17. dṛṣṭigatarogapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
pakṣmakopapratiṣedhānantaraṃ dṛṣṭigatānāmeva rogāṇāmavaśiṣṭatvāttatpratiṣedho yukta ityāha- athāta ityādi| dṛṣṭigatarogetyatra dṛṣṭiśabdena dṛṣṭyāśrayaṃ maṇḍalamabhipretam||1-2||
trayaḥ sādhyāstrayo'sādhyā yāpyāḥ ṣaṭ ca bhavanti hi |3|
dṛṣṭigatadvādaśarogāṇāṃ madhye sādhyānāṃ sādhanārthaṃ, yāpyānāṃ yāpanārthamasādhyānāṃ parihārarthamāha- traya ityādi| dhūmadarśipittavidagdhadṛṣṭiśleṣmavidagdhadṛṣṭayastrayaḥ sādhyāḥ| trayo'sādhyā iti hrasvajāḍya(tya)nākulāndhyagambhīrikākhyāḥ| yāpyāḥ ṣaṭ ceti aruṇādayo 1 vicitravarṇāntāḥ ṣaṭ kācāḥ| cakāro'tra bhinnakrame; tena yāpyaśabdānantaramupāttena caśabdena sādhyāsādhyatvaṃ samuccīyate; tena ṣaṇṇāṃ rogāṇāmavasthāviśeṣeṇa sādhyatvayāpyatvāsādhyatvāni; tathā ca te prāgavasthāyāṃ sādhyāḥ, uttarāvasthāyāmasādhyāḥ, paraṃ ślaiṣmikaṃ liṅganāśaṃ vihāya|3|-
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ ||3||
tatra sādhyeṣu triṣu madhye dhūmadarśinaḥ prāguktameva pratīkāraṃ nirdiśannāha- tatretyādi| pratīkāraḥ hetuvyādhiviparītā kriyā| kīrtitaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhe||3||
dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca | pittaśleṣmaharaṃ kuryādvidhiṃ śastrakṣatādṛte ||4|| nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ | ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpistraivṛtamuttare ||5|| tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā |6|
idānīṃ pittakaphavidagdhadṛśorapi hetuvyādhiviparītaṃ cikitsitamāha- dṛṣṭau pittavidagdhāyāmityādi| pittaśleṣmaharaṃ pittaśleṣmābhiṣyandaharaṃ; tena pittavidagdhadṛṣṭau pittābhiṣyandaharovidhiḥ, kaphavidagdhadṛṣṭau tu kaphābhiṣyandaharo vidhiḥ| śastrakṣatādṛte sirāvyadhaṃ varjayitvā| tameva pittaśleṣmābhiṣyandaharaṃ vidhimāha- nasyaseketyādi| tatra kaphavidagdhadṛṣṭyāṃ kaphābhiṣyandaharaṃ nasyādi, pittavidagdhadṛṣṭyāṃ tu pittābhiṣyandaharaṃ nasyādi| pittakaphavidagdhadṛṣṭyāṃ vaiśeṣikaṃ sāmānyaṃ ca snehopakramamāha- ādye tu traiphalamityādi| ādye pittavidagdhadṛṣṭyākhye, traiphalaṃ triphalākvāthakalkābhyāṃ saṃskṛtaṃ ghṛtaṃ; kecit ‘triphalāyā rasaprasthaṃ’ ityādikaṃ videhoktaṃ traiphalamāmananti; tannecchati gayī| traivṛtaṃ trivṛtāsaṃskṛtaṃ, na punarapatānakoktam| uttare śleṣmavidagdhadṛṣṭyākhye iti| tilvakaḥ paṭṭikārodhrastena saṃskṛtaṃ tailvakam| kevalam asaṃskṛtam| jīrṇaṃ purāṇam| anuktamapi snehādanantaraṃ vamanādi kartavyaṃ, tantrāntaradarśanāt||4-5||-
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā ||6|| gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā | vṛntaṃ kapitthānmadhunā svayaṅguptāphalāni ca ||7|| catvāra ete yogāḥ syurubhayorañjane hitāḥ |8|
