaḥ sa mārutāt ||13||
adhimanthānāṃ sāmānyalakṣaṇamuktvā vistareṇa viśeṣalakṣaṇamāha- netramityādi| saṅgharṣaḥ karakarimā| anye tu ‘saṃharṣa’ iti paṭhanti, tatra saṃharṣo romāñcaprāyo vedanāviśeṣaḥ| todaḥ sūcīvyadhanamiva vedanā| nirbhedaḥ śastreṇa vidāraṇamiva| māṃsasaṃrabdhaṃ māṃsopacitamityarthaḥ| āvilaṃ samalam| eṣa sādhyaḥ||12-13||
raktarājicitaṃ srāvi vahninevāvadahyate | yakṛtpiṇḍopamaṃ dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatam ||14|| prapakvocchūnavartmāntaṃ sasvedaṃ pītadarśanam | mūrcchāśirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimanthitam ||15||
pittādhimanthalakṣaṇamāha- raktarājītyādi| dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatamiti kṣāraliptakṣatamiva dahanaśīlam| eṣa vyādhiḥ sādhyaḥ||14-15||
śophavannātisaṃrabdhaṃ srāvakaṇḍūsamanvitam | śaityagauravapaicchilyadūṣikāharṣaṇānvitam ||16|| rūpaṃ paśyati duḥkhena pāṃśupūrṇamivāvilam | nāsādhmānaśiroduḥkhayutaṃ śleṣmādhimanthitam ||17||
śleṣmādhimanthalakṣaṇamāha- śophavadityādi| dūṣikā netramalam| ayamapi rogaḥ sādhyaḥ||16-17||
bandhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣamam | raktāsrāvaṃ sanistodaṃ paśyatyagninibhā diśaḥ ||18|| raktamagnāriṣṭavacca kṛṣṇabhāgaśca lakṣyate | yaddīptaṃ raktaparyantaṃ tadraktenādhimanthitam ||19||
raktādhimanthalakṣaṇamāha- bandhujīvetyādi| bandhujīvo madhyāhnapuṣpakaḥ, ariṣṭakaṃ kṛṣṇaphalaṃ ‘arīṭhā’ iti loke| asāvapi sādhyaḥ||18-19||
hanyāddṛṣṭiṃ saptarātrāt kaphottho'dhīmantho'sṛksambhavaḥ pañcarātrāt | ṣaḍrātrādvai mārutottho nihānyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva ||20||
idānīṃ vātādyadhimanthānāṃ samyagupacārasādhyānāṃ vaidyāturayoryatnādhānārthaṃ mithyācārāddṛṣṭivināśāvadhiṃ yathādoṣaṃ nirdiśannāha- hanyādityādi| mithyācārāditi padaṃ śleṣmodbhavādyadhimantheṣu sarveṣvapi sambadhyate| dṛṣṭināśakālāvadhirapyatra vyādhisvabhāvāt||20||
kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ | dāhasaṃharṣatāmratvaśophanistodagauravaiḥ ||21|| juṣṭo muhuḥ sraveccāsramuṣṇaśītāmbu picchilam | saṃrambhī pacyate yaśca netrapākaḥ saśophajaḥ ||22||
saśophapākamāha- kaṇḍvityādi| saṃrambhī śophayuktaḥ||21-22||
śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje |23|
aśophapākamāha- śophetyādi| liṅgāni saśophapākaliṅgānītyarthaḥ| ubhāvapi pākau tridoṣajau sādhyau ca|23|-
upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya | rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ ||23||
sakalanayanaśoṣalakṣaṇaṃ hatādhimanthaṃ darśayannāha- upekṣaṇādityādi| sādayati avasādayati, śoṣayatītyarthaḥ||23||
antaḥsirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan | hatādhimanthaṃ janayettamasādhyaṃ vidurbudhāḥ ||24||
