athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
pakṣmakopapratiṣedhānantaraṃ dṛṣṭigatānāmeva rogāṇāmavaśiṣṭatvāttatpratiṣedho yukta ityāha- athāta ityādi| dṛṣṭigatarogetyatra dṛṣṭiśabdena dṛṣṭyāśrayaṃ maṇḍalamabhipretam||1-2||
trayaḥ sādhyāstrayo'sādhyā yāpyāḥ ṣaṭ ca bhavanti hi |3|
dṛṣṭigatadvādaśarogāṇāṃ madhye sādhyānāṃ sādhanārthaṃ, yāpyānāṃ yāpanārthamasādhyānāṃ parihārarthamāha- traya ityādi| dhūmadarśipittavidagdhadṛṣṭiśleṣmavidagdhadṛṣṭayastrayaḥ sādhyāḥ| trayo'sādhyā iti hrasvajāḍya(tya)nākulāndhyagambhīrikākhyāḥ| yāpyāḥ ṣaṭ ceti aruṇādayo 1 vicitravarṇāntāḥ ṣaṭ kācāḥ| cakāro'tra bhinnakrame; tena yāpyaśabdānantaramupāttena caśabdena sādhyāsādhyatvaṃ samuccīyate; tena ṣaṇṇāṃ rogāṇāmavasthāviśeṣeṇa sādhyatvayāpyatvāsādhyatvāni; tathā ca te prāgavasthāyāṃ sādhyāḥ, uttarāvasthāyāmasādhyāḥ, paraṃ ślaiṣmikaṃ liṅganāśaṃ vihāya|3|-
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ ||3||
tatra sādhyeṣu triṣu madhye dhūmadarśinaḥ prāguktameva pratīkāraṃ nirdiśannāha- tatretyādi| pratīkāraḥ hetuvyādhiviparītā kriyā| kīrtitaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhe||3||
dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca | pittaśleṣmaharaṃ kuryādvidhiṃ śastrakṣatādṛte ||4|| nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ | ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpistraivṛtamuttare ||5|| tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā |6|
idānīṃ pittakaphavidagdhadṛśorapi hetuvyādhiviparītaṃ cikitsitamāha- dṛṣṭau pittavidagdhāyāmityādi| pittaśleṣmaharaṃ pittaśleṣmābhiṣyandaharaṃ; tena pittavidagdhadṛṣṭau pittābhiṣyandaharovidhiḥ, kaphavidagdhadṛṣṭau tu kaphābhiṣyandaharo vidhiḥ| śastrakṣatādṛte sirāvyadhaṃ varjayitvā| tameva pittaśleṣmābhiṣyandaharaṃ vidhimāha- nasyaseketyādi| tatra kaphavidagdhadṛṣṭyāṃ kaphābhiṣyandaharaṃ nasyādi, pittavidagdhadṛṣṭyāṃ tu pittābhiṣyandaharaṃ nasyādi| pittakaphavidagdhadṛṣṭyāṃ vaiśeṣikaṃ sāmānyaṃ ca snehopakramamāha- ādye tu traiphalamityādi| ādye pittavidagdhadṛṣṭyākhye, traiphalaṃ triphalākvāthakalkābhyāṃ saṃskṛtaṃ ghṛtaṃ; kecit ‘triphalāyā rasaprasthaṃ’ ityādikaṃ videhoktaṃ traiphalamāmananti; tannecchati gayī| traivṛtaṃ trivṛtāsaṃskṛtaṃ, na punarapatānakoktam| uttare śleṣmavidagdhadṛṣṭyākhye iti| tilvakaḥ paṭṭikārodhrastena saṃskṛtaṃ tailvakam| kevalam asaṃskṛtam| jīrṇaṃ purāṇam| anuktamapi snehādanantaraṃ vamanādi kartavyaṃ, tantrāntaradarśanāt||4-5||-
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā ||6|| gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā | vṛntaṃ kapitthānmadhunā svayaṅguptāphalāni ca ||7|| catvāra ete yogāḥ syurubhayorañjane hitāḥ |8|
idānīṃ bahiḥparimārjanārthamañjanayogāṃścaturo nirdiśannāha- gairikamityādi| tatra gairikamādau kṛtvā godantamaṣīṃ yāvadeko yogaḥ, gomāṃsādiko manaḥśilāṃ yāvaddvitīyo yogaḥ, vṛntaṃ kapitthānmadhuneti tṛtīyo yogaḥ, svayaṅguptāphalāni madhuneti caturtho yogaḥ, iti yogacatuṣṭayaṃ prabhāvāt pittakaphavidagdhadṛṣṭyorhitamityarthaḥ| kecidatra pittavidagdhadṛṣṭau rātrāvañjanaṃ, kaphavidagdhadṛṣṭau diveti kālavibhāgaṃ 2 manyante||6-7||-
kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ ||8|| puṣpairhareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ | sarpirmadhuyutaiścūrṇairveṇunāḍyāmavasthitaiḥ ||9|| añjayed dvāvapi bhiṣak pittaśleṣmavibhāvitau |10|
adhunā dvayorapi puṣpāñjanamāha- kubjakāśoketyādi| kubjakāśokau svanāmaprasiddhau, śālaḥ sarjabhedaḥ, nalinam īṣadraktaṃ padmaṃ, utpalaṃ nīlotpalaṃ, hareṇuḥ reṇukā, kṛṣṇāhvā pippalī, veṇunāḍyāmavasthānaṃ śaktyutkarṣārtham| pittaśleṣmavibhāvitāviti pittaśleṣmavidagdhadṛṣṭī ityarthaḥ||8-9||-
āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadrasena hareṇukām ||10|| piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktaṃ prayojyamathavā'ñjanam | nalinotpalakiñjalkagairikairgośakṛdrasaiḥ ||11|| guḍikāñjanametadvā dinarātryandhayorhitam |12|
idānīṃ dinarātryandhāñjanadvayamāha- āmretyādi| āmrajambūdbhavaṃ yat puṣpaṃ tadrasena rasacaturthāṃśaṃ hareṇukācūrṇaṃ piṣṭvā rasakriyāpākena vipācya madhughṛtayuktaṃ dinarātryandhayoḥ pittakaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāyayordravāñjanaṃ yojyam| tathā nalinādibhirgośakṛdrasapiṣṭairguṭikāñjanaṃ hitaṃ; nalinam īṣadraktaṃ padmaṃ, utpalaṃ nīlotpalaṃ, kiñjalkaḥ keśaraḥ, sa ca nalinotpalayoreva| kecit ‘goyakṛdrasaiḥ’ iti paṭhanti; gośabdasya paśuvācitvādajādayo gṛhyante; yakṛdrasaḥ kālakhaṇḍarasa iti vyākhyānayanti||10-11||-
rasāñjanarasakṣaudratālīśasvarṇagairikam ||12|| gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye |13|
adhunā divāndhye vaiśeṣikaṃ cūrṇāñjanamāha- rasāñjanetyādi| rasa iti jātīpatrarasa ityarthaḥ, āmalakīpatrarasa ityanye| atra dravadravyaiḥ kaṭhinadravyabhāvanāṃ vidhāya cūrṇāñjanaṃ kartavyam| pittopahatadṛṣṭaye pittavidagdhadṛṣṭaye||12||-
