athāto raktābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
vātapittakaphakṛtānabhiṣyandān pratipādya pariśiṣṭaṃ raktābhiṣyandapratiṣedhamāha- athāta ityādi||1-2||
manthaṃ syandaṃ sirotpātaṃ sirāharṣaṃ ca raktajam | ekenaiva vidhānena cikitseccaturo gadān ||3||
manthamityādi| atra manthasya prāgupādānaṃ syandādgarīyastvakhyāpanārtham||3||
vyādhyārtāṃścaturo'pyetān snigdhānkaumbhena sarpiṣā | rasairudārairathavā sirāmokṣeṇa yojayet ||4||
tadeva vidhānamāha- vyādhyārtānityādi| vyādhibhirārtāḥ pīḍitā vyādhyārtāḥ| kaumbhena śatavarṣasthitenetyarthaḥ| rasairudārairathaveti māṃsarasairadhikasnehairvā snigdhānityarthaḥ| dūṣyaharaṇaṃ pratipādayannāha- siretyādi||4||
viriktānāṃ prakāmaṃ ca śirāṃsyeṣāṃ viśodhayet | vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā ||5|| (majjñā vā tadvimiśreṇa medasā tacchṛtena vā) |6|
dūṣyaharaṇaṃ pratipādya doṣaharaṇaṃ pratipādayannāha- viriktānāmityādi| śirāṃsīti bahuvacanaṃ pratirogāpekṣayā dūṣye'pahṛte virecanena doṣaharaṇaṃ, tataḥ śirovirecanaṃ; tadapi sarpiṣā natu tailena, ghṛtasya cakṣuṣyatvāt, raktāviruddhatvācca| tasya saṃskāramāha- vairecanikasiddheneti; śirovirecanadravyasiddhena, kecit trivṛtādidravyasiddhenetyāhuḥ| kecidatra ‘majjñā vā tadvipakvena’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa cānārṣaḥ||5||
tataḥ pradehāḥ pariṣecanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvameva | āścyotanābhyañjanatarpaṇāni snigdhāśca kāryāḥ puṭapākayogāḥ ||6||
antaḥśuddhikaraṃ kriyākramamuktvā bahiḥśuddhikaraṃ kriyākramasaṅgrahamuddiśannāha- tata ityādi| dhūmāśca yathāsvamātmīyānatikrameṇa, raktasya dūṣyasya kaphānubandhe kaphaharadravyavartikṛtāḥ, vātānubandhe tu snaihikāḥ; evamanyatrāpi yathāsvamiti sambandhanīyam| abhyañjanam añjanaṃ; tacca prasādanaṃ raktapitte, savraṇaśukrādau tu ropaṇaṃ; anye punarabhyañjanameva śatadhautaghṛtādinecchanti||6||
nīlotpalośīrakaṭaṅkaṭerīkālīyayaṣṭīmadhumustarodhraiḥ | sapadmakairdhautaghṛtapradigdhairakṣṇoḥ pralepaṃ paritaḥ prakuryāt ||7||
idānīṃ pralepadravyāṇyāha- nīlotpaletyādi| kaṭaṅkaṭerī dāruharidrā| kālīyakaṃ dāruharidrānukāri prasiddham| dhautaghṛtapradigdhaiḥ miśrairityarthaḥ||7||
rujāyāṃ cāpyatibhṛśaṃ svedāśca mṛdavo hitāḥ | akṣṇoḥ samantataḥ kāryaṃ pātanaṃ ca jalaukasām ||8|| ghṛtasya mahatī mātrā pītā cārtiṃ niyacchati | pittābhiṣyandaśamano vidhiścāpyupapāditaḥ ||9||
