athātaścikitsitapravibhāgavijñānīyamadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ (suśrutāya) ||2||
dṛṣṭigatarogavijñānīyānantaraṃ sarvathā pratipannasakalanayanāmayasya bhiṣajaścikitsā nyāyyeti cikitsāpravibhāgīyārambhaḥ- athāta ityādi| pravibhāgaḥ prakarṣeṇa vibhajanaṃ pṛthakkaraṇamityarthaḥ||1-2||
ṣaṭsaptatirye'bhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ | cikitsitamidaṃ teṣāṃ samāsavyāsataḥ 2 śṛṇu ||3||
cikitsā tu dvividhā samāsād vyāsācca; tatra samāsenehādhyāye vibhāgaṃ darśayannāha- ṣaḍityādi| lakṣaṇaiḥ hetupūrvarūparupopaśayasamprāptibhiḥ| samāsāt saṅkṣepādihaivādhyāye; vistarāt punarvātābhiṣyandādiṣu||3||
chedyāsteṣu daśaikaśca nava lekhyāḥ prakīrtitāḥ | bhedyāḥ pañca vikārāḥ syurvyadhyāḥ pañcadaśaiva tu ||4|| dvādaśā'śastrakṛtyāśca yāpyāḥ sapta bhavanti hi | rogā varjayitavyāḥ syurdaśa pañca ca jānatā | asādhyau vā bhavetāṃ tu yāpyau cāgantusañjñitau ||5||
tatrāṣṭavidhaśastrakarmaṇāṃ madhye netrāmayeṣu caturvidhaṃ karma prayojyam, ataścaturvidhaśastrakarmārhān vyādhīn samāsārthaṃ vargīkṛtya prāha- chedyā ityādi| dvādaśā'śastrakṛtyāśceti cakārād dvau bāhyajāvaśastrakṛtyau| yāpyā iti snehādikriyayā yāpyatvaṃ, na tu chedyādikriyayā| yāpyasādhyatve ca dvayoravasthāvaśāt| varjayitavyā asādhyā ityarthaḥ||4-5||
arśo'nvitaṃ bhavati vartma tu yattathā'rśaḥ śuṣkaṃ tathā'rbudamatho piḍakāḥ sirājāḥ | jālaṃ sirājamapi pañcavidhaṃ tathā'rma chedyā bhavanti saha parvaṇikāmayena ||6||
tāneva chedyān rogānnāmabhiḥ prāha- arśo'nvitamityādi| pañcavidhamarmeti prastāryarma, śuṣkārma, raktārma, adhimāṃsārma, snāyvarmetyevaṃ pañcavidham||6||
utsāṅginī bahalakardamavartmanī ca śyāvaṃ ca yacca paṭhitaṃ tviha baddhavartma | kliṣṭaṃ ca pothakiyutaṃ khalu yacca vartma kumbhīkinī ca saha śarkarayā ca lekhyāḥ ||7||
lekhyānnāmabhiḥ prāha- utsaṅginītyādi| bahalakardamavartmanītyatra vartmeti padaṃ bahalakardamābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate||7||
śleṣmopanāhalagaṇau ca bisaṃ ca bhedyā granthiśca yaḥ kṛmikṛto'ñjananāmikā ca |8|
bhedyānnāmabhiḥ prāha- śleṣmetyādi| bisaṃ bisavartma|8|-
ādau sirā nigaditāstu yayoḥ prayoge pākau ca yau nayanayoḥ pavano'nyataśca ||8|| pūyālasānilaviparyayamanthasañjñāḥ syandāstu yāntyupaśamaṃ hi sirāvyadhena |9|
vyadhyānnāmabhiḥ prāha- ādāvityādi| ādau sirā nigaditāḥ ityādi yayorvikārayoḥ prayoge ādau sirā nigaditāstau vyadhyau, kau tau? sirotpātasirāharṣau| pavano'nyataḥ anyatovātaḥ| manthasañjñā adhimanthāścatvāraḥ; syandā abhiṣyandāstāvanta eva||8||-
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakeṣu ||9|| aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśuktipraklinnavartmasu tathaiva balāsasañjñe | āgantunā''mayayugena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭau na śastrapatanaṃ pravadanti tajjñāḥ ||10||
aśastrakṛtyānāha- śuṣketyādi| hutabhuk dhvajadarśī, dhūmadarśītyarthaḥ||9-10||
sampaśyataḥ ṣaḍapi ye'bhihitāstu kācāste pakṣmakopasahitāstu bhavanti yāpyāḥ |11|
yāpyānāha- sampaśyata ityādi| ṣaḍapi ye kācā abhihitāste sampaśyataḥ puruṣasya yāpyā bhavantīti sambandhaḥ|11|-
catvāra eva pavanaprabhavāstvasādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva | aṣṭārdhakā rudhirajāśca gadāstridoṣāstāvanta eva gaditāvapi bāhyajau dvau ||11||
asādhyānāha- catvāra ityādi| catvāra eveti hatādhimanthanimiṣagambhīradṛṣṭivātahatavartmākhyāścatvāraḥ| dvāviti hrasvajāḍya(tya)jaladhisrāvākhyau| eka eva kaphasrāvākhyaḥ| aṣṭārdhakā iti catvāra ityarthaḥ| ke te catvāraḥ? raktasrāvājakājātaśoṇitārśovraṇānvitaśukrākhyāḥ| tāvanta eveti catvāra evetyarthaḥ| ke te catvāraḥ? pūyāsrāvanakulāndhyākṣipākātyālajyākhyāḥ| bāhyajau āgantujau||11||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre cikitsitapravibhāgavijñānīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre'ṣṭamo'dhyāyaḥ||8||