śītaṃ sauvīrakaṃ vā'pi piṣṭvā'tha rasabhāvitam ||13|| kūrmapittena matimān bhāvayedrauhitena vā | cūrṇāñjanamidaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye ||14||
aparamapi cūrṇāñjanamāha- śītetyādi| śītaṃ rasañjanaṃ, karpūramanye| sauvīrakaṃ sauvīrāñjanam| rasabhāvitamiti catuṣpadamṛgapakṣimāṃsarasabhāvitamityarthaḥ| kecidrasa iti sāmānyoktyā rasāñjanasauvīrāñjanayoreva rasaṃ saṅgṛhṇanti, tadabhāve ca tayoreva cūrṇāḍhakamudakāḍhake prakṣipya ahorātraparyuṣitaṃ prātarmarditaṃ 3 pūtaṃ svarasavat prayojyamityarthaḥ| kecicca prastutatvādrasaśabdena gośakṛdrasaṃ gṛhṇanti||13-14||
kāśamarīpuṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ | sakṣaudramañjanaṃ tadvaddhitamatrāmaye sadā ||15||
divāndhye kalkāñjanamāha- kāśmarīpuṣpetyādi| atreti pittavidagdhadṛṣṭau| kecit kāśmīrapuṣpādirasakriyāñjanametadityāhuḥ||15||
srotojaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet | ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ ||16||
rātryāndhye kaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye vartyañjanamāha- srotojamityādi||16||
kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā | tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdrase ||17|| kṛtāstā vartayaḥ piṣṭāśchāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ |18|
aparamapi naktandhye vartyañjanamāha- kālānusārivāmityādi| kālānusārivā tagaraṃ, kṣaṇade dve haridre, gāṅgeyaṃ mustā| yakṛdrase chāgalyādikālakhaṇḍarase; anye ‘śakṛdrase’ iti paṭhanti, śakṛdrase gomayarase iti vyākhyānayanti||17||-
manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ ||18|| saphenā vartayaḥ piṣṭāśchāgakṣīrasamanvitāḥ |19|
anyadapi rātryāndhye vartyañjanamāha- manaḥśiletyādi||18||-
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet ||19|| kṣudrāñjanaṃ rasenānyadyakṛtastraiphale'pi vā | gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||20|| saindhavopahitaṃ yuñjyānnihitaṃ veṇugahvare 4|21|
idānīṃ rasakriyāñjanatritayamāha- gomūtretyādi| atra mūtrapittayakṛntyajādīnāmeva| madirā piṣṭasurā| gomūtrādirasena kṣudrāñjanaṃ vipacedityeko yogaḥ, kṣudrāñjanaṃ rasakriyāñjanamityarthaḥ; rasena yakṛta iti dvitīyo yogaḥ; traiphale'pi veti tṛtīyo yogaḥ| gomūtrājyārṇavamaletyādi| etadrasakriyāñjanatritayamapyekaikaṃ gomūtrājyādibhiḥ saṃyuktaṃ veṇugahvare vaṃśanalikābhyantare vyavasthitamañjanaṃ rātryandhe yuñjyādityarthaḥ||19-20||-
medo yakṛddhṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saindhavaṃ madhu ||21|| rasamāmalakāccāpi pakvaṃ samyaṅnidhāpayet | kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrāñjanaṃ hitam ||22||
śleṣmavidagdhadṛṣṭyāmaparamapi rasakriyāñjanamāha- medo yakṛddhṛtaṃ cājamityādi| medo yakṛddhṛtaṃ ceti trayametacchagalīnām| medoyakṛti sarvamekīkṛtya rasakriyāpākena pakvaṃ khadiratarusāranirmitabhājane sūkṣmamukhe bṛhanmadhyakuhare nikṣiptaṃ kṣudrāñjanaṃ rasakriyāñjanāparaparyāyaṃ hitamityarthaḥ||21-22||
hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam | yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||23||
anyadapi kaphavidagdhadṛṣṭāvañjanamāha- hareṇvityādi| hareṇuḥ hareṇukā, magadhājāsthimajjeti pippalīvituṣabījāni| etad hareṇvādi yakṛdraveṇa piṣṭamañjanaṃ śleṣmopahatadṛṣṭaye naktāndhāya hitamityarthaḥ| idamañjanamekīyamatābhiprāyeṇa gayadāsācāryeṇa paṭhitaṃ vyākhyātaṃ ca||23||
vipācya godhāyakṛdardhapāṭitaṃ supūritaṃ māgadhikābhiragninā | niṣevitaṃ tadyakṛdañjanena nihanti naktāndhyamasaṃśayaṃ khalu ||24||
idānīṃ naktāndhye kaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye prayogamāha- vipācyetyādi| godhāyakṛdardhapāṭitaṃ kṛtvā pippalībhiḥ pūritaṃ śucimṛdā liptamagninā vipācya tryahaṃ bhakṣitaṃ sat, tathā tadantaḥsvinnā pippalī madhunā'ñjanena niḥsandehaṃ naktāndhyaṃ nihantītyarthaḥ||24||
tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam | prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ jayet kṣapāndhyaṃ sakṛdañjanānnṛṇām ||25||
naktāndhye'paramapi prayogamāha- tathā yakṛcchāgabhavamityādi| prayojitaṃ pūrvavaditi yakṛdbhakṣaṇavidhinā prayojitaṃ, pippalī punarañjanavidhinetyarthaḥ||25||
plīhā yakṛccāpyupabhakṣite 5 ubhe prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute | te sārṣapasnehasamāyute'ñjanaṃ naktāndhyamāśveva hataḥ prayojite ||26||
aparamapi naktāndhyayogamāha- plīhetyādi| plīhā udaravāmapārśvasthaṃ māṃsakhaṇḍaṃ, yakṛt dakṣiṇapārśvasthaṃ kālakhaṇḍāparaparyāyaṃ, te ubhe api prastutatvād godhācchāgayoreva grāhye| prakalpya khaṇḍaśaḥ kalpayitvā| śūlye śūlapākapakve||26||
nadījaśimbītrikaṭūnyathāñjanaṃ manaḥśilā dve ca niśe ya(śa)kṛdgavām | sacandaneyaṃ guṭikā'thavā'ñjanaṃ praśasyate vai divaseṣvapaśyatām ||27||