pariṣecanādyuddiṣṭaṃ yadanirdiṣṭaṃ tatpittābhiṣyandanirdiṣṭadravyairatidiśan kriyākrame'nirdiṣṭaṃ ca nirdiśannāha- rujāyāmityādi| rujo hi bhavanti sirāvyadhādikṛtavātānubandhāt, vātāvṛtādraktādvā; tatra vātajāyāṃ tīvrarujāyāṃ mṛdavaḥ svedāḥ, dūṣyaraktāvarodhādbahuśoṇitajāyāṃ jalaukaḥpātanaṃ; vātajāyāmevāntaramauṣadhaṃ ghṛtasya mahatyā mātrayā pānam; alpaśoṇitajāyāṃ pittābhiṣyandaśamano vidhiḥ| niyacchati nivārayati||8-9||
kaśerumadhukābhyāṃ vā cūrṇamambarasaṃvṛtam | nyastamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanaṃ bhavet ||10||
āścyotanamāha- kaśervityādi| ambarasaṃvṛtaṃ vastraveṣṭitaṃ, nyastaṃ kṣiptaṃ, āntarikṣodakālābhe ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ bhūmisthamudakaṃ gṛhyate| kecit pariṣekamapyanenaivecchanti||10||
pāṭalyarjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ | puṣpāṇyatha bṛhatyośca bimbīloṭācca tulyaśaḥ ||11|| samañjiṣṭhāni madhunā piṣṭānīkṣurasena vā | raktābhiṣyandaśāntyarthametadañjanamiṣyate ||12||
raktābhiṣyande'ñjanamāha- pāṭalītyādi| śrīparṇī kāśmarī| dhātrī āmalakī, bimbīloṭo bhilloṭo himādrijo vṛkṣaḥ| virecanādibhirviśuddhadoṣasya puruṣasya śeṣadoṣopaśāntyarthamañjanaṃ yojyaṃ, na punaraśuddhadoṣasyeti||11-12||
candanaṃ kumudaṃ patraṃ śilājatu sakuṅkumam | ayastāmrarajastutthaṃ nimbaniryāsamañjanam ||13|| trapu kāṃsyamalaṃ cāpi piṣṭvā puṣparasena tu | vipulā yāḥ kṛtā vartyaḥ pūjitāścāñjane sadā ||14||
candanamityādi| patraṃ patrakam| añjanaṃ rasāñjanam| puṣparaseneti madhunetyarthaḥ| vipulā yāstā eva manthādiṣu caturṣu lekhanādikarmaṇi sāmarthyāt pūjitā vartayaḥ| taduktaṃ,- “hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya pramāṇataḥ| prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya tu”- iti||13-14||
syādañjanaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ sirotpātasya bheṣajam | tadvatsaindhavakāsīsaṃ stanyaghṛṣṭaṃ ca pūjitam ||15|| madhunā śaṅkhanaipālītutthadārvyaḥ sasaindhavāḥ | rasaḥ śirīṣapuṣpācca surāmaricamākṣikaiḥ ||16|| yuktaṃ tu madhunā vā'pi gairikaṃ hitamañjane |17|
manthādīnāṃ caturṇāṃ sāmānyacikitsitamuktvā sirotpāte viśeṣacikitsitamāha- syādañjanamityādi| añjanaṃ rasāñjanaṃ 1, ghṛtaṃ gavyaghṛtam| nepālī manaḥśilā| maricaṃ prasiddhaṃ, kecit maricaśabdena sitamaricaṃ śobhāñjanaphalāparaparyāyaṃ vadanti| gairikaṃ svarṇagairikam| etānyañjanānyardhaślaukikānyapyuktāni||15-16||-
sirāharṣe'ñjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaṃyutam ||17|| madhunā tārkṣyajaṃ vā'pi kāsīsaṃ vā sasaindhavam | vetrāmlastanyasaṃyuktaṃ phāṇitaṃ ca sasaindhavam ||18||