idānīṃ bahiḥparimārjanārthamañjanayogāṃścaturo nirdiśannāha- gairikamityādi| tatra gairikamādau kṛtvā godantamaṣīṃ yāvadeko yogaḥ, gomāṃsādiko manaḥśilāṃ yāvaddvitīyo yogaḥ, vṛntaṃ kapitthānmadhuneti tṛtīyo yogaḥ, svayaṅguptāphalāni madhuneti caturtho yogaḥ, iti yogacatuṣṭayaṃ prabhāvāt pittakaphavidagdhadṛṣṭyorhitamityarthaḥ| kecidatra pittavidagdhadṛṣṭau rātrāvañjanaṃ, kaphavidagdhadṛṣṭau diveti kālavibhāgaṃ 2 manyante||6-7||-
kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ ||8|| puṣpairhareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ | sarpirmadhuyutaiścūrṇairveṇunāḍyāmavasthitaiḥ ||9|| añjayed dvāvapi bhiṣak pittaśleṣmavibhāvitau |10|
adhunā dvayorapi puṣpāñjanamāha- kubjakāśoketyādi| kubjakāśokau svanāmaprasiddhau, śālaḥ sarjabhedaḥ, nalinam īṣadraktaṃ padmaṃ, utpalaṃ nīlotpalaṃ, hareṇuḥ reṇukā, kṛṣṇāhvā pippalī, veṇunāḍyāmavasthānaṃ śaktyutkarṣārtham| pittaśleṣmavibhāvitāviti pittaśleṣmavidagdhadṛṣṭī ityarthaḥ||8-9||-
āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadrasena hareṇukām ||10|| piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktaṃ prayojyamathavā'ñjanam | nalinotpalakiñjalkagairikairgośakṛdrasaiḥ ||11|| guḍikāñjanametadvā dinarātryandhayorhitam |12|
idānīṃ dinarātryandhāñjanadvayamāha- āmretyādi| āmrajambūdbhavaṃ yat puṣpaṃ tadrasena rasacaturthāṃśaṃ hareṇukācūrṇaṃ piṣṭvā rasakriyāpākena vipācya madhughṛtayuktaṃ dinarātryandhayoḥ pittakaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāyayordravāñjanaṃ yojyam| tathā nalinādibhirgośakṛdrasapiṣṭairguṭikāñjanaṃ hitaṃ; nalinam īṣadraktaṃ padmaṃ, utpalaṃ nīlotpalaṃ, kiñjalkaḥ keśaraḥ, sa ca nalinotpalayoreva| kecit ‘goyakṛdrasaiḥ’ iti paṭhanti; gośabdasya paśuvācitvādajādayo gṛhyante; yakṛdrasaḥ kālakhaṇḍarasa iti vyākhyānayanti||10-11||-
rasāñjanarasakṣaudratālīśasvarṇagairikam ||12|| gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye |13|
adhunā divāndhye vaiśeṣikaṃ cūrṇāñjanamāha- rasāñjanetyādi| rasa iti jātīpatrarasa ityarthaḥ, āmalakīpatrarasa ityanye| atra dravadravyaiḥ kaṭhinadravyabhāvanāṃ vidhāya cūrṇāñjanaṃ kartavyam| pittopahatadṛṣṭaye pittavidagdhadṛṣṭaye||12||-
śītaṃ sauvīrakaṃ vā'pi piṣṭvā'tha rasabhāvitam ||13|| kūrmapittena matimān bhāvayedrauhitena vā | cūrṇāñjanamidaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye ||14||
aparamapi cūrṇāñjanamāha- śītetyādi| śītaṃ rasañjanaṃ, karpūramanye| sauvīrakaṃ sauvīrāñjanam| rasabhāvitamiti catuṣpadamṛgapakṣimāṃsarasabhāvitamityarthaḥ| kecidrasa iti sāmānyoktyā rasāñjanasauvīrāñjanayoreva rasaṃ saṅgṛhṇanti, tadabhāve ca tayoreva cūrṇāḍhakamudakāḍhake prakṣipya ahorātraparyuṣitaṃ prātarmarditaṃ 3 pūtaṃ svarasavat prayojyamityarthaḥ| kecicca prastutatvādrasaśabdena gośakṛdrasaṃ gṛhṇanti||13-14||
kāśamarīpuṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ | sakṣaudramañjanaṃ tadvaddhitamatrāmaye sadā ||15||
divāndhye kalkāñjanamāha- kāśmarīpuṣpetyādi| atreti pittavidagdhadṛṣṭau| kecit kāśmīrapuṣpādirasakriyāñjanametadityāhuḥ||15||
srotojaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet | ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ ||16||
rātryāndhye kaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye vartyañjanamāha- srotojamityādi||16||
kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā | tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdrase ||17|| kṛtāstā vartayaḥ piṣṭāśchāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ |18|
aparamapi naktandhye vartyañjanamāha- kālānusārivāmityādi| kālānusārivā tagaraṃ, kṣaṇade dve haridre, gāṅgeyaṃ mustā| yakṛdrase chāgalyādikālakhaṇḍarase; anye ‘śakṛdrase’ iti paṭhanti, śakṛdrase gomayarase iti vyākhyānayanti||17||-
manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ ||18|| saphenā vartayaḥ piṣṭāśchāgakṣīrasamanvitāḥ |19|
anyadapi rātryāndhye vartyañjanamāha- manaḥśiletyādi||18||-
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet ||19|| kṣudrāñjanaṃ rasenānyadyakṛtastraiphale'pi vā | gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||20|| saindhavopahitaṃ yuñjyānnihitaṃ veṇugahvare 4|21|
idānīṃ rasakriyāñjanatritayamāha- gomūtretyādi| atra mūtrapittayakṛntyajādīnāmeva| madirā piṣṭasurā| gomūtrādirasena kṣudrāñjanaṃ vipacedityeko yogaḥ, kṣudrāñjanaṃ rasakriyāñjanamityarthaḥ; rasena yakṛta iti dvitīyo yogaḥ; traiphale'pi veti tṛtīyo yogaḥ| gomūtrājyārṇavamaletyādi| etadrasakriyāñjanatritayamapyekaikaṃ gomūtrājyādibhiḥ saṃyuktaṃ veṇugahvare vaṃśanalikābhyantare vyavasthitamañjanaṃ rātryandhe yuñjyādityarthaḥ||19-20||-
medo yakṛddhṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saindhavaṃ madhu ||21|| rasamāmalakāccāpi pakvaṃ samyaṅnidhāpayet | kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrāñjanaṃ hitam ||22||
śleṣmavidagdhadṛṣṭyāmaparamapi rasakriyāñjanamāha- medo yakṛddhṛtaṃ cājamityādi| medo yakṛddhṛtaṃ ceti trayametacchagalīnām| medoyakṛti sarvamekīkṛtya rasakriyāpākena pakvaṃ khadiratarusāranirmitabhājane sūkṣmamukhe bṛhanmadhyakuhare nikṣiptaṃ kṣudrāñjanaṃ rasakriyāñjanāparaparyāyaṃ hitamityarthaḥ||21-22||
hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam | yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||23||
anyadapi kaphavidagdhadṛṣṭāvañjanamāha- hareṇvityādi| hareṇuḥ hareṇukā, magadhājāsthimajjeti pippalīvituṣabījāni| etad hareṇvādi yakṛdraveṇa piṣṭamañjanaṃ śleṣmopahatadṛṣṭaye naktāndhāya hitamityarthaḥ| idamañjanamekīyamatābhiprāyeṇa gayadāsācāryeṇa paṭhitaṃ vyākhyātaṃ ca||23||
vipācya godhāyakṛdardhapāṭitaṃ supūritaṃ māgadhikābhiragninā | niṣevitaṃ tadyakṛdañjanena nihanti naktāndhyamasaṃśayaṃ khalu ||24||
idānīṃ naktāndhye kaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye prayogamāha- vipācyetyādi| godhāyakṛdardhapāṭitaṃ kṛtvā pippalībhiḥ pūritaṃ śucimṛdā liptamagninā vipācya tryahaṃ bhakṣitaṃ sat, tathā tadantaḥsvinnā pippalī madhunā'ñjanena niḥsandehaṃ naktāndhyaṃ nihantītyarthaḥ||24||
tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam | prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ jayet kṣapāndhyaṃ sakṛdañjanānnṛṇām ||25||
naktāndhye'paramapi prayogamāha- tathā yakṛcchāgabhavamityādi| prayojitaṃ pūrvavaditi yakṛdbhakṣaṇavidhinā prayojitaṃ, pippalī punarañjanavidhinetyarthaḥ||25||
plīhā yakṛccāpyupabhakṣite 5 ubhe prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute | te sārṣapasnehasamāyute'ñjanaṃ naktāndhyamāśveva hataḥ prayojite ||26||
aparamapi naktāndhyayogamāha- plīhetyādi| plīhā udaravāmapārśvasthaṃ māṃsakhaṇḍaṃ, yakṛt dakṣiṇapārśvasthaṃ kālakhaṇḍāparaparyāyaṃ, te ubhe api prastutatvād godhācchāgayoreva grāhye| prakalpya khaṇḍaśaḥ kalpayitvā| śūlye śūlapākapakve||26||
nadījaśimbītrikaṭūnyathāñjanaṃ manaḥśilā dve ca niśe ya(śa)kṛdgavām | sacandaneyaṃ guṭikā'thavā'ñjanaṃ praśasyate vai divaseṣvapaśyatām ||27||
idānīṃ divāndhye pittavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye'ñjanamāha- nadījetyādi| nadījaṃ saindhavaṃ; śimbīśabdenātra haritamudgāḥ, cakṣuṣyatvāt; anye śimbīsthāne śimbeti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ; añjanaṃ sauvīrāñjanam| gavāṃ chāgādīnām| candanaṃ raktacandanam| guṭikā vaṭīkṛtyāñjanaṃ; athavā'ñjanamiti cūrṇāñjanamathavetyarthaḥ| vipācya godhāyakṛdardhapāṭitamityādikaṃ sacandaneyaṃ guṭikā'thavāñjanamiti paryantaṃ yogacatuṣṭayaṃ nibandhakārairanārṣīkṛtaṃ, teraiva subhāṣitatvādupayogārhatvācca vyākhyātaṃ; tasmānmayā'pi paṭhitaṃ vyākhyātaṃ ca||27||
bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā haredasṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ | virecayeccāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena sarvadā ||28||
idānīṃ sādhyānāṃ cikitsitamabhidhāya yāpyānāṃ cikitsitamāha- bhavantītyādi| bhavanti yāpyā iti atra ‘upekṣyamāṇā’ iti śeṣaḥ, etena teṣāṃ pragavasthāyāṃ sādhyatvam| yāpyāḥ ṣaḍāmayā iti| nanu ślaiṣmikakācasya sādhyatvāt kathaṃ ṣaḍ yāpyāḥ? satyaṃ, yāpyabāhulyādetadvyapadeśaḥ| teṣviti prathamadvitīyapaṭalaprāpteṣu timirāvastheṣu kāceṣvityarthaḥ, na tu rāgaprāpteṣu, yatastatra sirāvyadhaniṣedhaḥ; tathā coktaṃ- ‘timire rāgiṇi bhiṣak sirāmokṣaṃ vivarjayet’- iti| sirāvimokṣaṇairityanenaiva snehasvedau pūrvakarmasañjñakāvākṣiptau mantavyau| virecanāṅgopahiteneti virecanadravyasaṃskṛtenetyarthaḥ||28||
payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailameva tu | bhaveddhṛtaṃ traiphalameva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ ||29|| trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate tridoṣaje tailamuśanti tatkṛtam |30|