idānīṃ divāndhye pittavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye'ñjanamāha- nadījetyādi| nadījaṃ saindhavaṃ; śimbīśabdenātra haritamudgāḥ, cakṣuṣyatvāt; anye śimbīsthāne śimbeti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ; añjanaṃ sauvīrāñjanam| gavāṃ chāgādīnām| candanaṃ raktacandanam| guṭikā vaṭīkṛtyāñjanaṃ; athavā'ñjanamiti cūrṇāñjanamathavetyarthaḥ| vipācya godhāyakṛdardhapāṭitamityādikaṃ sacandaneyaṃ guṭikā'thavāñjanamiti paryantaṃ yogacatuṣṭayaṃ nibandhakārairanārṣīkṛtaṃ, teraiva subhāṣitatvādupayogārhatvācca vyākhyātaṃ; tasmānmayā'pi paṭhitaṃ vyākhyātaṃ ca||27||
bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā haredasṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ | virecayeccāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena sarvadā ||28||
idānīṃ sādhyānāṃ cikitsitamabhidhāya yāpyānāṃ cikitsitamāha- bhavantītyādi| bhavanti yāpyā iti atra ‘upekṣyamāṇā’ iti śeṣaḥ, etena teṣāṃ pragavasthāyāṃ sādhyatvam| yāpyāḥ ṣaḍāmayā iti| nanu ślaiṣmikakācasya sādhyatvāt kathaṃ ṣaḍ yāpyāḥ? satyaṃ, yāpyabāhulyādetadvyapadeśaḥ| teṣviti prathamadvitīyapaṭalaprāpteṣu timirāvastheṣu kāceṣvityarthaḥ, na tu rāgaprāpteṣu, yatastatra sirāvyadhaniṣedhaḥ; tathā coktaṃ- ‘timire rāgiṇi bhiṣak sirāmokṣaṃ vivarjayet’- iti| sirāvimokṣaṇairityanenaiva snehasvedau pūrvakarmasañjñakāvākṣiptau mantavyau| virecanāṅgopahiteneti virecanadravyasaṃskṛtenetyarthaḥ||28||
payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailameva tu | bhaveddhṛtaṃ traiphalameva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ ||29|| trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate tridoṣaje tailamuśanti tatkṛtam |30|
sarvatimirāṇāṃ sāmānyaṃ śodhanamabhidhāya viśeṣaśodhanamāha- payovimiśramityādi| pañcāṅgulatailam eraṇḍatailam| viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoriti traiphalaṃ ghṛtaṃ sarvatimireṣu hitaṃ, anayorviśeṣata ityarthaḥ| trivṛddhireka iti trivṛtā siddhaghṛtena vireka ityarthaḥ| tatkṛtamiti trivṛtā saṃskṛtamityarthaḥ; anye tu tairvātapittakaphaghnairdravyaiḥ saṃskṛtaṃ tatkṛtaṃ vadanti| dvandvajeṣu timireṣu tvanuktamapi saṃśodhanaṃ vyāmiśraṃ kartavyam||29||-
purāṇasarpistimireṣu sarvaśo hitaṃ bhavedāyasabhājanasthitam ||30|| hitaṃ ca vidyāttriphalāghṛtaṃ sadā kṛtaṃ ca yanmeṣaviṣāṇanāmabhiḥ |31|
saṃśodhanamabhidhāya sāmānyaṃ saṃśamanamāha- purāṇasarpirityādi| sarvata iti pānābhyañjananasyādiṣu, sarveṣveva vātādijanyanayanavikāreṣvityanye| triphalāghṛtaṃ triphalākvāthakalkapakvaṃ ghṛtam| kṛtaṃ saṃskṛtaṃ ‘ghṛtaṃ’ iti śeṣaḥ| meṣaviṣāṇanāmabhiḥ meṣaśṛṅgīphalairityarthaḥ||30||-
sadā'valihyāttriphalaṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhāṃ timire'tha pittaje ||31|| samīraje tailayutāṃ kaphātmake madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ |32|
sāmānyaṃ saṃśamanamabhidhāya viśeṣasaṃśamanamāha- sadetyādi| sadeti nityage āvasthike ca kāle ityarthaḥ| pittaje ityatrānuktamapi raktajaṃ timiraṃ boddhavyaṃ, tatrāpi ghṛtena triphalāprayogaḥ| kecit “sadā'valihyāttriphalāṃ sucūrṇitaṃ ghṛtapragāḍhāṃ timirāturo naraḥ| kaphābhibhūtaḥ khalu tailasaṃyutāṃ madhupragāḍhāmapi vā prayojayet” īdṛśaṃ pāṭhaṃ paṭhanti; sa ca jejjaṭācāryeṇa dūṣitaḥ; tasmāt pūrvapāṭha eva nyāyyaḥ||31||-
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam ||32||
idānīṃ śleṣmatimire nasyamāha- gavāṃ śakṛdityādi| sāmānyasnehapākaparibhāṣayā gośakṛtkvāthena tailamakalkaṃ paktavyaṃ, etattailaṃ tantrāntaradarśanāt kaphaje timire boddhavyaṃ; anye tu timireṣviti bahuvacanāt sarvatimireṣu boddhavyamiti vadanti||32||
hitaṃ ghṛtaṃ kevala eva paittike hyajāvikaṃ yanmadhurairvipācitam |33|
pittaje timire nasyamāha- hitamityādi| kevala eva paittike nānyadoṣasampṛkte timire ityarthaḥ| madhurairvipācitamiti kākolyādikvāthakalkavipakvamityarthaḥ| ‘kevala eva’ ityatra ‘kevalameva’ iti kecit paṭhanti, tatra kevalamasaṃskṛtamityarthaḥ, ajāvikaṃ ghṛtamiti ca vyākhyānayanti|33|-
tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe tathā'ṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ ||33||
vātaraktajayostimirayornasyamāha- tailamityādi| sthirādau vidārigandhādau, siddhamiti śeṣaḥ| tathā madhure gaṇe kākolyādike yat siddhaṃ, tathā'ṇutailaṃ vātavyādhicikitsitoktam||33||
sahāśvagandhātibalāvarīśṛtaṃ hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam | jalodbhavānūpajamāṃsasaṃskṛtāddhṛtaṃ vidheyaṃ payaso yadutthitam ||34||
kevalavātaje timire nasyamāha- sahetyādi| sahā mudgaparṇī, māṣaparṇītyanye| varī śatāvarī| etairvipakvaṃ tailaṃ vātārabdhe timire nasye hitam| trivṛtaṃ yadīritamiti mahāvātavyādhicikitsite tribhiḥ sarpirvasāmajjabhirvṛtaṃ trivṛtaṃ tailaṃ yadīritaṃ tadatra hitaṃ; kecidetaireva mudgaparṇyādibhirdravyaistrivṛtaṃ tailaṃ siddhaṃ vātārabdhatimire nasye hitamiti vadanti| vātārabdhatimire dvitīyaṃ nasyamāha 6 - jalodbhavetyādi| jalodbhavā matsādayaḥ, ānūpāḥ kūlacarāḥ, teṣāṃ māṃsena kṣīrapākakalpena saṃskṛtāddugdhānmathyamānād yaddhṛtamuddhṛtaṃ tat sahāśvagandhādibhiranantaroktairvipakvaṃ vātārabdhatimire nasyaṃ vidheyam| kecijjalodbhavaśabdena padmādīni gṛhṇanti, tannecchanti nibandhakārāḥ||34||