sirāharṣa ityādi| phāṇitaṃ madhuyuktamekamañjanamiti; madhuyuktaṃ tārkṣyajaṃ dvitīyamañjanaṃ, tatra tārkṣyajaṃ rasāñjanaṃ; kāsīsaṃ sasaindhavaṃ madhuyuktaṃ tṛtīyamañjanaṃ; vetrāmlastanyasaṃyuktaṃ phāṇitaṃ caturthamañjanaṃ; tatra vetrāmlam amlavetasaṃ, anye tu vetraṃ vetrakarīraṃ, amlam amlavetasam, amlīkā veti vyākhyānayanti; yattu jejjaṭācāryeṇa dūṣitam||17-18||
paittaṃ vidhimaśeṣeṇa kuryādarjunaśāntaye | ikṣukṣaudrasitāstanyadārvīmadhukasaindhavaiḥ ||19|| sekāñjanaṃ cātra hitamamlairāścyotanaṃ tathā | sitāmadhukakaṭvaṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ ||20|| bījapūrakakolāmladāḍimāmlaiśca yuktitaḥ | ekaśo vā dviśo vā'pi yojitaṃ vā tribhistribhiḥ ||21|| sphaṭikaṃ vidrumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhu caiva hi | śaṅkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudraḥ phena eva vā ||22|| dvāvimau vihitau yogāvañjane'rjunanāśanau | saindhavakṣaudrakatakāḥ sakṣaudraṃ vā rasāñjanam ||23|| kāsīsaṃ madhunā vā'pi yojyamatrāñjane sadā |24|
raktārjunacikitsāmāha- paittamityādi| paittaṃ pittābhiṣyandoditam| atra arjune| amlaiḥ dhānyāmlādibhiḥ| tatra ikṣukṣaudrādibhiḥ sekāñjane kartavye, amlaiḥ punarāścyotanameva kartavyam| arjune'paramapyāścyotanamāha- sitetyādi| etaiḥ sitādibhirdāḍimāmlaparyantairvyastaiḥ samastairvā yuktito doṣabalāpekṣayā''ścyotanaṃ kāryamiti piṇḍārthaḥ| arjune'ñjanamāha- sphaṭikamityādi| vidṛmaḥ pravālaḥ| arjune'paramapyañjanamāha- saindhavetyādi| saindhavakṣaudrakatakā ityekamañjanaṃ, sakṣaudraṃ vā rasāñjanamityaparaṃ, kāsīsaṃ madhunā vā'pīti tṛtīyamañjanam| atra arjune||19-23||-
lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca ||24|| ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi gaṇaścāpyavasādanaḥ | kukkuṭāṇḍakapālāni laśunaṃ kaṭukatrayam ||25|| karañjabījamelā ca lekhyāñjanamidaṃ smṛtam | puṭapākāvasānena raktavisrāvaṇādinā ||26|| sampāditasya vidhinā kṛtsnena syandaghātinā |27|
lekhyāñjanamāha- lohetyādi| sarvāṇi suvarṇatrapusīsatāmrarajatakṛṣṇalohādijātāni| dhātavo manaḥśilāgairikādayaḥ| lavaṇāni saindhavādīni pañca| ratnāni vaidūryamarakataprabhṛtīni| dantā gavādīnāmaśvādīnāṃ ca| śṛṅgāṇi gavādīnāmeva| avasādano miśrakoktaḥ kāsīsādiḥ| etadanirdiṣṭānāmapi lekhyāñjanasañjñakaṃ jñeyam| aparamapi lekhyāñjanamāha- kukkuṭāṇḍetyādi| lekhyāñjanaṃ kīdṛgvidhasyāturasya prayojyamityāha- puṭapākāvasānenetyādi| raktavisrāvaṇādinā puṭapākāvasānena, syandaghātinā abhiṣyandahananaśīlena, kṛtsnena sakalena vidhinā, sampāditasya samyagyojitasya; sa punarvidhiḥ sirāvyadhavirecanaśirovirecanānyantaḥparimārjanāni; tathā hi,- “tataḥ pradehān pariṣecanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvameva| āścyotanābhyañjanatarpaṇāni tathaiva 2 kāryāḥ puṭapākayogāḥ”- iti; lekhyāñjanaṃ prayojanīyamiti piṇḍārthaḥ| ‘puṭapākāvasādena’ iti kecit paṭhanti, puṭapāka evāvasādo'vadhiryasya sa tathā teneti khyānayanti||24-26||-
anenāpaharecchukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak ||27||
imāṃ cikitsāmavraṇe śukre'pyatidiśannāha- anenetyādi| anena lekhyāñjanena pūrvoktena raktavisrāvaṇādyupakrameṇa sampāditasyāturasyāvraṇaṃ śukramapaharediti vākyārthaḥ||27||
uttānamavagāḍhaṃ vā karkaśaṃ vā'pi savraṇam | śirīṣabījamaricapippalīsaindhavairapi ||28|| śukrasya gharṣaṇaṃ kāryamathavā saindhavena tu | kuryāttāmrarajaḥśaṅkhaśilāmaricasaindhavaiḥ ||29|| antyāddviguṇitairebhirañjanaṃ śukranāśanam | kuryādañjanayogau vā samyak ślokārdhikāvimau ||30|| śaṅkhakolāsthikatakadrākṣāmadhukamākṣikaiḥ | kṣaudradantārṇavamalaśirīṣakusumairapi ||31|| kṣārāñjanaṃ vā vitaredbalāsagrathitāpaham | mudgān vā nistuṣān bhṛṣṭān śaṅkhakṣaudrasitāyutān ||32|| madhūkasāraṃ madhunā yojayeccāñjane sadā | bibhītakāsthimajjā vā sakṣaudraḥ śukranāśanaḥ ||33|| śaṅkhaśuktimadhudrākṣāmadhukaṃ katakāni ca | dvitvaggate saśūle vā vātaghnaṃ tarpaṇaṃ hitam ||34|| vaṃśajāruṣkarau tālaṃ nārikelaṃ ca dāhayet | visrāvya kṣāravaccūrṇaṃ bhāvayetkarabhāsthijam ||35|| bahuśo'ñjanametatsyācchukravaivarṇyanāśanam |36|
idānīmavraṇaśukracikitsitamabhidhāya savraṇe'pi pūrvaṃ cikitsitamuddiśannāha- uttānamityādi| savraṇamapi śukramuttānamekapaṭalagatam, avagāḍhaṃ vā dvitryādipaṭalagataṃ, raktasrāvaṇetyādinā pūrvoktena vidhinopapādya, lekhayediti samudāyārthaḥ| nanu savraṇasya santarpaṇasādhyatvāt kathaṃ savraṇe lekhanamupayujyate? satyaṃ, karkaśāvasthāyāṃ pūrvaṃ lekhanaṃ prayujyate paścāt santarpaṇamiti na doṣaḥ| ‘karkaśaṃ vāpi savraṇaṃ’ ityatra ‘karṣayeccāpi savraṇaṃ’ iti kecit paṭhanti| etadavasthe eva śukre gharṣaṇamāha 3 - śirīṣabījetyādi| śilā manaḥśilā| kuryādityādi| kau tau ślokārdhikau dvau yogāvityāha- śaṅkhakolāsthītyādi| kolāsthi badarāsthi, katakaṃ śaśapurīṣānukāryambuprasādanaṃ phalaṃ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, danto godantaḥ, arṇavamalaṃ samudraphenam| kṣārāñjanamityādi| kṣārāñjanaṃ ‘nīlān yavān gavyapayo'nupītān’ ityādinā śleṣmābhiṣyandoktam| mudgānityādi| mudgān śaṅkhakṣaudrasitāyutānityeko yogaḥ, madhūkasāraṃ madhuneti dvitīyo yogaḥ| bibhītaketyādi| bibhītakāsthimajjā madhunetyeko yogaḥ; śaṅkhādikatakaparyantaṃ madhuneti dvitīyo yogaḥ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu| kecit śaṅkhaśuktītyatra śaṅkhāśmanteti paṭhanti| dvitvaggata ityādi| dvitvaggate