13. lekhyarogapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto lekhyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
raktābhiṣyandānantaramauṣadhasādhyān gadāñcaturṣvabhiṣyandeṣvabhidhāya śastrasādhyān pratipādayitukāmo lekhyāñjanaprasaṅgena prathamaṃ lekhyarogapratiṣedhamāha- athāta ityādi| yadyapi cikitsāpravibhāgīyoddiṣṭāt ‘chedyāsteṣu daśaikaśca’ ityādivacanāt pūrvaṃ chedyarogāṇāmupādānaṃ prapnoti, tathā'pi lekhyāñjanaprasaṅgācchedyādiṣvalpāvasthāyāṃ 1 lekhanopayogācca likhyānāṃ prāgupādānam||1-2||
nava ye'bhihitā lekhyāḥ sāmānyasteṣvayaṃ vidhiḥ | snigdhavāntaviriktasya nivātātapasadmani ||3|| (āptairdṛḍhaṃ gṛhītasya veśmanyuttānaśāyinaḥ) | sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ | svedayedvartma nirbhujya vāmāṅguṣṭhāṅgulisthitam ||4|| aṅgulyaṅguṣṭhakābhyāṃ tu ni rbhugnaṃ vartma yatnataḥ | plotāntarābhyāṃ 2 na yathā calati sraṃsate'pi vā ||5|| tataḥ pramṛjya plotena vartma śastrapadāṅkitam | likhecchastreṇa patrairvā, tato rakte sthite punaḥ ||6|| svinnaṃ manohvākāsīsavyoṣārdrāñjanasaindhavaiḥ 3| ślakṣṇapiṣṭaiḥ samākṣīkaiḥ pratisāryoṣṇavāriṇā ||7|| prakṣālya haviṣā siktaṃ vraṇavat samupācaret | svedāvapīḍaprabhṛtīṃstryahādūrdhvaṃ prayojayet ||8|| vyāsataste samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ lekhyakarmaṇi |9|
tān sarvān saṅkhyayā'bhidhāya saṅkṣepārthaṃ teṣvabhinnavidhimupadiśannāha- navetyādi| tameva sāmānyavidhimāha- snigdhetyādi|- snigdhavāntaviriktasyetyatrānukto'pi snehānantaraṃ svedaḥ kāryaḥ| susamāhita ityanena yathā dṛśoḥ pīḍā na syāttathā svedayeditī dyotyate| nirbhujya parivartya, uttānīkṛtyetyarthaḥ| nirbhugnam uttānīkṛtam| plotāntarābhyāṃ vastraveṣṭitābhyāmaṅgulyaṅguṣṭhābhyāṃ yathā na calati na kampate, na vā sraṃsate nādhaḥ patati, tathā vartma nirbhujyetyarthaḥ| śastrapadāṅkitamiti pracchayitavye pracchitaṃ, bhedayitavye ca bhinnaṃ, chedanīye ca chinnamityarthaḥ| vātakaphavyādhikaṭhinaṃ dāruṇaṃ vartma śastreṇa likhet, pittaraktagadakrāntaṃ mṛduvartma punaḥ śephālikādīnāṃ patrairlikhet| paścātkarmāha- tata ityādi| svinnaṃ sveditam| manohvā manaḥśilā| ārdrāñjanaṃ rasāñjanam| mākṣīkaṃ suvarṇamākṣīkam| pratisārya avaghṛṣya| haviṣā ghṛtena| vraṇavat sadyovraṇavat saptāhaṃ yāvat, tadūrdhvaṃ śārīravraṇavat; tacca parṇabandhādinā krameṇa| svedāvapīḍetyādi| tryahādūrdhvaṃ punarvraṇavadeva svedāpīḍāprabhṛtīn prayojayediti tātparyārthaḥ| svedāvapīḍādikaṃ samāsenābhidhāya vistareṇātidiśannāhā- vyāsata ityādi| vidhānaṃ svedāvapīḍādikam| lekhyakarmaṇīti sakalalekhanārhagadakarmaṇītyartthaḥ||3-8||-
asṛgāsrāvarahitaṃ kaṇḍūśophavivarjitam ||9|| samaṃ nakhanibhaṃ vartma likhitaṃ samyagiṣyate |10|