sasaindhavaḥ kravyabhugeṇamāṃsayorhitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ |35|
nasyamabhidhāya puṭapākamāha- sasaindhava ityādi| kravyabhujo gṛdhrādayaḥ, eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ| puṭāhvayaḥ puṭapākaḥ| tasya vidhānaṃ kriyākalpe vakṣyati|35|-
vasā'tha gṛdhroragatāmracūḍajā sadā praśastā madhukānvitā'ñjane ||35||
vātajatimire puṭapākamabhidhāyāñjanamrāha- vasetyādi| uragaḥ kṛṣṇasarpaḥ, tāmracūḍaḥ kukkuṭaḥ, madhukānvitā yaṣṭīmadhukasaṃyutā; etā gṛdhrādijāstisro vasā yaṣṭīmadhukacūrṇānvitā ekaśo dviśaḥ samastā vā'ñjane hitāḥ||35||
pratyañjanaṃ srotasi yatsamutthitaṃ kramādrasakṣīraghṛteṣu bhāvitam |36|
idānīṃ vātajatimire snehāñjanena jaḍībhūtasya cakṣuṣa upakārārthaṃ pratyañjanamāha- pratyañjanamityādi| yat añjanasyānu prayujyate tat pratyañjanam| tatra tīkṣṇāñjanasya mṛdvañjanamanu prayujyate, mṛdvañjanasya tīkṣṇāñjanam| srotasi yat samutthitaṃ sindhusrotasi varṇasārpaṇasayoḥ srotasi vā yat samutthitaṃ srotoñjanaṃ, sauvīrāñjanamityanye| rasaśca cakṣuṣyamṛgapakṣimāṃsarasaḥ| pṛthak pṛthak saptāhaṃ rasakṣīraghṛteṣu bhāvitaṃ cūrṇāñjanaṃ prayojyam|36|-
sthitaṃ daśāhatrayametadañjanaṃ kṛṣṇoragāsye kuśasampraveṣṭite ||36|| tanmālatīkorakasaindhavāyutaṃ sadā'ñjanaṃ syāttimire'tha rāgiṇi | subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ kācāpahaṃ śāstravidaḥ pracakṣate ||37||
arāgitimiracikitsitaṃ pratipādya vātajarāgitimirācikitsitaṃ pratipādayannāha- sthitamityādi| daśāhatrayaṃ māsamekamityarthaḥ| etadañjanaṃ srotoñjanaṃ, sauvīrañjanamityanye| tataḥ srotoñjanaṃ kṛṣṇasarpamukhe yathoditaprakāreṇa nivāsitaṃ paścānmālatīkorakasaindhavena samudāyasamabhāgena yutamañjanaṃ kāryaṃ; mālatīkorakāḥ jātīkusumāni| timire'tha rāgiṇi vātakāce ityarthaḥ| vātakāce'paramapyañjanamāha- subhāvitamityādi| anye tu jātīkorakayuktatvāt 7 vātapittakācāpahaṃ vadanti, tannecchati gayī||36-37||
havirhitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam | tattarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ ||38||
pittatimirarogacikitsitamāha- havirityādi| haviḥ ghṛtaṃ, kṣīrabhavaṃ kṣīramathanodbhūtaṃ, paittike ‘timire’ iti śeṣaḥ| madhurauṣadhaiḥ kākolyādibhiḥ, kṛtaṃ saṃskṛtaṃ; anye tu kṣīramapi kākolyadibhiḥ sādhitaṃ manyante, tena kākolyādisādhitāt kṣīrānmathyamānādutthitaṃ ghṛtaṃ kākolyādibhireva sādhitaṃ pittajatimire hitamiti vadanti| kecidiha kṛtamityasya sthāne śṛtamiti paṭhanti, tatra śṛtaṃ pakvam| tattarpaṇa ityādi| na kevalaṃ tadghṛtaṃ nasye hitaṃ, kiṃ tarhi tarpaṇe'kṣipūraṇaparyāye prayojitaṃ hitam| tathā teṣu madhurauṣadheṣu yo jāṅgalamāṃsayuktaḥ puṭapākaḥ sa pittatimire snehārthaṃ hitaḥ||38||
rasāñjanakṣaudrasitāmanaḥśilāḥ kṣudrāñjanaṃ tanmadhukena saṃyutam |39|
pittatimire rasakriyāñjanamāha- rasāñjanamityādi| rasāñjanādikṛtaṃ kṣudrāñjanaṃ phāṇitākṛti pittatimire hitam| kṣudrāñjanamityatra kecidrasāñjanamiti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ|39|-
samāñjanaṃ vā kanakārodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭhamuśanti tadvidaḥ ||39||
idānīṃ pittatimire pratyañjanamāha- samāñjanamityādi| samāñjanaṃ tulyasauvīrāñjanaṃ, kanakākarodbhavaṃ tutthakaṃ, śreṣṭham uttamaṃ, uśanti icchanti, pratyañjanamityadhyāhāryam| tadvidaḥ śālākinaḥ| kecit samāñjanamityatra rasāñjanamitipaṭhanti||39||
bhilloṭagandhodakasekasecitaṃ pratyañjane cātra hitaṃ tu tutthakam |40|
pittamire'paramapi pratyañjanamāha- bhilloṭetyādi bhilloṭako himavadāsannabhūmijaḥ kakubhānukāriphalo vṛkṣaviśeṣaḥ, gandhā elādigaṇoktāḥ, udakamatra kaṣāyaḥ, tatsekasecitaṃ tutthakaṃ pratyañjane hitam| anye bhilloṭakasvābhāvikagandhodakasekasecitamāhuḥ| kecidamuṃ pratyañjanaṃ na paṭhanti|40|-
sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasammitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati ||40||
pittaje timire rāgaprāpte cikitsāmāha- sameṣetyādi| meṣaśṛṅgaḥ putrajīvānukārī vṛkṣaḥ, añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ, etayorbhāgena aṃśena sammitaṃ tulyabhāgaṃ jalodbhavaṃ srotoñjanaṃ, añjanena kācamalaṃ pittakācaṃ vyapohati| anye jalodbhavaṃ śaṅkhaṃ vadanti||40||
palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣaudreṇa yuktā madirāgramiśritāḥ 8|41|
paittike kāce rasakriyāñjanamāha- palāśarohītetyādi| palāśaḥ kiṃśukaḥ, rohito dāḍimapuṣpatulyapuṣpaḥ, madhūkaḥ svanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ, eteṣāṃ rasāḥ; madirāgraṃ madirāyā uparyaccho bhāgaḥ| kiṃśukādirasakṣaudramadirāgrāṇi samabhāgāni āhṛtya rasakriyā kāryā, sā cāñjanātpittakācamalaṃ vyapohati|41|-
uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacettu nasyaṃ kapharogaśāntaye ||41||
idānīṃ kaphatimire nasyamāha- uśīralodhretyādi| uśīrādibhirdravyaiḥ kalkīkṛtaiḥ sāmānyasnehapākaparibhāṣayā'nuktamapi tilatailaṃ pācanīyaṃ, videhadarśanāt||41||
viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayeddhūmamuśīrasaṃyutāḥ |42|
kaphatimire dhūmamāha- viḍaṅgetyādi| kiṇihī apāmārgaḥ| nanu timire dhūmo niṣiddhaḥ, kathamatrocyate? satyaṃ, pittatimire eva dhūmo niṣiddho na kaphaje, ato na doṣaḥ|42|-
vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇam ||42||
kaphatimire tarpaṇamāha- vanaspatikvāthetyādi| vanaspatayaḥ kṣīravṛkṣāḥ, tatkṛtakvāthe caturguṇe haridrānaladakalkacaturthāṃśaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ kaphatimire tarpaṇe akṣipūraṇāparaparyāye hitam| naladam uśīram||42||
samāgadho mākṣikasaindhavāḍhyaḥ sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca |43|
kaphatimire puṭapākamāha- samāgadha ityādi| māgadhī pippalī| āḍhya utkaṭaḥ| sajāṅgalaḥ jāṅgalamṛgapakṣimāṃsakṛtaḥ| kecit ‘āḍhyaḥ’ ityatra ‘ājya’ iti paṭhanti| tatrājyaṃ ghṛtam| kecidamuṃ puṭapākaṃ rāgiṇi kaphatimire vadanti, tannecchati gayī|43|-
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ ||43||
kaphatimire rasakriyāñjanamāha- manaḥśiletyādi| manaḥśilādibhiḥ kāsīsarasāñjanāntaiścūrṇīkṛtaiḥ salilacaturthāṃśanikṣiptairagnipākāt phāṇitākṛtīkṛtai rasakriyā| mākṣikaṃ madhu||43||
hite ca kāsīsarasāñjane tathā vadanti pathye guḍanāgarairyute |44|
kaphatimire'paramapi rasakriyāñjanamāha- hite ityādi| tatheti rasakriyāñjanaprakāreṇetyarthaḥ| pathye iti patho'napete ityarthaḥ| kaphakācasya śalākākarmasādhyatvāttatrāñjanādikaṃ na nirdiṣṭam|44|-
yadañjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ samūtravarge triphalodake śṛte ||44|| niśācarāsthisthitametadañjanaṃ kṣipecca māsaṃ salile'sthire punaḥ | meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte prayojayet ||45||
sarvajakācacikitsāmāha- yadañjanamityādi| añjanaṃ srotoñjanam| bahuśo bahūna vārān niṣecitamityatra ‘dhmātaṃ sat’ ityadhyāhāryam| mūtravarge aṣṭasvapi mūtreṣu| śṛte kvāthīkṛte| niśācarāsthisthitamityādi| niśācarāṇāṃ gṛdhrādīnāṃ nalake vigatamajjani mūtravargādisecitaṃ tadañjanaṃ nikṣipya paścānnalakamukhaṃ pidhāya vahati sarijjale nikhātakīlakopari sūtreṇa baddhvā māsaṃ yāvat sthāpayet, tatastaduddhṛtya śoṣayitvā meṣaśṛṅgapuṣpayaṣṭīmadhukacūrṇasamāṃśaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte rāgitimire prayojayet| ‘meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ’ ityatra kecid ‘yutaṃ tu puṣpairmadhuśigrukodbhavaiḥ’ iti paṭhanti| tatra madhurmadhūkaḥ tasya sāraḥ, śigruḥ śobhāñjanakastasya puṣpāṇi||44-45||
kriyāśca sarvāḥ, kṣatajodbhave hitaḥ kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt |46|
sānnipātikarāgitimirasya cikitsāmāha- kriyāścetyādi| kriyā atra tarpaṇapuṭapākādikāḥ, sarvā vātapittakaphamiroktāḥ, anye tu kriyāśca sarvā vātapittakaphatimiroktā rasakriyā ityāhuḥ| raktatimire tathā parimlāyini timire ca kaḥ krama ityāha- kṣatajodbhava ityādi| pittahṛt kramaḥ pittatimirāpahanasyatarpaṇādikrama ityarthaḥ| eṣa eva kramo'rāgiṇi raktatimire, rāgiṇi punaḥ pittakācāpaho vidhiḥ|46|-
kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ samīkṣya doṣeṣu 9 yathāsvameva ca ||46||
idānīṃ vātādijeṣu timireṣu rāgārāgaprāpteṣu vātādijanitābhiṣyandacikitsitamatidiśannāha- krama ityādi| yathāsvamiti yo yasyātmīya ityarthaḥ| tena vātatimire vātābhiṣyandakramaḥ, pittatimire pittābhiṣyandoktaḥ, evaṃ śeṣeṣu||46||
doṣodaye naiva ca viplatiṅgate dravyāṇi nasyādiṣu yojayedbudhaḥ |47|
sa eva vātābhiṣyandādikramo vātāditimireṣu kadā kartavya iti darśayannāha- doṣodaya ityādi| doṣodaya iti doṣodayamātre tāvadvātasyandādyuktakramo na kartavyaḥ| tathā viplutiṅgate; ko'rthaḥ? samastanayanavyāptipare syandoktakramo na kartavyaḥ| etena laṅghanavirecananiṃrūhānuvāsanaśirovirecanādinā tryahamatikramya paścādvātasyandādyuktanasyādidravyāṇi vātādijanitatimireṣu (nasyatarpaṇādiṣu) yojayedityarthaḥ| anye ‘viplutiṅgate’ ityatra ‘viplute gade’ iti paṭhanti; tatra viśabdo vividhārthaḥ, tena vividhatāṃ gate gada ityarthaḥ|47|-
punaśca kalpe'ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate'nyastamapīha yojayet ||47||
idānīṃ kriyākalpe vakṣyamāṇamañjanavistaramatropadiśannāha- punaścetyādi| kalpe kriyākalpe ityarthaḥ| anyaḥ aparaḥ| tamiti añjanavistaramityarthaḥ||47||
ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ paṭolamudgāmalakaṃ yavānapi | niṣevamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorāttimirānna vidyate ||48||
idānīṃ bahirāśrayaṃ cikitsitaṃ pratipādyāntarāśrayaṃ pratipādayannāha- ghṛtamityādi||48||