dvipaṭalāśrite śukra ityarthaḥ| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti, jejjaṭena paṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| vaṃśajetyādi| vaṃśajo vaṃśakarīraḥ, vaṃśāṅkura iti yāvat| aruṣkarādīnāṃ paripakvāsthi, anye jaṭāmāhuḥ| eteṣāṃ vaṃśajādīnāṃ tilanāladīpitānāṃ bhasma, tacca karabhāsthicūrṇasamaṃ pratyahamākṛṣya, ṣaḍguṇodakenāṣṭaguṇodakena vā niṣkvāthya, pādaśeṣaṃ bahuśo visrāvya, svasthena tena saptāhaṃ karabhāsthicūrṇaṃ bhāvayitvā''tape śoṣayet, taccūrṇaṃ punaśca cūrṇitaṃ kṛtvā, madhvāktenāṅgulyagreṇa śalākayā vā saṅgṛhya śukradeśamātraṃ gharṣayet, tatastriphalodakenākṣi prakṣālayet| śukravaivarṇyanāśanamiti śukrasya vaivarṇyaṃ vināśayati na tu śukraṃ, etena śukrasya kṛṣṇatāmutpādayatītyarthaḥ||28-35||-
ajakāṃ pārśvato viddhvā sūcyā visrāvya codakam ||36|| vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena pūrayet sarpiṣā saha | bahuśo'valikheccāpi vartmāsyopagataṃ yadi ||37||
asādhyaśukravaivarṇyanāśanaprasaṅgenāsādhyājakājātasya vaikṛtanāśanārthaṃ cikitsāmāha- ajakāmityādi| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti, jejjaṭapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| atrājakāyāmavasthāyāṃ lekhanamapi karmātidiśannāha- bahuśo'valikhedityādi| asya ajakājātasya, vartma tuṇḍaṃ 4, upagataṃ yadyuccatāṃ prāptaṃ, tadā taṃ bahuśo'valikhet||36-37||
saśophaścāpyaśophaśca dvau pākau yau prakīrtitau | snehasvedopapannasya tatra viddhvā sirāṃ bhiṣak ||38|| sekāścyotananasyāni puṭapākāṃśca kārayet |39|
idānīṃ vātapittakaphaśoṇitānāṃ pṛthagabhiṣyandapratiṣedhamabhidhāya sānnipātikānāmapyupadeṣṭumāha- saśopha ityādi| tatreti tayoḥ pākayoḥ| sirāścātra āpāṅgyā aupanāsikā lālāṭhyā vā| āścyotanam akṣipūraṇam||38||-
sarvataścāpi śuddhasya kartavyamidamañjanam ||39|| tāmrapātrasthitaṃ māsaṃ 5 sarpiḥ saindhavasaṃyutam | maireyaṃ vā'pi dadhyevaṃ dadhyuttarakameva vā ||40|| ghṛtaṃ kāṃsyamalopetaṃ stanyaṃ vā'pi sasaindhavam | madhūkasāraṃ madhunā tulyāṃśaṃ gairikeṇa vā ||41|| sarpiḥsaindhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā |42|
tayorañjanāvasthāmuddiśannāha- sarvata ityādi| sarvataścāpi śuddhasyeti antaḥparimārjanabahiḥparimārjanābhyāṃ śuddhasyetyarthaḥ| idaṃ vakṣyamāṇam| tadevāñjanamāha- tāmrapātrasthitamityādi| maireyaṃ surāsavayorekatra sandhānaṃ, dadhi prasiddhaṃ, evamiti pūrvavat tāmrapātrasthitaṃ saindhavacūrṇayuktamityarthaḥ, dadhyuttarakaṃ dadhnaḥ saraḥ| snehāñjanaṃ raktāpakarṣaṇādinā virūkṣitākṣasya yojyaṃ; vātolbaṇapākasya vā maireyaṃ dadhi ca tāmrapātrasthitaṃ saindhavayuktaṃ, pittolbaṇe nātivirūkṣite dadhyuttarakaṃ ca, saśophasya ca raktāsrāvādisampāditasya ghṛtaṃ kāṃsyamalayuktañjanaṃ stanyaṃ vā saindhavayuktamañjanaṃ, madhūkasāraṃ vā gairikeṇa tulyāṃśaṃ madhunā'ñjanaṃ, ghṛtādīni trīṇi stanyenāñjanaṃ, etāni sāvaśeṣaraktayoḥ pākayoryojyāni||39-41||-
