15. chedyarogapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaśchedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
bhedyarogapratiṣedhānantaraṃ pāriśeṣyācchedyarogapratiṣedhārambho yujyata ityāha- athāta ityādi||1-2||
snigdhaṃ bhuktavato hyannamupaviṣṭasya yatnataḥ | saṃroṣayettu nayanaṃ bhiṣak cūrṇaistu lāvaṇaiḥ ||3||
tatraikādaśasu chedyeṣu prathamaṃ pañcānāmarmaṇāmekameva prakāramupadarśayiṣyan prathamaṃ tatprākkarmaiva nirdiśannāha- snigdhamityādi| snigdhaṃ bhuktavata iti saṃśuddhadehasya kṛtasaṃsarjanasya vicāraṇāprakāreṇa vā snigdhaṃ bhuktavataḥ| yatnata iti yathā nātipīḍā syāt| saṃroṣayet armaśithilīkaraṇāya saṅkṣobhayet| lāvaṇaiḥ saindhavotthaiḥ||3||
tataḥ saṃroṣitaṃ tūrṇaṃ susvinnaṃ parighaṭṭitam | arma yatra valījātaṃ tatraitallagayedbhiṣak ||4|| apāṅgaṃ prekṣamāṇasya baḍiśena samāhitaḥ | mucuṇḍyā''dāya medhāvī sūcīsūtreṇa vā punaḥ ||5|| na cotthāpayatā kṣipraṃ kāryamabhyunnataṃ 1 tu tat | śastrābādhabhayāccāsya 2 vartmanī grāhayeddṛḍham ||6|| tataḥ praśithilībhūtaṃ tribhireva vilambitam | ullikhanmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇena pariśodhayet ||7|| vimuktaṃ sarvataścāpi kṛṣṇācchuklācca maṇḍalāt | nītvā kanīnakopāntaṃ chindyānnātikanīnakam ||8|| caturbhāgasthite māṃse nākṣi vyāpattimṛcchati | kanīnakavadhādasraṃ nāḍī vā'pyupajāyate ||9|| hīnacchedāt punarvṛddhiṃ śīghramevādhigacchati |10|
idānīṃ yādṛśamarma baḍiśena grāhyaṃ tādṛśaṃ nirdiśannāha- tata ityādi| parighaṭṭitaṃ cālitam| arma yatra valījātamityādi| yatra yasmin pradeśe arma jātavalīkaṃ syāttatra pradeśe etadarma baḍiśena lagayet saṃyojayet, grāhayedityarthaḥ| mucuṇḍyetyādi|- tadanantaraṃ baḍiśaṃ mucuṇḍyā tarjanyaṅguṣṭhasandaṃśenādāya 3 gṛhītvā samyagyogenotkṣepayet| sūcīsūtreṇa vā punariti mucuṇḍyā baḍiśotkṣepādanantaraṃ praṇihitaṃ sasūtrasūcīsūtreṇa tadarma utkṣipet| na cotthāpayatetyādi|- utthāpayatā vaidyena kṣipraṃ sahasā tadarmātyunnataṃ na kāryaṃ, truṭanabhayāt| vartmanī grāhayediti ūrdhvaṃ sthitaṃ vartma ūrdhvamākṛṣya grāhayet, adhaḥ sthitamadha evākṛṣya grāhayedityarthaḥ| tataḥ praśithilībhūtamityādi|- praśithilībhūtaṃ vimuktanayanagolakāśleṣam 4| tribhiḥ baḍiśādibhiḥ, na tvekena, truṭanabhayāt; vilambitaṃ viśeṣeṇa lambitaṃ dhṛtamityarthaḥ| ullikhannityādi- ullikhan ūrdhvamevādhaḥsthitaṃ kurvan| pariśodhayet sarvata unmūlayet, ‘armasantānaṃ’ iti śeṣaḥ| kanīnakopāntaṃ kanīnakasamīpaṃ, kanīnakaśca nāsāsamīpastho'kṣisandhiḥ| chindyāditi kriyāsaukaryārthaṃ baḍiśamapakṛṣya praṇihitasūcīsūtreṇāvalambyārma chindyādityarthaḥ| nātikanīnakamiti atikrāntakanīnakaṃ yathā na syāttathā chindyādityarthaḥ| caturbhāgasthite iti akṣigolakasyoparitane māṃse caturbhāgena sthite ityarthaḥ, nāntike 5| vyāpattiṃ vyāpadam, ṛcchati prāpnotītyarthaḥ| kanīnakavadhādityādi aticchedāt kanīnakavadhaḥ| asraṃ raktam| nāḍīti nāḍīvraṇaḥ| apiśabdādvedanā ca| hīnacchedāt kiṃ syādityāha- vṛddhimadhigacchati; ‘arma’ iti śeṣaḥ||4-9||-