śatāvarīpāyasa eva kevalastathā kṛto vā''malakeṣu pāyasaḥ | prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati ||49||
āhāraviśeṣamāha- śatāvarītyādi| śatāvarīpāyasa iti śatāvarīmūlaśṛtena payasā kṛtaḥ śatāvarīpāyasaḥ, āmalakeṣu pāyasa iti āmalakaśṛtapayasā kṛtaḥ pāyasa ityarthaḥ| anye tu śatāvarīsvarasasiddhā yavāgūḥ śatāvarīpāyasaḥ, āmalakasvarasasiddhā yavāgūścāmalakapāyasaḥ| prabhūtasarpirityādi pracuraghṛto yavaudano vāṭyasañjñakaḥ 10 gṛñjāsañjñako vā, triphalodake pracure sādhita ityarthaḥ||49||
jīvantiśākaṃ suniṣaṇṇakaṃ ca sataṇḍulīyaṃ varavāstukaṃ ca | cillī tathā mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca ||50|| paṭolakarkoṭakakāravellavārtākutarkārikarīrajāni | śākāni śigrvārtagalāni caiva hitānī dṛṣṭerghṛtasādhitāni ||51||
āhāropayogicakṣuṣyaśākānāha- jīvantiśākamityādi| jīvantī ḍoḍikā, suniṣaṇṇakaṃ catuṣpatrī, anye śiravālikāmāhuḥ, varavāstukaṃ, ṭaṅkavāstukaṃ, cillī kṣetravāstukaḥ, mūlakapotikā bālamūlakaṃ, śākunaṃ lāvādikaṃ, jāṅgalam eṇādijātaṃ, tarkārī araṇikā, karīro gūḍhapatraḥ, śigruḥ śobhāñjanakaḥ, ārtagalo nīlasahacaraḥ||50-51||
vivarjayetsirāmokṣaṃ timire rāgamāgate | yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu darśanam ||52||
sevyamuddiśya parihāryamāha- vivarjayedityādi||52||
arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam | kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāttṛtīye yāpyamucyate ||53||
idānīṃ mandadhiyāṃ sukhasmaraṇāya sādhyādibhedamāha- arāgītyādi||53||
rāgaprāpteṣvapi hitāstimireṣu tathā kriyāḥ | yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ sevyāścāpi jalaukasaḥ ||54||
rāgaprāpteṣu vidhyantaraṃ yāpanārthaṃ pūrvamuktamapyanuvadannāha- rāgaprāpteṣvityādi| tṛtīyapaṭalaprāptarāgitimireṣu yāpanārthaṃ tathā kriyā hitā yathoddiṣṭā ityarthaḥ| tatra sirāmokṣasya niṣiddhatvādavaśyākarṣaṇīyaśoṇite upāyāntaramāha- sevyā ityādi||54||
ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye | na cedardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ ||55|| viṣamo vā tanurmadhye rājimān vā bahuprabhaḥ | dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||56||
anauṣadhasādhye ślaiṣmike liṅganāśe'rdhendvādyākṛtiviśiṣṭo dṛṣṭistho doṣo na cellakṣyate tadā sādhanārthaṃ śastrakarma vakṣyāmīti nirdiśannāha- ślaiṣmika ityādi| liṅganāśo dṛṣṭināśaḥ| karma śastrakarma| gharmāmbubinduḥ prasvedabinduḥ| ākṛtiśabdo'rdhendvādibhiḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ| sthiraḥ kaṭhinaḥ| viṣamo vā tanurmadhye iti yato madhye tanurata eva viṣamo nimnonnata ityarthaḥ||55-56||
snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale | yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samam ||57|| matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇānmuktvā hyapāṅgataḥ | unmīlya nayane samyak sirājālavivarjite ||58|| nādho nordhvaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ | śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā ||59|| madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā | dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetarat ||60|| vāribindvāgamaḥ samyag bhavecchabdastathā vyadhe |61|
tadeva śastrakarma nirdiśannāha- snigdhasvinnasyetyādi| nātyuṣṇaśīte sādhāraṇe mārgaśīrṣe caitre vā| śuklabhāgau dvāvapi dvau śuklatārakāṃśāvityarthaḥ| kṛṣṇāt kṛṣṇatārakāntāt, muktvā parityajya, apāṅgataḥ apāṅgasamīpe, vidhyedityarthaḥ| samyagiti nātiprasāritaṃ nātisaṅkucitaṃ yathā syādityarthaḥ| daivakṛte chidre iti chidramiva chidraṃ na paramārthataśchidramasti| viśvastaṃ asantrastaṃ yathā syāt| savyaṃ vāmanetraṃ, savyena vāmahastena, itarat dakṣiṇanayanam| samyagviddhalakṣaṇamāha- vāribindvāgama ityādi| samyagiti padaṃ vyadha ityatra sambadhyate| asamyagvyadhe ca raktanirgamanamaśabdatā ca||57-60||-
saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||61|| sthire doṣe cale vā'pi svedayedakṣi bāhyataḥ | samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgairanilanāśanaiḥ ||62|| śalākāgreṇa tu tato nirlikheddṛṣṭimaṇḍalam | vidhyato yo'nyapārśve'kṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam ||63|| ucchiṅghanena hartavyo dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kaphaḥ |64|
samyagviddhe netre sati kiṃ kāryamityāha- saṃsicyetyādi| yoṣitstanyena nārīkṣīreṇa| kovido dhīmān vaidyaḥ| sthire acale| śalākāṃ saṃsthāpya niścalīkṛtya| bhaṅgaiḥ pallavaiḥ| svedānantaraṃ kiṃ kartavyamityāha- śalākāgreṇetyādi| tataḥ svedānantaraṃ; dṛṣṭimaṇḍalaṃ nirlikhet śleṣmasaṃhativiśleṣārtham| śalākāgravinirlekhanādviśliṣṭakaphasya nirharaṇopāyamāha- vidhyata ityādi| vidhyato'kṣṇo'nyapārśve yo nāsāpuṭastaṃ nāsāpuṭaṃ ruddhvā dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kapha ucchiṅghanena hartavya iti piṇḍārthaḥ||61-63||-
nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ prakāśate ||64|| tadā'sau likhitā samyag jñeyā yā cāpi nirvyathā | (evaṃ tvaśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate'pi vā ||65|| snehādyairupapannasya vyadho bhūyo vidhīyate) | tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ ||66|| ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet | tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca ||67|| udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni 11 ca | tatkālaṃ nācaredūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat ||68||
samyaglikhitalakṣaṇamāha- nirabhra ityādi| nirabhro nirmeghaḥ, gharmāṃśuḥ ādityaḥ| tato dṛṣṭeṣvityādi| śalākāmāhṛtya kiṃ kuryādityāha- ghṛtenābhyajyetyādi| nirābādhe dhūlidhūmavātātapādirahite| uttānaśayanamṛjūkaraṇārthaṃ| udgāretyādi| kṣavathuḥ chikkā| tatkālamiti yāvacchalākā netre tiṣṭhati| tata ūrdhvaṃ yantraṇā āhārādīnāṃ niyamaḥ, snehapītavat snehapānoktaḥ kāryaḥ||64-68||
tryahāt tryahācca dhāveta kaṣāyairanilāpahaiḥ | vāyorbhayāt tryahādūrdhvaṃ svedayedakṣi pūrvavat ||69||
tryahādityādi| dhāveta prakṣālayet| anilāpahaiḥ eraṇḍamūlādivātāpahacakṣuṣyadravyaiḥ kṣīrāmbusādhitaiḥ| prakṣālanānantaraṃ kiṃ kartavyamityāha- vāyorbhayādityādi| pūrvavaditi bāhyato mṛdu svedayedityarthaḥ||69||
daśāhamevaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanam | paścātkarma ca seveta laghvannaṃ cāpi mātrayā ||70||
daśāhamevamityādi| evamuttānaśayanādinā daśāhaṃ niyamya tadanantaraṃ paścātkarma nasyatarpaṇaśirobastyādikaṃ yaddṛṣṭiprasādanaṃ dṛṣṭernairmalyajananaṃ tat seveteti piṇḍārthaḥ||70||
sirāvyadhavidhau pūrvaṃ narā ye ca vivārjitāḥ | na teṣāṃ nīlikāṃ vidhyedanyatrābhihitādbhiṣak ||71||
idānīṃ ślaiṣmike'pi liṅganāśe keṣāñcit puruṣāṇāṃ śastraniṣedhaṃ darśayannāha- sirāvyadhavidhau pūrvamityādi| narā ye ca vivarjitā iti sirāvyadhavidhau ye narā bālasthavirādayo vivarjitāsteṣāṃ nīlikāṃ liṅganāśāparaparyāyāṃ na vidhyet| anyatrābhihitāditi tathā'bhihitāt kathitāddaivakṛtācchidrādanyatra na vidhyet| cakārastu sirāviddhaiḥ puruṣairye krodhādayo vivarjanīyāste'pi nīlikāyāṃ varjanīyā iti jñāpayati||71||
pūryate śoṇitenākṣi sirāvedhādvisarpatā | tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke hitaṃ ghṛtam ||72||
daivakṛtacchidrādanyatra kasmānna nīlikāṃ vidhyedityāha- pūryata ityādi| visarpatā śoṇitenākṣi pūryata ityarthaḥ| pramādāddaivakṛtacchidrādanyatrāpi viddhe sati vyāpadupaśamanārthaṃ cikitsitamāha- tatretyādi||72||
apāṅgāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatāḥ | tatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāccoṣṇājyasecanam ||73|| vyadhenāsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate | tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam ||74|| athāpyupari viddhe tu kaṣṭā ruk sampravartate | tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate ||75|| śūlāśrurāgāstvatyarthamadhovedhena 12 picchilaḥ | śalākāmanu cāsrāvastatra 13 pūrvacikitsitam ||76|| rāgāśruvedanāstambhaharṣāścātivighaṭṭite | snehasvedau hitau tatra hitaṃ cāpyanuvāsanam ||77|| doṣastvadho'pakṛṣṭo'pi taruṇaḥ punarūrdhvagaḥ | kuryācchuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam ||78|| madhuraistatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ prasecanam | śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiśca bhojanam ||79||
idānīmasthānavedhāt saṅkṣepeṇa vyāpadamabhidhāya vistareṇāpi vyāpado nirdiśannāha- apāṅgetyādi| tatra cikitsāmāha- tatropanāhamityādi| cikitsāmāha- tatrādha ityādi| adhaḥśodhanaṃ virekaḥ, raktamokṣaṇamatra jalaukobhiḥ| athetyādi| kaṣṭā tīvrā| cikitsāmāha- tatra koṣṇenetyādi| śūletyādi| anu śalākāṃ śalākāyā anantaramevetyarthaḥ| cikitsāmāha- tatretyādi| pūrvacikitsitaṃ strīstanyayaṣṭyāhvetyādikam| harṣo romāñcaprāyo vedanāviśeṣaḥ, ativighaṭṭite aticālite| cikitsāmāha- snehasvedāvityādi| taruṇo liṅganāśamaprāptaḥ| cikitsāmāha- madhurairityādi| madhuraiḥ yaṣṭīmadhukādibhiḥ tenaiva yaṣṭīmadhukādisiddhenaiva||73-79||
doṣastu sañjātabalo ghanaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ | prāpya naśyecchalākāgraṃ tanvabhramiva mārutam ||80||
doṣastu sañjātetyādi||80||
mūrdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrcchanaiḥ | doṣaḥ pratyeti kopācca viddho'titaruṇaśca 14 yaḥ ||81||
nirlikhitasyāpi doṣasya punarāvṛttikāraṇānyāha- mūrdhābhighātetyādi| pratyeti āgacchati| taruṇo liṅganāśamaprāptaḥ||81||
śalākā karkaśā śūlaṃ, kharā doṣapariplutim | vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā, tīkṣṇā hiṃsyādanekadhā ||82|| jalāsrāvaṃ tu viṣamā, kriyāsaṅgamathāsthirā | karoti ... |83|
duṣṭaśalākājanitavyāpadamāha- śalāketyādi| doṣapariplutiḥ doṣasya samantādāgamanam| hiṃsyādanekadheti anekaprakāraṃ kṣataṃ karotītyarthaḥ| viṣamā kṛśasthūlā| asthirā vṛddhā mugdhā 15| ‘karoti’ iti padamante nirdiṣṭatvāt sarvatra sambadhyate||82||-
