14. bhedyarogapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto bhedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
lekhyapratiṣedhānantaraṃ bhittvā likhediti vacanādbhedyarogapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi||1-2||
svedayitvā bisagranthiṃ chidrāṇyasya nirāśayam 1| pakvaṃ bhittvā tu śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet ||3|| kāsīsamāgadhīpuṣpanepālyelāyutena tu | tataḥ kṣaudraghṛtaṃ dattvā samyagbandhamathācaret ||4||
svedayitvetyādi| bisagranthiṃ pakvaṃ svedayitvā, anantaramasya pakvasya bisagrantheḥ svinnasya chidrāṇi nirāśayaṃ bhittvā, saindhavena kāsīsādiyuktenāvacūrṇayet| nirāśayamiti āśayasya utsaṅgasyābhāvo yathā syāttathā bhittvetyarthaḥ| puṣpaṃ puṣpāñjanaṃ, nepālī manaḥśilā| tataḥ pratisāraṇādanantaraṃ sandhānārthaṃ kṣaudraghṛtadānam| kecit ‘samyagbandhamathācaret’ ityatra ‘bandhenoktena yojayet’ iti paṭhanti| samyakśabdena śithilatā bandhasya khyāpyate||3-4||
rocanākṣāratutthāni pippalyaḥ kṣaudrameva ca | pratisāraṇamekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate ||5|| mahatyapi ca yuñjīta kṣārāgnī vidhikovidaḥ |6|
lagaṇasya cikitsāmāha- rocanetyādi| rocanā gorocanā, kṣāro yavakṣāraḥ| etāni pratisāraṇānyalpe lagaṇe bhinne sati yojyāni| ekaikamiti vacanena gorocanādibhirekaikaśaḥ pratisāraṇaṃ vidheyamityarthaḥ| alpalagaṇacikitsāmabhidhāya mahālagaṇacikitsāmāha- mahatyapi ca yuñjītetyādi| mahati gurutare iti| yuñjīteti bhinne sati lagaṇe kṣārāgnī prayuñjīta; tadanantaraṃ tatkālameva kṣārāgnidagdhavraṇavaccikitsā, paścāt sāmānyavraṇavat| kovidaḥ paṇḍitaḥ||5||-
svinnāṃ bhinnāṃ viniṣpīḍya bhiṣagañjananāmikām ||6|| śilailānatasindhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet |7|
svayaṃ bhinnāyā añjananāmikāyāścikitsāmāha- svinnāmityādi| bhinnāṃ svayambhinnām| viniṣpīḍyeti snehasvedapūrvakaṃ niṣpīḍanaṃ kṛtvā, śilā manaḥśilā, elā sūkṣmailā, nataṃ tagaraṃ, sindhūtthaṃ saindhavam| pratisārayet gharṣayet||6||-
rasāñjanamadhubhyāṃ tu bhittvā vā śastrakarmavit ||7|| pratisāryāñjanairyuñjyāduṣṇairdīpaśikhodbhavaiḥ |8|
abhinnāñjananāmikācikitsāmāha- rasāñjanetyādi| svayamabhinnāmañjananāmikāṃ pūrvaṃ 2 svinnāṃ śastrakarmavidbhittvā rasāñjanamadhubhyāṃ pratisārya taduttarakālaṃ dīpaśikhodbhavaiḥ kajjalākhyairañjanairyojayediti piṇḍārthaḥ||7||-
samyaksvinne kṛmigranthau bhinne syāt pratisāraṇam ||8|| triphalātutthakāsīsasaindhavaiśca rasakriyā 3|9|
krimigranthicikitsāmāha- samyagityādi| samyaksvinne iti locanocitasvedasvinne, anantaraṃ bhedite pratisāraṇamiti; anuktamapyañjananāmikoddiṣṭamañjanamadhubhyāṃ pratisāraṇaṃ, tadanantaraṃ triphalākvāthena tutthakāsīsasaindhavāvāpena rasakriyā||8||-
bhittvopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ ||9|| lekhayenmaṇḍalāgreṇa samantāt pracchayedapi |10|
śleṣmopanāhacikitsāmāha- bhittvetyādi| śleṣmopanāho bhedyaḥ, mahānnīrujaśca lekhyaḥ, raktānubandhaśca pracchanīyaḥ; śleṣmopanāhe bhinne likhite pracchite'pi ca pippalyādibhirekameva pratisāraṇam||9||-
saṃsnehya patrabhaṅgaiśca svedayitvā yathāsukham ||10|| āpākādvidhinoktena pañcamedyānupācaret | sarveṣveteṣu vihitaṃ vidhānaṃ snehapūrvakam | sampakve prayato bhūtvā kurvīta vraṇaropaṇam ||11||
eṣāṃ pañcānāmapi medyānāṃ bisagranthyādīnāmāmānāmādau saṃśamanaṃ nirdiśannāha- saṃsnehyetyādi| patrabhaṅgaiḥ patrakhaṇḍaiḥ; anye patrabhaṅgaśabdena pallavamāhuḥ| vidhinā apatarpaṇādinā sāmānyaśothapratīkāreṇa| snehapūrvakaṃ vidhānamiti snehasvedaraktāsrāvavirecanādi, nayanabudbudajānyatra vamanaṃ ca||10-11||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre bhedyarogapratiṣedho nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||14||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre caturdaśo'dhyāyaḥ||14||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘nirāśrayaṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘pūrvavat’ iti pā.
  3. 3 ‘rasakriyām’ iti pā.