sarvatimirāṇāṃ sāmānyaṃ śodhanamabhidhāya viśeṣaśodhanamāha- payovimiśramityādi| pañcāṅgulatailam eraṇḍatailam| viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoriti traiphalaṃ ghṛtaṃ sarvatimireṣu hitaṃ, anayorviśeṣata ityarthaḥ| trivṛddhireka iti trivṛtā siddhaghṛtena vireka ityarthaḥ| tatkṛtamiti trivṛtā saṃskṛtamityarthaḥ; anye tu tairvātapittakaphaghnairdravyaiḥ saṃskṛtaṃ tatkṛtaṃ vadanti| dvandvajeṣu timireṣu tvanuktamapi saṃśodhanaṃ vyāmiśraṃ kartavyam||29||-
purāṇasarpistimireṣu sarvaśo hitaṃ bhavedāyasabhājanasthitam ||30|| hitaṃ ca vidyāttriphalāghṛtaṃ sadā kṛtaṃ ca yanmeṣaviṣāṇanāmabhiḥ |31|
saṃśodhanamabhidhāya sāmānyaṃ saṃśamanamāha- purāṇasarpirityādi| sarvata iti pānābhyañjananasyādiṣu, sarveṣveva vātādijanyanayanavikāreṣvityanye| triphalāghṛtaṃ triphalākvāthakalkapakvaṃ ghṛtam| kṛtaṃ saṃskṛtaṃ ‘ghṛtaṃ’ iti śeṣaḥ| meṣaviṣāṇanāmabhiḥ meṣaśṛṅgīphalairityarthaḥ||30||-
sadā'valihyāttriphalaṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhāṃ timire'tha pittaje ||31|| samīraje tailayutāṃ kaphātmake madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ |32|
sāmānyaṃ saṃśamanamabhidhāya viśeṣasaṃśamanamāha- sadetyādi| sadeti nityage āvasthike ca kāle ityarthaḥ| pittaje ityatrānuktamapi raktajaṃ timiraṃ boddhavyaṃ, tatrāpi ghṛtena triphalāprayogaḥ| kecit “sadā'valihyāttriphalāṃ sucūrṇitaṃ ghṛtapragāḍhāṃ timirāturo naraḥ| kaphābhibhūtaḥ khalu tailasaṃyutāṃ madhupragāḍhāmapi vā prayojayet” īdṛśaṃ pāṭhaṃ paṭhanti; sa ca jejjaṭācāryeṇa dūṣitaḥ; tasmāt pūrvapāṭha eva nyāyyaḥ||31||-
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam ||32||
idānīṃ śleṣmatimire nasyamāha- gavāṃ śakṛdityādi| sāmānyasnehapākaparibhāṣayā gośakṛtkvāthena tailamakalkaṃ paktavyaṃ, etattailaṃ tantrāntaradarśanāt kaphaje timire boddhavyaṃ; anye tu timireṣviti bahuvacanāt sarvatimireṣu boddhavyamiti vadanti||32||
hitaṃ ghṛtaṃ kevala eva paittike hyajāvikaṃ yanmadhurairvipācitam |33|
pittaje timire nasyamāha- hitamityādi| kevala eva paittike nānyadoṣasampṛkte timire ityarthaḥ| madhurairvipācitamiti kākolyādikvāthakalkavipakvamityarthaḥ| ‘kevala eva’ ityatra ‘kevalameva’ iti kecit paṭhanti, tatra kevalamasaṃskṛtamityarthaḥ, ajāvikaṃ ghṛtamiti ca vyākhyānayanti|33|-
tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe tathā'ṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ ||33||
vātaraktajayostimirayornasyamāha- tailamityādi| sthirādau vidārigandhādau, siddhamiti śeṣaḥ| tathā madhure gaṇe kākolyādike yat siddhaṃ, tathā'ṇutailaṃ vātavyādhicikitsitoktam||33||
sahāśvagandhātibalāvarīśṛtaṃ hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam | jalodbhavānūpajamāṃsasaṃskṛtāddhṛtaṃ vidheyaṃ payaso yadutthitam ||34||