idānīṃ samyaglikhitasya vartmano lakṣaṇamāha- asṛgāsrāvarahitamityādi| samaṃ nimnonnatatvarahitam| nakhanibhaṃ nakhasyeva nibhā yasya tattathā| tadeva vraṇavadupacaraṇīyam||9||-
raktamakṣi sravet skannaṃ kṣatācchastrakṛtāddhruvam ||10|| rāgaśophaparisrāvāstimiraṃ vyādhyanirjayaḥ | vartma śyāvaṃ guru stabdhaṃ kaṇḍūharṣopadehavat ||11|| netrapākamudīrṇaṃ vā kurvītāpratikāriṇaḥ | etaddurlikhitaṃ jñeyaṃ snehayitvā punārlikhet ||12||
durlikhitasya vartmano lakṣaṇamāha- raktamityādi| skannaṃ styānam| vyādhyanirjaya iti lekhanasādhyasya vyādheranupaśamaḥ| apratikāriṇa iti tasya pratikriyāmakurvata ityarthaḥ| tatra cikitsāmāha- snehatvetyādi| kecit ‘svedayitvā’ iti paṭhanti||10-12||
vyāvartate yadā vartma pakṣma cāpi vimuhyati 4| syāt saruk srāvabahulaṃ tadatisrāvitaṃ viduḥ ||13|| snehasvedādiriṣṭaḥ syāt kramastatrānilāpahaḥ |14|
atilikhitavartmano lakṣaṇamāha- vyāvartata ityādi| taccikitsitamāha- snehasvedādirityādi| anilāpahaḥ kramo'nyo'pi pariṣekādirbāhya ābhyantaro vā''hārādikaḥ| anilāpahena vāyuṃ jitvā paścādvraṇavadupacaraṇīyam||13||-
vartmāvabandhaṃ kliṣṭaṃ ca bahalaṃ yacca kīrtitam ||14|| pothakīścāpyavalikhet pracchayitvā'grataḥ śanaiḥ |15|
idānīṃ rogaviśeṣe kvacideva pracchannena raktaharaṇamṛdukaraṇapūrvakaṃ lekhanamatidiśannāha- vartmetyādi| avalikhet śastreṇa, na tu patrādibhiḥ||14||-
samaṃ likhettu medhāvī śyāvakardamavartmanī ||15||
kvacit punarlekhanamātrameva kartavyaṃ na punaśchedabhedapracchannānīti darśayannāha- samamityādi| samam ekakālamityarthaḥ; anye tu nātyavagāḍhaṃ nātyuttānamiti samamāhuḥ||15||
kumbhīkinīṃ śarkarāṃ ca tathaivotsaṅginīmapi | kalpayitvā 5 tu śastreṇa likhet paścādatandritaḥ ||16||
kutracicchedapūrvakaṃ lekhanamāha- kumbhīkinīmityādi| kalpayitvā chittvetyarthaḥ| atandritaḥ analasaḥ||16||
bhaveyurvartmasu ca yāḥ piḍakāḥ kaṭhinā bhṛśam | hrasvāstāmrāśca tāḥ pakvā bhindyādbhinnā likhedapi ||17||
kasmiṃścidbhedapūrvakaṃ lekhanamāha- bhaveyurityādi||17||
taruṇīścālpasaṃrambhā piḍakā bāhyavartmajāḥ | viditvaitāḥ praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ ||18||
kutrāpi vartmaroge na pūrvaṃ chedabhedapracchannāni, na cottarakālaṃ lekhanamiti darśayannāha- taruṇīścālpetyādi||18||
iti suśutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre lekhyarogapratiṣedho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||13||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahakhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre trayodaśo'dhyāyaḥ||13||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘lekhanaprasaṅgāt’ iti pā.
  2. 2 ‘plotāntarīkṛtaṃ naiva’ iti pā.
  3. 3 vyoṣāñjanakasaindhavaiḥ’ iti pā.
  4. 4 ‘vimuñcati’ iti pā.
  5. 5 ‘kartayitvā’ iti pā.