10. pittābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
vātābhiṣyandapratiṣedhānantaraṃ ‘vātāddaśa tathā pittāt’ iti vacanāt pittābhiṣyandapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi||1-2||
pittasyande paittike cādhimanthe raktāsrāvaḥ sraṃsanaṃ cāpi kāryam | akṣṇoḥ sekālepanasyāñjanāni paitte ca syādyadvisarpe vidhānam ||3||
pittetyādi| sraṃsanaṃ virekaḥ| pittavisarpavidhānaṃ ‘uśīralāmajjakacandanāni’ ityādipralepāḥ| pūrvavadatrāpyapatarpaṇādibhiḥ kṛtāmapācanasya snehapūrvakaḥ sirāmokṣaḥ||3||
gundrāṃ śāliṃ śaivalaṃ śailabhedaṃ dārvīmelāmutpalaṃ rodhramabhram | padmātpatraṃ śarkarā darbhamikṣuṃ tālaṃ rodhraṃ vetasaṃ padmakaṃ ca ||4|| drākṣāṃ kṣaudraṃ candanaṃ yaṣṭikāhvaṃ yoṣitkṣīraṃ rātryanante ca piṣṭvā | sarpiḥsiddhaṃ tarpaṇe sekanasye 1 śastaṃ kṣīraṃ siddhameteṣu cājam ||5|| yojyo vargo vyasta eṣo'nyathā vā samyaṅnasye'ṣṭārdhasaṅkhye'pi nityam |6|
idānīṃ pittasyābhiṣyandayaugikadravyāṇyāha- gundrāmityādi| gundrā erakābhedaḥ, gavedhuketyanye, śaivalaṃ dūrvā, śailabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ, candanaṃ raktacandanaṃ, rātriḥ haridrā, anantā utpalasārivā, yoṣitkṣīraṃ strīstanyaṃ, śarkarādeḥ sāhacaryāt kalkadravye ikṣuriti ikṣurasena dravakāryam| vyastaḥ asamastaḥ, anyathā vā samasta ityarthaḥ| yadyapi vargatvāt ‘samastaṃ vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā’ iti śalyatantroktaparibhāṣayaiva samastavyastatā prāptā, tathā'pi śālākyatantratvādatra punaruktā| nasye aṣṭārdhasaṅkhye catuḥsaṅkhye pratimarṣāvapīḍanasyaśirovirecanākhye||4-5||-
kriyāḥ sarvā pittaharyaḥ praśastāstryahāccordhvaṃ kṣīrasarpiśca nasyam 2||6||
kriyā ityādi| kṣīrasarpiśceti ‘bhojane’ iti śeṣaḥ| nasyamityupalakṣaṇaṃ, tenāścyotanasekāñjanādi gṛhyate| yadyapi ‘paitte ca syādyadvisarpe vidhānaṃ’ ityanenaiva pittaharī kriyā kathitā, tathā'pi tatra vyādhipratyanīkatayoktā, atra tu doṣapratyanīkatveneti na doṣaḥ||6||
pālāśaṃ syācchoṇitaṃ cāñjanārthe śallakyā vā śarkarākṣaudrayuktam |7|
raktapittaprasādakāñjanānāṃ rasakriyā prathamā, atastāmāha- pālāśamityādi| pālāśaṃ śoṇitaṃ kiṃśukarasaḥ; anye palāśakhapuramāhuḥ|7|-
rasakriyāṃ śarkarākṣaudrayuktāṃ pālindyāṃ vā madhuke vā'pi kuryāt ||7||
aparāmapi rasakriyāmāha- rasakriyāmityādi| rasakriyāphāṇitākṛtiḥ| tathā coktam- “gṛhītvā kvāthakalpena kvāthaṃ pūtaṃ punaḥ punaḥ| kvāthayet phāṇitākārameṣā proktā rasakriyā” iti| pālindī śyāmā trivṛt, sārivāmanye||7||
mustā phenaḥ sāgarasyotpalaṃ ca kṛmighnailādhātribījādrasaśca |8|
aparamapi rasakriyāñjanamāha- mustetyādi| kṛmighnā viḍaṅgāḥ, dhātrī āmalakaṃ, bījaḥ pītasāraḥ ‘bījaka’ iti yāvat, mustādīnāṃ rase rasakriyā kāryā|8|-
tālīśailāgairikośīraśaṅkhairevaṃ yuñjyādañjanaṃ stanyapiṣṭaiḥ ||8||
vartyañjanamāha- tālīśetyādi| kāśīśaileti kecit paṭhanti||8||
cūrṇaṃ kuryādañjanārthe raso vā stanyopeto dhātakīsyandanābhyām |9|
cūrṇāñjanamāha- cūrṇamityādi| raso veti rasakriyā vetyarthaḥ| syandano'nenaiva nāmnā prasiddhaḥ| kecit candanābhyāmiti paṭhanti|9|-
yoṣitstanyaṃ śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ kṣaudropetaṃ kaiṃśukaṃ cāpi puṣpam ||9||