kevalavātaje timire nasyamāha- sahetyādi| sahā mudgaparṇī, māṣaparṇītyanye| varī śatāvarī| etairvipakvaṃ tailaṃ vātārabdhe timire nasye hitam| trivṛtaṃ yadīritamiti mahāvātavyādhicikitsite tribhiḥ sarpirvasāmajjabhirvṛtaṃ trivṛtaṃ tailaṃ yadīritaṃ tadatra hitaṃ; kecidetaireva mudgaparṇyādibhirdravyaistrivṛtaṃ tailaṃ siddhaṃ vātārabdhatimire nasye hitamiti vadanti| vātārabdhatimire dvitīyaṃ nasyamāha 6 - jalodbhavetyādi| jalodbhavā matsādayaḥ, ānūpāḥ kūlacarāḥ, teṣāṃ māṃsena kṣīrapākakalpena saṃskṛtāddugdhānmathyamānād yaddhṛtamuddhṛtaṃ tat sahāśvagandhādibhiranantaroktairvipakvaṃ vātārabdhatimire nasyaṃ vidheyam| kecijjalodbhavaśabdena padmādīni gṛhṇanti, tannecchanti nibandhakārāḥ||34||
sasaindhavaḥ kravyabhugeṇamāṃsayorhitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ |35|
nasyamabhidhāya puṭapākamāha- sasaindhava ityādi| kravyabhujo gṛdhrādayaḥ, eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ| puṭāhvayaḥ puṭapākaḥ| tasya vidhānaṃ kriyākalpe vakṣyati|35|-
vasā'tha gṛdhroragatāmracūḍajā sadā praśastā madhukānvitā'ñjane ||35||
vātajatimire puṭapākamabhidhāyāñjanamrāha- vasetyādi| uragaḥ kṛṣṇasarpaḥ, tāmracūḍaḥ kukkuṭaḥ, madhukānvitā yaṣṭīmadhukasaṃyutā; etā gṛdhrādijāstisro vasā yaṣṭīmadhukacūrṇānvitā ekaśo dviśaḥ samastā vā'ñjane hitāḥ||35||
pratyañjanaṃ srotasi yatsamutthitaṃ kramādrasakṣīraghṛteṣu bhāvitam |36|
idānīṃ vātajatimire snehāñjanena jaḍībhūtasya cakṣuṣa upakārārthaṃ pratyañjanamāha- pratyañjanamityādi| yat añjanasyānu prayujyate tat pratyañjanam| tatra tīkṣṇāñjanasya mṛdvañjanamanu prayujyate, mṛdvañjanasya tīkṣṇāñjanam| srotasi yat samutthitaṃ sindhusrotasi varṇasārpaṇasayoḥ srotasi vā yat samutthitaṃ srotoñjanaṃ, sauvīrāñjanamityanye| rasaśca cakṣuṣyamṛgapakṣimāṃsarasaḥ| pṛthak pṛthak saptāhaṃ rasakṣīraghṛteṣu bhāvitaṃ cūrṇāñjanaṃ prayojyam|36|-
sthitaṃ daśāhatrayametadañjanaṃ kṛṣṇoragāsye kuśasampraveṣṭite ||36|| tanmālatīkorakasaindhavāyutaṃ sadā'ñjanaṃ syāttimire'tha rāgiṇi | subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ kācāpahaṃ śāstravidaḥ pracakṣate ||37||
arāgitimiracikitsitaṃ pratipādya vātajarāgitimirācikitsitaṃ pratipādayannāha- sthitamityādi| daśāhatrayaṃ māsamekamityarthaḥ| etadañjanaṃ srotoñjanaṃ, sauvīrañjanamityanye| tataḥ srotoñjanaṃ kṛṣṇasarpamukhe yathoditaprakāreṇa nivāsitaṃ paścānmālatīkorakasaindhavena samudāyasamabhāgena yutamañjanaṃ kāryaṃ; mālatīkorakāḥ jātīkusumāni| timire'tha rāgiṇi vātakāce ityarthaḥ| vātakāce'paramapyañjanamāha- subhāvitamityādi| anye tu jātīkorakayuktatvāt 7 vātapittakācāpahaṃ vadanti, tannecchati gayī||36-37||
havirhitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam | tattarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ ||38||
pittatimirarogacikitsitamāha- havirityādi| haviḥ ghṛtaṃ, kṣīrabhavaṃ kṣīramathanodbhūtaṃ, paittike ‘timire’ iti śeṣaḥ| madhurauṣadhaiḥ kākolyādibhiḥ, kṛtaṃ saṃskṛtaṃ; anye tu kṣīramapi kākolyadibhiḥ sādhitaṃ manyante, tena kākolyādisādhitāt kṣīrānmathyamānādutthitaṃ ghṛtaṃ kākolyādibhireva sādhitaṃ pittajatimire hitamiti vadanti| kecidiha kṛtamityasya sthāne śṛtamiti paṭhanti, tatra śṛtaṃ pakvam| tattarpaṇa ityādi| na kevalaṃ tadghṛtaṃ nasye hitaṃ, kiṃ tarhi tarpaṇe'kṣipūraṇaparyāye prayojitaṃ hitam| tathā teṣu madhurauṣadheṣu yo jāṅgalamāṃsayuktaḥ puṭapākaḥ sa pittatimire snehārthaṃ hitaḥ||38||