arma yajjālavadvyāpi tadapyunmārjya 6 lambitam ||10|| chindyādvakreṇa śastreṇa vartmaśuklāntamāśritam |11|
yatra punaḥ prastāryarmaṇi vistaratvādarmaṇo vartmadvayasamīpaśuklāvayavavyāpino valībhāvo nāsti tatra kiṃ karaṇīyamiti darśayannāha- armetyādi| yadarma jālavanmatsyabandhanajālasadṛśaṃ vyāpi vyāpanaśīlaṃ tadapi saindhavacūrṇena sahordhvaghṛṣṭaṃ śithilībhūtaṃ vakraśastreṇa baḍiśena lambitaṃ maṇḍalāgreṇa chindyādityarthaḥ| vartmaśuklāntamāśritamiti atra vartmano'nta śabdaḥ samīpavācī, śukle punaravayavavācī| kecit ‘armavajjālakaṃ 7 vyāpi’ iti paṭhanti; jālakaṃ snāyvarma, tacca vakreṇa śastreṇa lambitamarmavacchindyāt, vartmaśuklāntamāśritaṃ punararma ullekhaprakāreṇa chindyāditi ca vyākhyānayanti||10||-
pratisāraṇamakṣṇostu tataḥ kāryamanantaram ||11|| yāvanālasya cūrṇena trikaṭorlavaṇasya ca | svedayitvā tataḥ paścādbadhnīyāt kuśalo bhiṣak ||12|| doṣartubalakālajñaḥ snehaṃ dattvā yathāhitam | vraṇavat saṃvidhānaṃ tu tasya kuryādataḥ param ||13|| tryahānmuktvā karasvedaṃ dattvā śodhanamācaret |14|
chedānantaraṃ pratisāraṇaṃ nirdiśannāha- pratisāraṇamityādi| tata iti karmaṇaḥ| yāvanālasya yavakṣārasya, lavaṇasya saindhavasya| svedayitvetyādi| svedayitvā ‘kareṇa’ iti śeṣaḥ| kuśalo bandhādivettā| ‘doṣartubalakālajña’ iti doṣāṇāṃ cayādimukhena balakālajñaḥ, ṛtūnāmādimadhyāvasānena; athavā doṣā vātādayaḥ, ṛtavo hemantādayaḥ, balaṃ kriyāsu sāmarthyaṃ, kālaścāvasthikaḥ, tān jānāti yaḥ sa tādṛśaḥ| snehaṃ dattvā yathāhitamiti sandhānārthaṃ ghṛtādīnāṃ madhye yo yasmai hitastaṃ dattvetyarthaḥ| tathā'nuktamapi cakṣuṣyaṃ sadyovraṇahitaṃ triphalālodhracandanādikaṣāyadravakalkapiṇḍaṃ dattvā badhnīyāt, tenaiva ca prakṣālanam| vraṇavadityādi vraṇavat saṃvidhānaṃ śodhanaropaṇādikam| tadeva śodhanavidhānaṃ darśayannāha- tryahādityādi||11-13||-
karañjabījāmalakamadhukaiḥ sādhitaṃ payaḥ ||14|| hitamāścyotanaṃ śūle dvirahnaḥ kṣaudrasaṃyutam | madhukotpalakiñjalkadūrvākalkaiśca mūrdhani ||15|| pralepaḥ saghṛtaḥ śītaḥ kṣīrapiṣṭaḥ praśasyate |16|
idānīmāvasthikaśūlasya cikitsāmāha- karañjabījetyādi| āścyotanam akṣipūraṇam| dvirahna iti divasasya kāladvayam| tasminneva śūle śirolepaṃ darśayannāha- madhukotpalakiñjalketyādi| utpalaṃ nīlotpalaṃ, kiñjalkaḥ padmakeśaram||14-15||-
lekhyāñjanairapaharedarmaśeṣaṃ bhavedyadi ||16||
śastrakarmāvaśiṣṭasyārmaṇo lekhyāñjanairevāpaharaṇaṃ nirdiśannāha- lekhyāñjanairityādi| lekhyāñjanairiti ‘lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca’ ityādinā śukranirdiṣṭaiḥ||16||
arma cālpaṃ dadhinibhaṃ nīlaṃ raktamathāpi vā | dhūsaraṃ tanu yaccāpi śukravattadupācaret ||17||
idānīṃ lekhyāñjanaprasaṅgena yādṛśaṃ lekhanasādhyamarma tādṛśaṃ darśayannāha- arma cālpamityādi| alpaṃ vistāreṇa, dadhinibhaṃ śuklārma, nīlaṃ prastāri, raktaṃ lohitārma, dhūsaraṃ pāṇḍuraṃ, tanu snāyvarma, tanu yaccāpītyatra cakārāpiśabdābhyāṃ māṃsārmāpi yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā; etat pañcavidhamapyarma vistīrṇaṃ tanu vā śukravadeva lekhyāñjanairevopacaraṇīyam||17||
