athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
cikitsitapravibhāgīyānantaraṃ sarveṣāṃ nayanāmayānāmabhiṣyandamūlatvāt, tatrāpi pittādīnāṃ vātasyaivāvaraṇatvena nidānabhūtatvādādau vātābhiṣyandapratiṣedho yukta ityata āha- athāta ityādi| atrādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena vātābhiṣyandādipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāma ityarthaḥ; pratiṣedhaḥ cikitsitaṃ; evaṃ pittābhiṣyandapratiṣedhādiṣvādiśabdo draṣṭavyaḥ||1-2||
purāṇasarpiṣā snigdhau syandādhīmanthapīḍitau | svedayitvā yathānyāyaṃ sirāmokṣeṇa yojayet ||3|| sampādayedbastibhistu samyak snehavirecitau | tarpaṇaiḥ puṭapākaiśca dhūmairāścyotanaistathā ||4|| nasyasnehaparīṣekaiḥ śirobastibhireva ca |5|
tatra sirāvyadhasādhyeṣu pañcadaśasvabhiṣyandādhimanthau paṭhitau, sirāvyadhasādhyānāṃ cākṣirogāṇāṃ śoṇitamūlatvānmūlocchedārthaṃ pūrvaṃ dūṣyanirharaṇaṃ darśayannāha- purāṇetyādi| purāṇaṃ sarpiḥ saṃvatsaroṣitaṃ ghṛtam; anye daśavarṣasthitaṃ ghṛtaṃ purāṇaṃ kathayanti| yathānyāyaṃ yathāśāstramityarthaḥ| tena dṛṣṭeḥ samīpamuttamāṅgamalpaṃ svedayet, dṛṣṭirasvedyā| yathānyāyamiti padaṃ snehapānasirāmokṣābhyāṃ saha yojayet| tena snehopayaugikokto vidhiḥ ‘prāk pācitāmadoṣāya’ ityādiko'vadhāraṇīyaḥ| tenātrāpi doṣavyādhinirāmatāyāmeva sarpiḥpānādayo vidheyāḥ| tathā ca tantrāntaraṃ,- “svedaḥ pralepastiktānnaṃ dhūmo dinacatuṣṭayam| laṅghanaṃ cākṣirogāṇāmāmānāṃ pācanāni ṣaṭ|| añjanaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ kaṣāyaṃ gurubhojanam| netrarogeṣu sāmeṣu snānaṃ ca parivarjayet”- iti| videhe'pi,- “prāgevākṣyāmaye bhaktaṃ trirātramaguru smṛtam| upavāsastryahaṃ vā syānnaktaṃ vā'pyaśanaṃ hitam|| tataścaturthe divase vyādhau sañjātalakṣaṇe| yathoktāstu kriyāḥ kāryā nasyasekāñjanādikāḥ”- iti| sirāmokṣeṇetyatra sirā upanāsikā lālāṭyā vā āpāṅgyā vā| dūṣyaharaṇaṃ pratipādya doṣacikitsitamāha- sampādayedityādi| sampādayet yojayet| bastibhiḥ snehabastibhirnirūhairvā| samyagiti hīnamithyātiyogarahitaiḥ| snehavirecitāviti snehavirecanaṃ tu pittasyānugate pittāsṛganugate vā vāyau balavato bahudoṣasya ceti| durbalasyālpadoṣasya ca puruṣasya svasthānagato malāvṛtaḥ svatantro vā bastibhirevāvajetavyaḥ| bastirapi malāvṛte vāte nairūhikaḥ, dhātukṣayaje snaihikaḥ| samyakśabdo bastyādiṣu śirobastyanteṣu sambadhyate| tarpaṇādividhānaṃ kriyākalpe bhaviṣyati| tatra sekaḥ sukhoṣṇaḥ, āścyotanaṃ ca śītameva||3-4||-
vātaghnānūpajalajamāṃsāmlakvāthasecanaiḥ ||5|| snehaiścaturbhiruṣṇaiśca tatpītāmbaradhāraṇaiḥ | payobhirvesavāraiśca sālvaṇaiḥ pāyasaistathā ||6|| bhiṣak sampādayedetāvupanāhaiśca pūjitaiḥ |7|
pūrvaṃ svedayitvetyuktaṃ, tatra dravādisvedānupapādayannāha- vātaghnetyādi| vātaghnāni bhadradārvādīni| uṣṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ| uṣṇairiti padaṃ vātaghnādibhiḥ sambadhyate| tatpītāmbaradhāraṇairiti catuḥsnehamitavastradhāraṇairityarthaḥ| sālvaṇairiti sālvaṇasyaikatvāt kathaṃ bahuvacanaṃ? satyaṃ, yaugikairanyairapi dravyaiḥ svedaḥ kārya iti bodhanārthaṃ bahuvacanaṃ, svedayitvā sirāmokṣeṇa yojayedityuktam||5-6||-