dṛṣṭinirgamalakṣaṇaṃ hatādhimanthaṃ darśayannāha- antaḥsirāṇāmityādi| pratikṣipan niṣkāsayannityarthaḥ| yadyapi hatādhimanthalakṣaṇadvitvaṃ jñāyate tathā'pyeka eva, ato na saṅkhyātirekaḥ| jejjaṭācāryastu nayanaśoṣalakṣaṇahatādhimanthasya pāṭhaṃ na paṭhati, dṛṣṭinirgamalakṣaṇasya hatādhimanthasya pāṭhaṃ paṭhati, pañjikākāreṇa ca videhoktaṃ prakāradvayena hatādhimanthalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā nyūnatādoṣabhayāt pāṭhadvayamapi paṭhitam| tathā ca videhaḥ- “antargataḥ sirāṇāṃ tu yadā tiṣṭhati mārutaḥ| sa tadā nayanaṃ prāpya śīghraṃ dṛṣṭiṃ nirasyati|| tasyāṃ nirasyamānāyāṃ nirmathnanniva mārutaḥ| nayanaṃ nirvamatyāśu śūlatodādhimanthanaiḥ|| athavā śoṣayedakṣi kṣīṇatejobalānalam| utpadmamiva saṃśuṣkamavasīdati locanam|| hatādhimanthaṃ taṃ vidyādasādhyaṃ vātakopataḥ”- iti||24||
pakṣmadvayākṣibhruvamāśritastu yatrānilaḥ sañcarati praduṣṭaḥ | paryāyaśaścāpi rujaḥ karoti taṃ vātaparyāyamudāharanti ||25||
vātaparyāyamāha- pakṣmetyādi| akṣi locanaṃ, bhrūḥ prasiddhā| paryāyaśaścāpi rujaḥ karoti kadācit pakṣmadvaye, kadācidakṣiṇi, kadācidbhruvīti paryāyaśabdārthaḥ| sādhyo'yam||25||
yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma vilokane cāviladarśanaṃ yat | sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi ||26||
śuṣkākṣipākamāha- yadityādi| kūṇitaṃ nimīlitaṃ, dāruṇaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ vartma yasya tattathā| vilokane cāviladarśanamiti yadatidarśane ākuladarśanamityarthaḥ| sudāruṇaṃ yat pratibodhane ceti pratibodhane unmeṣe ca yadatiśayena kaṭhinaṃ; anye sudāruṇaṃ kṛcchronmīlanam| vātiko'yaṃ sādhyaśca||26||
yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā | kuryādrujo'ti bhruvi locane vā tamanyatovātamudāharanti ||27||
anyatovātamāha- yasyetyādi| avaṭuḥ grīvāyāḥ paścimo bhāgaḥ| manyā grīvāyāḥ pārśvayoḥ sirāviśeṣaḥ| anyato veti pṛṣṭhato vetyarthaḥ| anyatovāta iti yathārtheyaṃ sañjñā, yato'nyataḥ sthito vāyuranyato vedanāṃ karoti| vātiko'yaṃ sādhyaśca||27||
amlena bhuktena vidāhinā ca sañchādyate sarvata eva netram | śophānvitaṃ lohitakaiḥ sanīlairetādṛgamlādhyuṣitaṃ vadanti ||28||
amlādhyuṣitamāha- amlenetyādi| vidāhinā veti kaṭukena lavaṇena vetyarthaḥ| lohitakai rāgairityarthaḥ| sanīlaiḥ īṣannīlaiḥ| etādṛk īdṛśamityarthaḥ| amlādhyuṣitam amlajanitapittādhyuṣitam| eṣa rogaḥ paittikaḥ sādhyaśca||28||
avedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ | muhurvirajyanti ca tāḥ samantād vyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||29||
sirotpātamāha- avedanetyādi| virajyanti viraktā bhavanti prakṛtavarṇā bhavantītyarthaḥ 1| raktajo'yaṃ sādhyaśca||29||
mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu sirāpraharṣaḥ | tāmrācchamasraṃ 2 sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca ||30||
sirāharṣamāha- mohādityādi| ayamapi raktajaḥ sādhyaśca||30||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sarvagatarogavijñānīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargataśālākyatantre ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ||6||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 `viśeṣaraktavarṇā bhavantītyarthaḥ’ iti śrīkaṇṭhadattaḥ
  2. 2 `tāmrābhamasraṃ’ iti pā.