athātaḥ śleṣmābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
pittābhiṣyandānantaraṃ doṣakrameṇa kaphābhiṣyandapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi||1-2||
syandādhimanthau kaphajau pravṛddhau jayet sirāṇāmatha mokṣaṇena | svedāvapīḍāñjanadhūmasekapralepayogaiḥ kavalagrahaiśca ||3|| rūkṣaistathā''ścyotanasaṃvidhānaistathaiva rūkṣaiḥ puṭapākayogaiḥ | tryahāttryahāccāpyapatarpaṇānte prātastayostiktaghṛtaṃ praśastam ||4|| tadannapānaṃ ca samācareddhi yacchleṣmaṇo naiva karoti vṛddhim |5|
sirāṇāmatha mokṣaṇenetyatrāthaśabdādayamabhiprāyaḥ- kṛtasnehādipūrvakramasya pravṛddhāvasthāyāṃ sirāmokṣaḥ| pūrvakramamāha- svedāvapīḍetyādi| tryahāt tryahāditi atarpaṇapreritadinacatuṣṭayasya tiktadravyasādhitaṃ prātaḥ praśastaṃ ghṛtaṃ, tena snigdhasya tryahāt 1 sirāmokṣaḥ| ‘prātastayostiktaghṛtaṃ praśastaṃ’ ityatra ‘tau prātarevānu ghṛtaṃ pibetāṃ’ iti kecit paṭhanti| ‘tadannapānaṃ ca samācareddhi’ ityatra ‘tat prātarannaṃ ca samācareddhi’ iti kecit paṭhanti; prātargrahaṇaṃ dvirannakālaniṣedhārthamiti vyākhyānayanti||3-4||-
kuṭannaṭāsphoṭaphaṇijjhabilvapattūrapilvarkakapitthabhaṅgaiḥ ||5|| svedaṃ vidadhyāt... |6|
svedadravyāṇyāha- kuṭannaṭetyādi| kuṭannaṭaṃ tagaraṃ; phaṇijjhakaḥ tīkṣṇagandhaḥ svanāmnaiva prasiddhaḥ, anye nirguṇḍīmāhuḥ; pattūraḥ śarabālikaḥ, bhaṅgaiḥ patrabhaṅgaiḥ, anye bhaṅgaśabdena pallavānāhuḥ||5||-
... athavā'nulepaṃ barhiṣṭhaśuṇṭhīsurakāṣṭhakuṣṭhaiḥ |6|
anulepadravyāṇyāha- athavetyādi| barhiṣṭhaṃ bālakam|6|-
sindhūtthahiṅgutriphalāmadhūkaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ ||6|| piṣṭairjalenāñjanavartayaḥ syuḥ pathyāharidrāmadhukāñjanairvā | trīṇyūṣaṇāni triphalā haridrā viḍaṅgasāraśca samāni ca syuḥ ||7|| barhiṣṭhakuṣṭhāmarakāṣṭhaśaṅkhapāṭhāmalavyoṣamanaḥśilāśca 2| piṣṭvā'mbunā vā kusumāni jātikarañjaśobhāñjanajāni yuñjyāt ||8|| phalaṃ prakīryādathavā'pi śigroḥ puṣpaṃ ca tulyaṃ 3 bṛhatīdvayasya | rasāñjanaṃ saindhavacandanaṃ ca manaḥśilāle laśunaṃ ca tulyam ||9|| piṣṭvā'ñjanārthe kaphajeṣu dhīmān vartīrvidadhyānnayanāmayeṣu |10|
vartyañjanadravyāṇyāha- sindhūtthetyādi| trīṇyūṣaṇānīti trikaṭukamityarthaḥ| barhiṣṭhaṃ vālakam| amarakāṣṭhaṃ devadāru| prakīryaḥ kaṇṭakikarañjaḥ| kecit puṣpamapi prakīryādeveti kathayanti| tathā bṛhatīdvayasya puṣpaṃ phalaṃ ca| ālaṃ haritālam| etā vartyo'rdhaślokasamāpanāḥ pañca tryūṣaṇādidravyairjñeyāḥ| pañjikāyāṃ tu ‘vyoṣamanaḥśilāśca’ ityanantaraṃ ‘mūrvā ca jātīmukulāni cāpi piṣṭvā'mbunaitān vitarettathaiva’ iti paṭhyate; vyākhyānaṃ ca- tryūṣaṇādyaṣṭāṅgamañjanaṃ, barhiṣṭhādi dvādaśāṅgaṃ, athavetyanena vikalpavācinā kaṇṭakikarañjaphalatulyāṃśairvakṣyamāṇairauṣadhairekamañjanaṃ, śigruphalatulyāṃśairvakṣyamāṇairdvitīyamañjanam| ‘sindhūtthahiṅgu’ ityatra kecit ‘sindhuprasūtaṃ’ iti paṭhanti||6-9||-
roge balāsagrathite'ñjanaṃ jñaiḥ kartavyametat suviśuddhakāye ||10|| nīlān yavān gavyapayo'nupītān śalākinaḥ śuṣkatanūn vidahya | tathā'rjakāsphotakapitthabilvanirguṇḍijātīkusumāni caiva ||11|| tatkṣāravatsaindhavatuttharocanaṃ pakvaṃ vidadhyādatha lohanāḍyām | etadbalāsagrathite'ñjanaṃ syādeṣo'nukalpastu phaṇijjhakādau ||12||