carmābhaṃ bahalaṃ yattu snāyumāṃsaghanāvṛtam | chedyameva tadarma syāt kṛṣṇamaṇḍalagaṃ ca yat ||18||
idānīṃ yādṛśaṃ chedyamarma tādṛśaṃ darśayannāha- carmābhamityādi| carmavadābhāsate yattattathā carmakhaṇḍavadityarthaḥ| bahalaṃ sthūlam| snāyumāṃsaghanaṃ snāyumāṃsābhyāṃ ghanaṃ yathā syādevamāvṛtaṃ; ‘snāyumāṃsasirāvṛtaṃ’ iti kecit paṭhanti| kṛṣṇamaṇḍalagamiti dṛṣṭimārgāvaraṇakārītyarthaḥ||18||
viśuddhavarṇamakliṣṭaṃ kriyāsvakṣi gataklamam | chinne'rmaṇi bhavet samyagyathāsvamanupadravam ||19||
samyakchinnasyārmaṇo lakṣaṇamāha- viśuddhavarṇamityādi| viśuddhavarṇamarmāpanayanāt prakṛtivarṇamakṣi bhavet| akliṣṭaṃ kriyāsviti nimeṣonmeṣādiṣu na kleśavat| gataklamam anāyāsakleśarahitam| kecidakliṣṭaṃ nirdoṣaṃ, kriyāsvakṣi gataklamaṃ kriyāsūnmeṣādiṣvapi nirābādhaṃ syāditi vyākhyānayanti| yathāsvamanupadravamiti hīnāticchedayorye pratyekamupadravāste na vidyamānā yasya tattathetyarthaḥ||19||
sirājāle sirā yāstu kaṭhināstāśca buddhimān | ullikhenmaṇḍalāgreṇa baḍiśenāvalambitāḥ ||20||
armacchedaṃ pratipādya sirājālacchedaṃ pratipādayannāha- sirājāle ityādi| pūrvavadeva snigdhasvinnasaṃroṣitanayanasya baḍiśenāvalambitāḥ kaṭhinasirā maṇḍalāgreṇordhvaṃ likhet ūrdhvaṃ chindyāditi piṇḍārthaḥ| kaṭhinasirāgrahaṇānmṛdūnāṃ sirāṇāṃ lekhyāñjanaṃ yojyamiti jñeyam||20||
sirāsu piḍakā jātā yā na sidhyanti bheṣajaiḥ | armavanmaṇḍalāgreṇa tāsāṃ chedanamiṣyate ||21||
sirājapiḍakāsu bheṣajairasidhyamānāsu chedaṃ darśayannāha- sirāsvityādi| armavacchedanamiti armoktaṃ pūrvakarmādikaṃ kṛtvā chedaḥ kāryaḥ||21||
rogayoścaitayoḥ kāryamarmoktaṃ pratisāraṇam | vidhiścāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasambhṛtaḥ ||22||
rogayorityādi| etayoḥ sirājālasirāpiḍakayoḥ| armoktaṃ pratisāraṇamiti ‘yāvanālasya cūrṇena’ ityādyuktam| yathādoṣaṃ yo vidhirvātābhiṣyandanādiṣu nirdiṣṭaḥ sa ca kāryo lekhanairdravyaiḥ sampādita ityarthaḥ||22||
sandhau saṃsvedya śastreṇa parvaṇīkāṃ vicakṣaṇaḥ | uttare ca tribhāge ca baḍiśenāvalambitām ||23|| chindyāttato'rdhamagre, syādaśrunāḍī hyato'nyathā | pratisāraṇamatrāpi saindhavakṣaudramiṣyate ||24|| lekhanīyāni cūrṇāni vyādhiśeṣasya bheṣajam |25|
parvaṇikāpiḍakācchedanamāha- sandhāvityādi| sandhau kṛṣṇaśuklasandhau, saṃsvedya samyak svedayitvā, paraṃ yathā dṛśoḥ pīḍā na syāt, uttare tribhāge baḍiśenāvalambitāṃ viddhā 8 gṛhītāṃ, chindyāttato'rdhamagre iti tadanantaramagre'rdhaṃ chindyāt mūlāgrayormitvā 9 madhye tāṃ chindyādityarthaḥ| tasyāṃ chinnāyāṃ pratisāraṇamāha- pratisāraṇamityādi| śastrakarmāvaśiṣṭasya parvaṇīśeṣasya cikitsāmāha- lekhanīyānītyādi||13-14||-