yoṣidityādi| śātakumbhaṃ suvarṇaṃ, tacca yoṣitstanyena ghṛṣṭamañjanam| kṣaudrayuktaṃ vā kiṃśukapuṣpaṃ ghṛṣṭaṃ tāmrapātrādāvañjanam||9||
rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāmutpalaṃ ca nāryāḥ kṣīre yaṣṭikāhvaṃ vacāṃ ca | piṣṭvā kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca toyonmiśre candanodumbare ca ||10||
rodhramityādi| rodhrādivacāntaṃ nārīkṣīre piṣṭamekamañjanam| varṇako rocanikā; tasyāstvak nārīkṣīreṇa piṣṭā dvitīyamañjanam| anye varṇakatvakśabdena karṇikāravṛkṣasya valkalaṃ kathayanti, tannecchati gayī| toyonmiśre candanodumbare ceti tṛtīyāñjanaṃ, toyonmiśre bālakayukte, candanaṃ kucandanaṃ; pañjikākārastu candanodumbaraṃ bhṛśataraṃ cūrṇitaṃ vastrabaddhaṃ toyaplutamāścyotanāñjanamāha||10||
kāryaḥ phenaḥ sāgarasyāñjanārthe nārīstanye mākṣike cāpi ghṛṣṭaḥ | yoṣitstanye sthāpitaṃ yaṣṭikāhvaṃ rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāmutpalaṃ ca ||11|| kṣaumābaddhaṃ pathyamāścyotane vā sarpirghṛṣṭaṃ 3 yaṣṭikāhvaṃ sarodhram | toyonmiśrāḥ kāśmarīdhātripathyāstadvaccāhuḥ kaṭphalaṃ cāmbunaiva ||12||
kārya ityādi| aparamāścyotanamāha- nārītyādi| yaṣṭimadhukādidravyamatīva cūrṇitaṃ strīstanyasthāpitaṃ kṣaumavastrāvabaddhamāścyotane hitamityarthaḥ| yaṣṭikāhvaṃ sarodhramiti yaṣṭimadhukarodhre vā ghṛtaghṛṣṭe 4 pūrvavadāścyotanam||11-12||
eṣo'mlākhye'nukramaścāpi śuktau kāryaḥ sarvaḥ syātsirāmokṣavarjyaḥ ||13||
idānīmamlādhyuṣitaśuktyoḥ sāmānyacikitsāmāha- eṣa ityādi| kecidamlādhyuṣitaśuktyoraśastrakṛtyatvādeva sirāmokṣavarjanaṃ siddham, ataḥ ‘śirāmokṣavarjya’ iti pāṭhaṃ na paṭhanti||13||
sarpiḥ peyaṃ traiphalaṃ tailvakaṃ vā peyaṃ vā syāt kevalaṃ yat purāṇam |14|
amlādhyuṣite viśeṣacikitsitamāha- sarpirityādi| ādyaṃ ghṛtadvayaṃ saṃśodhanaṃ, purāṇaghṛtaṃ tu saṃśamanam|14|-
doṣe'dhastācchuktikāyāmapāste śītairdravyairañjanaṃ kāryamāśu ||14||
śuktikāyāṃ viśeṣacikitsitamāha- doṣe ityādi| adhastādapāste doṣe ‘virecanena’ iti śeṣaḥ||14||
vaidūryaṃ yat sphāṭikaṃ vaidrumaṃ ca mauktaṃ śāṅkhaṃ rājataṃ śātakumbham | cūrṇaṃ sūkṣmaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyādañjanaṃ caitadāśu ||15||
tānyeva śītadravyāṇyāha- vaidūryamityādi||15||
yuñjyāt sarpirdhūmadarśī narastu śeṣaṃ kuryādraktapitte vidhānam | yaccaivānyat pittahṛccāpi sarvaṃ yadvīsarpe paittike vai vidhānam ||16||
dhūmadarśinaścikitsitamāha- yuñjyādityādi| raktapitte vidhānamiti raktābhiṣyande pittābhiṣyande ca cikitsitaṃ yaduktaṃ tadityarthaḥ| anyat pittahṛditi pittavidagdhadṛṣṭeryadvidhānaṃ tadatra yojayet| yadvīsarpe paittike vai vidhānamiti pittavisarpoktaṃ vidhānaṃ yojayediti sambandhaḥ||16||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pittābhiṣyandapratiṣedho nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre daśamo'dhyāyaḥ||10||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘nāvane ca’ iti pā.
  2. 2 ‘śastā'śeṣā pittahantrī kriyā ca tryahādūrdhvaṃ kṣīrasarpiśca nasyam’ iti pā.
  3. 3 ‘sarpirbhṛṣṭaṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘ghṛtabhṛṣṭe’ iti pā.