roge ityādi| jñairiti kuśalairvaidyairityarthaḥ| etad vakṣyamāṇaṃ kṣārāñjanam| suviśuddhakāye iti sirāvyadhavirekaśirovirekairityarthaḥ| tadeva kṣārañjanaṃ vyutpādayannāha- nīlānityādi| nīlān apakvān 4| gavyapayo'nupītān kṛṣṇagodugdhabhāvitān, pītāniti vaktavye anupītāniti yat kṛtaṃ tat saptāhaṃ saptāhadvayaṃ vā bhāvanā kāryeti bodhayati| śalākinaḥ śūkayuktān| taditi bhasmetyarthaḥ| nīlayavādibhasmaprasthaṃ, uṣṇodakāḍhakena saha melayitvā punaḥ punarāsrāvayet, yāvat kṣārodakaṃ tīkṣṇaṃ picchilaṃ raktaṃ ca syāt, tadā bhasma vihāya tatra kṣārodake saindhavatuttharocanamāvāpaṃ kṣārodakāddvātriṃśadbhāgaṃ dattvā pacet| kecit saindhavādidravyāṇi bhasmārthaṃ na tu āvāpārthamiti vadanti, tanmate'prativāpameva paktavyam| phaṇijjhakādāvityatrādiśabdāt kusumādayo gṛhyante||11-12||
mahauṣadhaṃ māgadhikāṃ ca mustāṃ 5 sasaindhavaṃ yanmaricaṃ ca śuklam | tanmātuluṅgasvarasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt ||13||
piṣṭakaroge'ñjanamāha- mahauṣadhamityādi| maricaṃ śuklaṃ śobhāñjanabījam||13||
phale 6 bṛhatyā magadhodbhavānāṃ nidhāya kalkaṃ phalapākakāle | srotojayuktaṃ 7 ca taduddhṛtaṃ syāttadvattu piṣṭe ... |14|
aparamapyañjanamāha- phale ityādi| phalapākakāle kaṇṭakāriphalamuddhṛtabījaṃ sauvīrāñjanasamabhāgena pippalīkalkena pūrayet, tatkalkaṃ saptarātrādanantaramuddhṛtaṃ mahauṣadhādyañjanavat piṣṭakaroge hitaṃ pathyamityarthaḥ|14|-
...vidhireṣa cāpi ||14|| vārtākaśigrvindrasurāpaṭolakirātatiktāmalakīphaleṣu |15|
kaṇṭakāriphalavidhimanyatrāpi phale'tidiśannāha- vidhirityādi| indrasurā indravāruṇī||14||-
kāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyāstathā kṣā(ko)rakameva cāpi ||15|| praklinnavartmanyupadiśyate tu yogāñjanaṃ tanmadhunā'vaghṛṣṭam |16|
praklinnavartmani roge yogāñjanamāha- kāsīsetyādi| jātyāḥ korakaṃ jātīkalikā||15||
nādeyamagryaṃ maricaṃ ca śuklaṃ nepālajātā ca samapramāṇā ||16|| samātuluṅgadrava eṣa yogaḥ kaṇḍūṃ nihanyāt sakṛdañjanena |17|
sarveṣāṃ kaphajākṣirogāṇāmupadravabhūtāyāḥ kaṇḍvāścikitsāmāha- nādeyamityādi| nādeyamiti saindhavamityarthaḥ| maricaṃ ca śuklamiti śobhāñjanabījamityarthaḥ; anye śuklameva maricaṃ kathayanti| nepālajātā manaḥśilā||16||-
saśṛṅgaveraṃ suradāru mustaṃ sindhuprabhū(sū)taṃ mukulāni jātyāḥ ||17|| surāprapiṣṭaṃ tvidamañjanaṃ hi kaṇḍvāṃ ca śophe ca hitaṃ vadanti |18|
kaṇḍvāmaparamapyañjanamāha- setyādi||17||-
syandādhimanthakramamācarecca sarveṣu caiteṣu sadā'pramattaḥ ||18|| (viśeṣato nāvanameva kāryaṃ saṃsarjanaṃ cāpi yathopadiṣṭam 8 ) ||19||
idānīṃ balāsagrathitapiṣṭakapraklinnavartmasu viśeṣacikitsāmabhidhāya sāmānyacikitsāmāha- syandetyādi| eteṣu balasagrathitapiṣṭakapraklinnavartmasu| cakārādanyeṣvapi kaphajākṣirogeṣu| apramattaḥ sāvadhānaḥ||18||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre kaphābhiṣyandapratiṣedho nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ekādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘paścāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘pāṭhānakhavyoṣamanaḥśilāśca’ iti pā. ↩
- 3 ‘tutthaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘nīlān pakvān’ iti pā. ↩
- 5 ‘mukhyāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘phalaṃ bṛhatyā magadhodbhavānāmādāya’ iti pā. ↩
- 7 ‘srotojayuktaṃ khalu saptarātrāttaduddhṛtaṃ syāttu tathaiva pathyam’ iti pā. ↩
- 8 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