chedyarogapratiṣedhānantaraṃ pakṣmakope cchedyakarmasamavāyāt pakṣmagatarogapratiṣedhārambho yukto'ta āha- athāta ityādi| pakṣma vartmagataromamālikā; kecit pakṣmaśabdena pakṣmāśrayaṃ vartma kathayanti||1-2||
yāpyastu yo vartmabhavo vikāraḥ pakṣmaprakopo'bhihitaḥ purastāt | tatropaviṣṭasya narasya carma vartmopariṣṭādanutiryageva ||3|| bhruvoradhastāt parimucya bhāgau pakṣmāśritaṃ caikamato'vakṛntet | kanīnakāpāṅgasamaṃ samantādyavākṛti snigdhatanornarasya ||4|| utkṛtya śastreṇa yavapramāṇaṃ bālena sīvyedbhiṣagapramattaḥ | dattvā ca sarpirmadhunā'vaśeṣaṃ kuryādvidhānaṃ 2 vihitaṃ vraṇe yat ||5|| lalāṭadeśe ca nibaddhapaṭṭaṃ 3 prāksyūtamatrāpyaparaṃ ca baddhvā | sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge bālān vimuñcet kuśalo'bhivīkṣya ||6||
pakṣmakope śastramagniḥ kṣāro bheṣajamiti caturvidhaṃ karma; tatrādau śastrakarma nirdiśannāha- yāpya ityādi| purastāt vartmarogavijñānīye| tatra pakṣmaprakope| snigdhadehasyopaviṣṭasya narasya, bhruvoradhastāddvau bhāgau, tatra pakṣmāśritamekaṃ bhāgaṃ vimucya kanīnakāpāṅgayoḥ samaṃ pradeśamanulakṣīkṛtya, samantāt sarvataḥ na tu kvacideva, etenopapakṣmamālāpramāṇena vartmopariṣṭādyavākṛti carma tiryak śastreṇa nikṛntet, carma nikṛtya tadaśvādīnāṃ bālena sīvyet| tataḥ sandhānārthaṃ madhu ghṛtaṃ ca dattvā, prāksyūtaṃ yattat aparaṃ yat syūtvoddhṛtaṃ tat etadbālāñcaladvayena lalāṭe paṭṭaṃ baddhvā vraṇoktaṃ vidhiṃ kuryāditi piṇḍārthaḥ| sthairyaṃ gate kaṭhinībhūte saṃrūḍhe ityarthaḥ| śastramārge 4 vraṇe, bālān sevanabālān, vimuñcet syūtarandhrāt krameṇāpakarṣedityarthaḥ| kecit ‘vimuñcet’ ityatra ‘prakalpayet’ iti paṭhanti, prakalpayet kartaryā cchindyāditi ca vyākhyānayanti||3-6||
evaṃ na cecchāmyati tasya vartma nirbhujya doṣopahatāṃ valiṃ ca | tato'gninā vā pratisārayettāṃ kṣāreṇa vā samyagavekṣya dhīraḥ ||7||
evamapyaśāmyati pakṣmakope upapakṣmamālāparaparyāye karmāntaramāha- evamityādi| nirbhujya uttānīkṛtvetyarthaḥ| avekṣya ‘śāstram’ iti śeṣaḥ||7||
chitvā samaṃ vā'pyupapakṣmamālāṃ samyaggṛhītvā baḍiśaistribhistu | pathyāphalena pratisārayettu ghṛṣṭena vā tauvarakeṇa samyak ||8||
kṣārāgnibhyāmapyapraśāmyantyāmupapakṣmamālāyāṃ vidhyantaramāha- chittvā samamityādi| chittvā dvidhā bhāvaṃ nītvā, utpāṭyetyarthaḥ| samam ekakālam| upapakṣmamālāṃ ‘doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca’ ityādyuktalakṣaṇām| pathyāphalena jalaghṛṣṭena pratisārayet| kecit ‘piṣṭena’ iti paṭhanti||8||
catvāra ete vidhayo vihantuṃ pakṣmoparodhaṃ pṛthageva śastāḥ | virecanāścyotanadhūmanasyalepāñjanasneharasakriyāśca ||9||
uktamevopasaṃharannāha- catvāra ityādi| catvāra eta iti śastrāgnikṣārabheṣajāni| pakṣmoparodhaṃ pakṣmaprakopam| vihantuṃ vighaṭṭayituṃ na punaḥ sarvathā śamayituṃ, tasya yāpyatvāt| tathā'bhiṣyandoktā virecanādayo yathāvasthamupayuktāḥ pṛthageva pakṣmoparodhaṃ vihantuṃ samarthāḥ| rasakriyāścetyatra cakārādupapakṣmotpāṭanam||9||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pakṣmagatarogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||16||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||