... varjitā doṣaistasmādebhirhitā bhavet ||83|| aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā | aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayormukulākṛtiḥ ||84|| tāmrāyasī śātakumbhī śalākā syādaninditā |85|
varjitetyādi| ebhirdoṣairanantaroktaiḥ karkaśādibhirvirahitā| hitā kāryakāriṇī| śātakumbhī suvarṇamayī||83-84||-
rāgaḥ śopho'rbudaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā ||85|| adhimanthādayaścānye rogāḥ syurvyadhadoṣajāḥ | ahitācārato vā'pi yathāsvaṃ tānupācaret ||86||
idānīṃ duṣṭavyadhāhārācārajān rogānāha- rāga ityādi| coṣa ācūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ| budbudaṃ budbudākāro māṃsanirgamaḥ| śūkarākṣitā adhodṛṣṭitvam| tatra cikitsitamāha- yathāsvamityādi| yathāsvaṃ yathātmīyaṃ, yathādoṣamityarthaḥ||85-86||
rujāyāmakṣirāge vā yogān bhūyo nibodha me | gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtaṃ payaḥ ||87|| sukhālepaḥ 16 prayojyo'yaṃ vedanārāgaśāntaye | mṛdubhṛṣṭaistilairvā'pi siddhārthakasamāyutaiḥ ||88|| mātuluṅgarasopetaiḥ sukhālepastadarthakṛt 17| payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukairapi ||89|| ajākṣīrānvitairlepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate | dārupadmakaśuṇṭhībhirevameva kṛto'pi vā ||90|| drākṣāmadhukakuṣṭhairvā tadvat saindhavasaṃyutaiḥ | rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukairvā'pyajāpayaḥ ||91|| śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇam | madhukotpalakuṣṭhairvā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ | sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam ||92|| śatāvarīpṛthakparṇīmustāmalakapadmakaiḥ 18| sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpirdāhaśūlanibarhaṇam ||93|| vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiścaturguṇe | kākolyādipratīvāpaṃ tadyuñjyāt sarvakarmasu ||94||
idānīṃ karkaśaśalākājanite śūle tathā duṣṭavyadhaje ca roge cikitsāmuddiśannāha- rujāyāmityādi| nibodha jānīhi| sārivā utpalasārivā| mṛdubhṛṣṭairityādi| siddhārthakaḥ sarṣapaḥ| tadarthakṛt vedanārāganāśakṛt| payasyetyādi| payasyā arkapuṣpī, kṣīrakākolītyanye| patraṃ patrakam| dārupadmaketyādi| evameveti ajākṣīrānvitaiḥ dārupadmakādibhiḥ lepaḥ kāryaḥ; tadvaddrākṣādibhirapi| rodhrasaindhavetyādi| vātaghnāni bhadradārvādīni| sarvakarmasu nasyālepanādiṣu||87-94||
śāmyatyevaṃ na cecchūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet | tataḥ sirāṃ dahedvā'pi matimān kīrtitaṃ yathā ||95||
evamapyaśāmyati śūle kiṃ kuryādityāha- śāmyatyevamityādi| sirā'tra aupanāsikā āpāṅgyā lālāṭyā vā| na kevalaṃ sirāṃ mokṣayet dahedvā| kīrtitaṃ yatheti ‘bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet’ ityādivākyena||95||
dṛṣṭerataḥ prasādārthamañjane śṛṇu me śubhe | meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi śirīṣadhavayorapi ||96|| sumanāyāśca puṣpāṇi 19 muktā vaidūryameva ca | ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāhamāvapet ||97|| pravidhāya ca tadvartīryojayeccāñjane bhiṣak | srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām ||98|| maricāni ca tadvartīḥ kārayeccāpi pūrvavat | dṛṣṭisthairyārthametattu vidadhyādañjane hitam ||99||
sirāvyadhenāpyavaśiṣṭadoṣakaluṣitāyā dṛṣṭeḥ prasādanārthamañjane āha- dṛṣṭerata ityādi| sumanā jātī| āvapet pratikṣipet| srotojaṃ sauvīrāñjanaṃ vidrumaṃ pravālam| meṣaśṛṅgasyetyādyekaṃ, srotojamityādi dvitīyam||96-99||
bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca | kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet ||100||
bhūya ityādi| kalpe kriyākalpe||100||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||17||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre saptadaśo'dhyāyaḥ||17||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘aruṇādivicitrā varṇataḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘kālavibhāgau’ iti pā. ↩
- 3 ‘pītamṛditaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘veṇubhājane’ iti pā. ↩
- 5 ‘upalakṣite’ iti pā. ↩
- 6 ‘tailamāha’- iti pā. ↩
- 7 ‘sātyakyktutvāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘madirāgrapeṣitāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘roge ca’ iti pā. ↩
- 10 ‘vāḍhīsañjñakaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘ṣṭhīvanojjṛmbhaṇāni’ iti pā. ↩
- 12 ‘adhoviddhe bhavanti hi’ iti pā. ↩
- 13 ‘vidadhīta bhiṣak tatra’ iti pā. ↩
- 14 ‘vṛddhaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘mṛdvī’ iti pā. ↩
- 16 ‘mukhālepaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘mukhālepaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘madhukapadmakaiḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘tulyāni’ iti pā. ↩