rasāñjanakṣaudrasitāmanaḥśilāḥ kṣudrāñjanaṃ tanmadhukena saṃyutam |39|
pittatimire rasakriyāñjanamāha- rasāñjanamityādi| rasāñjanādikṛtaṃ kṣudrāñjanaṃ phāṇitākṛti pittatimire hitam| kṣudrāñjanamityatra kecidrasāñjanamiti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ|39|-
samāñjanaṃ vā kanakārodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭhamuśanti tadvidaḥ ||39||
idānīṃ pittatimire pratyañjanamāha- samāñjanamityādi| samāñjanaṃ tulyasauvīrāñjanaṃ, kanakākarodbhavaṃ tutthakaṃ, śreṣṭham uttamaṃ, uśanti icchanti, pratyañjanamityadhyāhāryam| tadvidaḥ śālākinaḥ| kecit samāñjanamityatra rasāñjanamitipaṭhanti||39||
bhilloṭagandhodakasekasecitaṃ pratyañjane cātra hitaṃ tu tutthakam |40|
pittamire'paramapi pratyañjanamāha- bhilloṭetyādi bhilloṭako himavadāsannabhūmijaḥ kakubhānukāriphalo vṛkṣaviśeṣaḥ, gandhā elādigaṇoktāḥ, udakamatra kaṣāyaḥ, tatsekasecitaṃ tutthakaṃ pratyañjane hitam| anye bhilloṭakasvābhāvikagandhodakasekasecitamāhuḥ| kecidamuṃ pratyañjanaṃ na paṭhanti|40|-
sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasammitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati ||40||
pittaje timire rāgaprāpte cikitsāmāha- sameṣetyādi| meṣaśṛṅgaḥ putrajīvānukārī vṛkṣaḥ, añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ, etayorbhāgena aṃśena sammitaṃ tulyabhāgaṃ jalodbhavaṃ srotoñjanaṃ, añjanena kācamalaṃ pittakācaṃ vyapohati| anye jalodbhavaṃ śaṅkhaṃ vadanti||40||
palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣaudreṇa yuktā madirāgramiśritāḥ 8|41|
paittike kāce rasakriyāñjanamāha- palāśarohītetyādi| palāśaḥ kiṃśukaḥ, rohito dāḍimapuṣpatulyapuṣpaḥ, madhūkaḥ svanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ, eteṣāṃ rasāḥ; madirāgraṃ madirāyā uparyaccho bhāgaḥ| kiṃśukādirasakṣaudramadirāgrāṇi samabhāgāni āhṛtya rasakriyā kāryā, sā cāñjanātpittakācamalaṃ vyapohati|41|-
uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacettu nasyaṃ kapharogaśāntaye ||41||
idānīṃ kaphatimire nasyamāha- uśīralodhretyādi| uśīrādibhirdravyaiḥ kalkīkṛtaiḥ sāmānyasnehapākaparibhāṣayā'nuktamapi tilatailaṃ pācanīyaṃ, videhadarśanāt||41||
viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayeddhūmamuśīrasaṃyutāḥ |42|
kaphatimire dhūmamāha- viḍaṅgetyādi| kiṇihī apāmārgaḥ| nanu timire dhūmo niṣiddhaḥ, kathamatrocyate? satyaṃ, pittatimire eva dhūmo niṣiddho na kaphaje, ato na doṣaḥ|42|-
vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇam ||42||
kaphatimire tarpaṇamāha- vanaspatikvāthetyādi| vanaspatayaḥ kṣīravṛkṣāḥ, tatkṛtakvāthe caturguṇe haridrānaladakalkacaturthāṃśaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ kaphatimire tarpaṇe akṣipūraṇāparaparyāye hitam| naladam uśīram||42||