grāmyānūpaudakarasaiḥ snigdhaiḥ phalarasānvitaiḥ ||7|| susaṃskṛtaiḥ payobhiśca tayorāhāra iṣyate |8|
na cābhuktavataḥ śastrakarma kuryādityāśaṅkyāhāramāha- grāmyetyādi| phalarasānvitairiti dāḍimāmalakarasasaṃyuktaiḥ| susaṃskṛtaiḥ payobhiriti śatāvarīśṛṅgaveraprabhṛtidravyasaṃskṛtairityarthaḥ| tayoḥ syandādhimanthayoḥ||7||-
tathā copari bhaktasya sarpiḥpānaṃ(ne)praśasyate 1||8|| triphalākvāthasaṃsiddhaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā | siddhaṃ vātaharaiḥ kṣīraṃ prathamena gaṇena vā ||9|| snehāstailādvinā siddhā vātaghnaistarpaṇe hitāḥ |10|
purāṇasarpiṣā snigdhāvityuktaṃ tasya ca ghṛtasyāvacāraṇakālaṃ niyamayannāha- tathetyādi| kevalam asaṃskṛtam| vātaharaiḥ bhadradārvādibhiḥ| jejjaṭācāryastu kākolyādibhirvātaharairityāha| upari pānaṃ pibediti śeṣaḥ| prathamena gaṇena vidārigandhādinā| gayadāsācāryastu sarvatrāpi ghṛtaṃ manyate| tathā ca tadvyākhyānam- “triphalāghṛtaṃ vyādhipratyanīkaṃ, vātaharadevadārvādisiddhaṃ tu doṣapratyanīkaṃ, vātasyaiva pittānubandhe sati vidārigandhādisiddhaṃ”; īdṛśe ca vyākhyāne ‘siddhaṃ vātaharairvā'pi prathamena gaṇena vā’ iti pāṭhaḥ||8-9||-
snaihikaḥ puṭapākaśca dhūmo nasyaṃ ca tadvidham ||10|| nasyādiṣu sthirākṣīramadhuraistailamiṣyate |11|
pūrvaṃ tarpaṇairityuktaṃ, tatra tarpaṇadravyāṇyāha- snaihika ityādi| snaihikaḥ puṭapākaḥ kriyākalpe vakṣyamāṇaḥ| tadvidhaṃ snaihikamityarthaḥ||10||-
eraṇḍapallave mūle tvaci vā''jaṃ payaḥ śṛtam ||11|| kaṇṭakāryāśca mūleṣu sukhoṣṇaṃ secane hitam |12|
āntaramupakramamabhidhāya bāhyamāha- eraṇḍetyādi| secane ityatra cakāro lupto draṣṭavyaḥ; tena na kevalaṃ seke āścyotane cetyarthaḥ| tatra seke sukhoṣṇaṃ, āścyotane ca śītamevetyarthaḥ||11||-
saindhavodīcyayaṣṭyāhvapippalībhiḥ śṛtaṃ payaḥ ||12|| hitamardhodakaṃ seke tathā''ścyotanameva ca |13|
saindhavetyādi| ardhodakamiti ardhamudakaṃ yasmin kṣīre tat kṣīraṃ seke hitaṃ tathā āścyotane ca; na punaḥ pānādau| saindhavādipramāṇaṃ tu kṣīrādaṣṭamāṃśameva||12||-
hīberavakramañjiṣṭhodumbaratvakṣu sādhitam ||13|| sāmbhaśchāgaṃ payo vā'pi śūlāścyotanamuttamam |14|
hrīberetyādi| hrīberaṃ vālakam| vakraṃ tagaram| sāmbha iti caturguṇodakaṃ, ardhodakamiti kecit| āścyotanam akṣipūraṇam||13||-
madhukaṃ rajanīṃ pathyāṃ devadāruṃ ca peṣayet ||14|| ājena payasā śreṣṭhamabhiṣyande tadañjanam |15|
madhukamityādi| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti||14||-
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ ca yathottaram ||15|| dviguṇaṃ piṣṭamadbhistu guṭikāñjanamiṣyate |16|
gairikamityādi| yathottaraṃ dviguṇamiti gairikāddviguṇaṃ saindhavaṃ, saindhavāddviguṇā kṛṣṇā, tato'pi dviguṇaṃ nāgaram| guṭikāñjanamiṣyate iti snaihikapuṭapākādijanitakaphānubandhasya guṭikāñjanam| kecidatrāpyājena payaseti sambadhnanti; tenājapayasā piṣṭamadbhirvā| ‘nāgaraṃ ca yathottaraṃ’ ityatra ‘godantaṃ ca yathottaraṃ’ iti paṭhanti; sa ca pāṭho jejjaṭācāryeṇa dūṣitaḥ||15||-
snehāñjanaṃ hitaṃ cātra vakṣyate tadyathāvidhi ||16||