dāḍimārevatāśamantakolāmlaiśca sasaindhavām | rasakriyāṃ vā vitaretsamyakpākajighāṃsayā ||42||
rasakriyāmāha- dāḍimetyādi| ārevataḥ kṛtamālakaḥ; ‘airāvata’ iti kecit paṭhanti, tatra airāvato nāraṅgam| sasaindhavām alpasaindhavāṃ, na samasaindhavāmityarthaḥ| rasakriyā phāṇitākṛtiḥ, tasyāśca kalpanā pittābhiṣyandapratiṣedhe vyākhyātā| ‘kolāmlaiśca sasaindhavām’ ityatra ‘kolāmlamadhusaindhavaiḥ’ iti kecit paṭhanti||42||
māsaṃ 6 saindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarpiṣi nāgaram | āścyotanāñjanaṃ yojyamabalākṣīrasaṃyutam ||43||
āścyotanamāha- māsamityādi| abalākṣīraṃ strīstanyaṃ, tacca peṣaṇe boddhavyam| etaccāścyotanaṃ saśophe pāke kapholbaṇe||43||
jātyāḥ puṣpaṃ saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ kṛṣṇābījaṃ kīṭaśatrośca sāram | etat piṣṭaṃ netrapāke'ñjanārthaṃ kṣaudropetaṃ nirviśaṅkaṃ 7 prayojyam ||44||
jātyā ityādi| kṛṣṇābījaṃ pippalītaṇḍulaḥ| kīṭaśatruḥ viḍaṅgaḥ| nirviśaṅkaṃ prayojyamiti pākayorañjanāvasthāyāṃ deyaṃ tadañjanamiti tātparyārthaḥ||44||
pūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ ca hitaṃ tathaivāpyupanāhanaṃ ca | kṛtsno vidhiścekṣaṇapākaghātī yathāvidhānaṃ bhiṣajā prayojyaḥ ||45||
pūyālase sannipātaje kriyāmāha- pūyālase ityādi| śoṇitamokṣaṇaṃ ca snehasvedapūrvakameva| upanāhanamiti yathādoṣaharavraṇaśodhanacakṣuṣyadravyakṛtaḥ pralepo bandhanaṃ vā| kṛtsno vidhiriti antaḥśuddhikaro bahiḥśuddhikaraścetyarthaḥ| yathāvidhānamiti hitānatikrameṇetyarthaḥ||45||
kāsīsasindhuprabhavārdrakaistu hitaṃ bhavedañjanameva cātra | kṣaudrānvitairebhirathopayuñjyādanyattu tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ ||46||
kāsīsādirasakriyāñjanamāha- kāsīsetyādi| cakārāt pākayoruktamañjanaṃ samuccīyate| atra pūyālase| kṣaudrānvitairityādi| ebhireva kāsīsādibhirmadhunā piṣṭaistāmrāyasacūrṇayuktairanyadañjanamiti piṇḍārthaḥ| ‘kṣaudrānvitairebhirathopayuñjyāt’ ityatra ‘kṣaudrānvitairebhiravāntaroktaiḥ’ iti kecit paṭhanti||46||
snehādibhiḥ samyagapāsya doṣāṃstṛptiṃ vidhāyātha yathāsvameva | praklinnavartmānamupakrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ ||47||
idānīṃ praklinnavartmanaḥ pillākhyasya cikitsāmuddiśannāha- snehādibhirityādi| snehādibhiriti snehasirāvyadhavirecanaśirovirecanāsthāpanaiḥ| apāsya nirhṛtya| tṛptiḥ tarpaṇam| yathāsvaṃ yathātmīyam||47||