śaṅkhaṃ samudraphenaṃ ca maṇḍūkīṃ ca samudrajām ||25|| sphaṭikaṃ kuruvindaṃ ca pravālāśmantakaṃ tathā | vaidūryaṃ 10 pulakaṃ muktāmayastāmrarajāṃsi ca ||26|| samabhāgāni sampiṣya sārdhaṃ srotoñjanena tu | cūrṇāñjanaṃ kārayitvā bhājane meṣaśṛṅgaje ||27|| saṃsthāpyobhayataḥ kālamañjayet satataṃ budhaḥ | armāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālāni tena vai ||28||
tānyeva lekhanīyacūrṇānyāha- śaṅkhamityādi| maṇḍūkīṃ ca samudrajāmiti samudrajā maṇḍūkī muktānāṃ śuktiḥ| kuruvindaḥ padmarāgaḥ, ‘niśānopala’ ityanye, aśmantakaṃ salaupamaṃ(?) maṇiviśeṣaḥ| vaidūryamiti vidūragirisambhavam atyacchamānīlaṃ, pulakaṃ sphaṭikameva pākādvarṇāntaramāpannaṃ; kecit ‘vaidūryopalakaṃ’ iti paṭhanti, tatra vaidūryopalakaṃ veruḍiketi vyākhyānayanti| meṣaśṛṅga iṅgudībhedaḥ; kecit meṣaviṣāṇaracitabhājanaṃ manyante||25-28||
arśastathā yacca nāmnā śuṣkārśo'rbudameva ca | abhyantaraṃ vartmaśayā vidhānaṃ teṣu vakṣyate ||29||
arśa ityādi| abhyantaraṃ vartmaśayā iti vartmābhyantarāśrayā ityarthaḥ||29||
vartmopasvedya nirbhujya sūcyotkṣipya prayatnataḥ | maṇḍalāgreṇa tīkṣṇena mūle bhindyādbhiṣagvaraḥ ||30|| tataḥ saindhavakāsīsakṛṣṇābhiḥ pratisārayet | sthite ca rudhire vartma dahet samyak śalākayā ||31|| kṣāreṇāvalikheccāpi vyādhiśeṣo bhavedyadi | tīkṣṇairubhayatobhāgaistato doṣamadhikṣipet ||32|| vitarecca yathādoṣamabhiṣyandakriyāvidhim |33|
tadeva vidhānamāha- vartmetyādi| nirbhujya parivartya, uttānaṃ kṛtvetyarthaḥ| kecidamumeva pāṭhamanyathā kṛtvā paṭhanti, sa ca vartamānapustakeṣu na dṛśyate, ato na likhitaḥ| teṣāṃ karmaṇi kṛte pratisāraṇamāha- tata ityādi| pratisārayed gharṣayet| śastrakarmāvaśiṣṭānāmarśaādīnāṃ cikitsāmāha- sthita ityādi| samyag yogena, śalākayeti vastrācchāditāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā agnitaptaśalākayā vyādhiśeṣaṃ dahet, kṣāreṇāvalikhecca| sarveṣvevokteṣu chedyarogeṣvanirdiṣṭaṃ bheṣajaṃ nirdiśannāha- tīkṣṇairityādi| ubhayatobhāgaiḥ vāmanīyavirecanadravyaiḥ| doṣaṃ vraṇagatāṃ doṣaduṣṭiṃ; etenaitaduktaṃ bhavati- vāmanīyavirecanīyadravyāṇāṃ kalkakaṣāyādinā vraṇaśuddhiḥ kartavyetyarthaḥ| kecidvamanavirecanaireva kaphādikaṃ doṣaṃ nirharediti manyante; etacca pañjikākāreṇa dūṣitam||30-32||-
śastrakarmaṇyuparate māsaṃ ca syāt suyantritaḥ ||33||
idānīṃ chedyādiṣu parihāryaparihārāvadhiṃ darśayannāha- śastrakarmaṇītyādi||33||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre chedyarogapratiṣedho nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘kāryamatyunnataṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘śasrapātabhayāccāsya’ iti pā.
  3. 3 mucuṇḍī sandaṃśayantraviśeṣaḥ| tallakṣaṇaṃ vāgbhaṭe proktaṃ, yathā- ‘mucuṇḍī sūkṣmadantarjurmūle rucakabhūṣaṇā| gambhīravraṇamāṃsānāmarmaṇaḥ śeṣitasya ca’ iti
  4. 4 ‘nayanagolakaśleṣmāṇaṃ’ iti pā.
  5. 5 ‘nāntike’ iti hastalikhitapustake nopalabhyate
  6. 6 ‘tadeṣyonmārjya’ iti pā.
  7. 7 ‘armaivaṃ jālakaṃ vyāpi’ iti pā.
  8. 8 ‘viddhagṛhītāṃ’ iti pā.
  9. 9 ‘mūlāgrayorbhittvā’ iti pā.
  10. 10 ‘vaidūryopalakaṃ’ iti pā.