snehetyādi| yathāvidhīti vidhimanatikramya 2, etenāpatarpaṇasirāvyadhakupitavāte'bhiṣyande snehāñjanaṃ hitamityarthaḥ| atraike ‘tāmrapātrasthitaṃ māsaṃ sarpiḥsaindhavasaṃyutaṃ’ 3 iti snehāñjanamāhuḥ| anye tu ‘vasā cānūpajalajā saindhavena samāyutā’ ityādinā vakṣyamāṇaṃ snehāñjanaṃ kathayanti||16||
rogo yaścānyatovāto yaśca mārutaparyayaḥ | anenaiva vidhānena bhiṣak tāvapi sādhayet ||17||
vātābhiṣyandakriyāmanyasminnapi vātaje'kṣiroge'tidiśannāha- roga ityādi||17||
pūrvabhaktaṃ hitaṃ sarpiḥ kṣīraṃ vā'pyatha bhojane | vṛkṣādanyāṃ kapitthe ca pañcamūle mahatyapi ||18|| sakṣīraṃ karkaṭarase siddhaṃ cātra ghṛtaṃ pibet | siddhaṃ vā hitamatrāhuḥ pattūrārtagalagnikaiḥ ||19|| sakṣīraṃ meṣaśṛṅgyā vā sarpirvīratareṇa vā |20|
anyatovātamārutaparyayayoḥ sāmānyāṃ cikitsāmabhidhāya viśeṣacikitsāmāha- pūrvabhaktamityādi| tadeva ghṛtamāha- vṛkṣādanyāmityādi| vṛkṣādanī bandākaḥ, vṛkṣakalambuketyanye| vṛkṣādanyādīnāṃ saptadravyāṇāmatra kaṣāyaḥ| agarbhaṃ ghṛtamidam| siddhamityādi| pattūraḥ sitivāraḥ, ‘sirivālī’ iti loke prasiddhā| ārtagalaḥ kaṇṭakaphalo jalamuktadeśajaḥ, ‘kakubha’ ityanye| agnikaḥ ajamodā| pattūrādīnāṃ kaṣāye kṣīre ca sādhitaṃ sarpiḥ meṣaśṛṅgīkvāthe vā sakṣīre sādhitam| vīrataraḥ śaraḥ vellantaro vā, tasya kvāthe vā sakṣīre sādhitaṃ sarpiranyatovātamārutaparyayayorhitam| idamapi ghṛtatrayamagarbham||18-19||-
saindhavaṃ dāru śuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtam ||20|| stanyodakābhyāṃ kartavyaṃ śuṣkapāke tadañjanam | pūjitaṃ sarpiṣaścātra pānamakṣṇośca tarpaṇam ||21|| ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cāṇunā | pariṣeke hitaṃ cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavam ||22|| rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena samāyutam | sarpiryutaṃ stanyaghṛṣṭamañjanaṃ vā mahauṣadham ||23|| vasā vā''nūpajalajā saindhavena samāyutā | nāgaronmiśritā kiñcicchuṣkapāke tadañjanam ||24||
saindhavamityādi| saindhavādidravyatrayāṇāṃ kalkena mātuluṅgādidravyacatuṣkeṇa rasakriyāṃ niṣpādya śuṣkapāke'ñjanaṃ kāryaṃ; yato rasakriyāñjanamidam| pūjitamityādi| sarpiṣo ‘jīvanīyasiddhasya’ iti śeṣaḥ| atra śuṣkapāke nasyaṃ jīvanīyena ghṛtenaiva; aṇunā tailena vā nasyaṃ pūjitam| aṇutailaṃ tu śālākyatantroktaṃ, na punarvātavyādhyuditam| pariṣeke ityādi| śītamiti śṛtaśītamityarthaḥ| sasaindhavamiti saśabda īṣadarthaḥ| rajanīdārusiddhaṃ vetyatra kṣīramiti sambadhyate| saindhavena samāyutam alpasaindhavayuktamityarthaḥ| sarpirityādi|- mahauṣadhaṃ vā ghṛtastrīstanyayuktaṃ pāṣāṇaghṛṣṭamityarthaḥ, añjanaṃ vā| vasetyādi|- ānūpajalajā vā vasā stokasaindhavayuktā kiñcicchuṇṭhīyuktā pāṣāṇaghṛṣṭā satī śuṣkapāke'ñjanamiti sambandhaḥ||20-24||
pavanaprabhavā rogā ye keciddṛṣṭināśanāḥ | bījenānena matimān teṣu karma prayojayet ||25||
idānīṃ vātajeṣu timirakācādiṣveṣaiva kriyā kartavyeti darśayannāha- pavanetyādi| dṛṣṭināśanāḥ timirakācādayaḥ| bījena bījabhūtena| anena vātābhiṣyandoktakarmaṇā| matimān ūhāpohavit||25||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre vātābhiṣyandapratiṣedho nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre navamo'dhyāyaḥ||9||