mustāharidrāmadhukapriyaṅgusiddhārtharodhrotpalasārivābhiḥ | kṣuṇṇābhirāścyotanameva kāryamatrāñjanaṃ cāñjanamākṣikaṃ syāt ||48||
sekāścyotanayordravyāṇyāha- mustetyādi| kṣuṇṇābhiriti antarīkṣodake tadguṇe vā'nyasmin nyastābhirityarthaḥ 8| āścyotanameva kāryamiti atrānukto'pi sekaḥ kāryaḥ| anye etairāścyotanamekamevecchanti| atrāñjanamityādi| atrāklinnavartmani rasāñjanamākṣikamañjanaṃ syāt| ‘rodhrotpalasārivābhiḥ’ ityatra kecit ‘lodhrāsitasārivābhiḥ’ iti paṭhanti, asitasārivā śyāmālatā; asitaṃ rasāñjanamityanye vyākhyānayanti||48||
patraṃ phalaṃ cāmalakasya paktvā kriyāṃ vidadhyādathavā'ñjanārthe | vaṃśasya mūlena rasakriyāṃ vā vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvām ||49|| rasakriyāṃ vā triphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ kharamañjarervā |50|
rasakriyāñjanamāha- patramityādi| paktveti kaṣāyakalpena vipācyetyarthaḥ| kriyāṃ rasākriyāṃ, vaṃśasya mūlarasena vā rasakriyāṃ, tāmeva vā rasakriyāmatiśoṣaṇena vartīkṛtām| tāmrakapālaṃ tāmrakaṭāhaḥ| triphalāyā anyā rasakriyā, palāśapuṣpairanyā, kharamañjarerapāmārgasyānyā rasakriyeti||49||-
piṣṭvā chagalyāḥ payasā malaṃ vā kāṃsasya dagdhvā saha tāntavena ||50|| pratyañjanaṃ tanmaricairupetaṃ cūrṇena tāmrasya sahopayojyam |51|
idānīṃ tīkṣṇāñjanadurbalasya nayanasya pratyāśvāsanārthaṃ pratyañjanamāha- piṣṭvetyādi| kāṃsyasya malaṃ kārpāsavastreṇa saha dagdhvā sitamaricatāmrajoyuktaṃ chagalīdugdhena piṣṭvā pratyañjanaṃ yojyamiti piṇḍārthaḥ| paścāt praśāntadoṣe yadañjanaṃ kriyate tat pratyañjanaśabdavācyam||50||-
samudraphenaṃ lavaṇottamaṃ ca śaṅkho'tha mudgo maricaṃ ca śuklam ||51|| cūrṇāñjanaṃ jāḍyamathāpi 9 kaṇḍūmaklinnavartmānyupahanti śīghram |52|
cūrṇāñjanamāha- samudraphenamityādi| lavaṇottamaṃ saindhavam||51||
praklinnavartmanyapi caita eva yogāḥ prayojyāśca samīkṣya doṣam ||52||
sarvānapyaklinnartmoktān praklinnavartmanyatidiśannāha- praklinnetyādi| eta eveti pūrvoktāḥ| samīkṣya doṣamiti praklinnavartmanaḥ kaphajatvādeṣu madhye ye kaphaharā yogāste prayojyā ityarthaḥ||52||
sakajjalaṃ tāmraghaṭe ca ghṛṣṭhaṃ sarpiryutaṃ tutthakamañjanaṃ ca ||53||
praklinnavartmanaḥ sāmānyacikitsāmuktvā viśeṣacikitsāmāha- sakajjalamityādi| tutthakaṃ kajjalatulyabhāgaṃ tāmrapātre ghṛṣṭaṃ sarpiryutamañjanamiti||53||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatentre raktābhiṣyandapratiṣedho nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||12||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||12||