samāgadho mākṣikasaindhavāḍhyaḥ sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca |43|
kaphatimire puṭapākamāha- samāgadha ityādi| māgadhī pippalī| āḍhya utkaṭaḥ| sajāṅgalaḥ jāṅgalamṛgapakṣimāṃsakṛtaḥ| kecit ‘āḍhyaḥ’ ityatra ‘ājya’ iti paṭhanti| tatrājyaṃ ghṛtam| kecidamuṃ puṭapākaṃ rāgiṇi kaphatimire vadanti, tannecchati gayī|43|-
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ ||43||
kaphatimire rasakriyāñjanamāha- manaḥśiletyādi| manaḥśilādibhiḥ kāsīsarasāñjanāntaiścūrṇīkṛtaiḥ salilacaturthāṃśanikṣiptairagnipākāt phāṇitākṛtīkṛtai rasakriyā| mākṣikaṃ madhu||43||
hite ca kāsīsarasāñjane tathā vadanti pathye guḍanāgarairyute |44|
kaphatimire'paramapi rasakriyāñjanamāha- hite ityādi| tatheti rasakriyāñjanaprakāreṇetyarthaḥ| pathye iti patho'napete ityarthaḥ| kaphakācasya śalākākarmasādhyatvāttatrāñjanādikaṃ na nirdiṣṭam|44|-
yadañjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ samūtravarge triphalodake śṛte ||44|| niśācarāsthisthitametadañjanaṃ kṣipecca māsaṃ salile'sthire punaḥ | meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte prayojayet ||45||
sarvajakācacikitsāmāha- yadañjanamityādi| añjanaṃ srotoñjanam| bahuśo bahūna vārān niṣecitamityatra ‘dhmātaṃ sat’ ityadhyāhāryam| mūtravarge aṣṭasvapi mūtreṣu| śṛte kvāthīkṛte| niśācarāsthisthitamityādi| niśācarāṇāṃ gṛdhrādīnāṃ nalake vigatamajjani mūtravargādisecitaṃ tadañjanaṃ nikṣipya paścānnalakamukhaṃ pidhāya vahati sarijjale nikhātakīlakopari sūtreṇa baddhvā māsaṃ yāvat sthāpayet, tatastaduddhṛtya śoṣayitvā meṣaśṛṅgapuṣpayaṣṭīmadhukacūrṇasamāṃśaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte rāgitimire prayojayet| ‘meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ’ ityatra kecid ‘yutaṃ tu puṣpairmadhuśigrukodbhavaiḥ’ iti paṭhanti| tatra madhurmadhūkaḥ tasya sāraḥ, śigruḥ śobhāñjanakastasya puṣpāṇi||44-45||
kriyāśca sarvāḥ, kṣatajodbhave hitaḥ kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt |46|
sānnipātikarāgitimirasya cikitsāmāha- kriyāścetyādi| kriyā atra tarpaṇapuṭapākādikāḥ, sarvā vātapittakaphamiroktāḥ, anye tu kriyāśca sarvā vātapittakaphatimiroktā rasakriyā ityāhuḥ| raktatimire tathā parimlāyini timire ca kaḥ krama ityāha- kṣatajodbhava ityādi| pittahṛt kramaḥ pittatimirāpahanasyatarpaṇādikrama ityarthaḥ| eṣa eva kramo'rāgiṇi raktatimire, rāgiṇi punaḥ pittakācāpaho vidhiḥ|46|-
kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ samīkṣya doṣeṣu 9 yathāsvameva ca ||46||
idānīṃ vātādijeṣu timireṣu rāgārāgaprāpteṣu vātādijanitābhiṣyandacikitsitamatidiśannāha- krama ityādi| yathāsvamiti yo yasyātmīya ityarthaḥ| tena vātatimire vātābhiṣyandakramaḥ, pittatimire pittābhiṣyandoktaḥ, evaṃ śeṣeṣu||46||
doṣodaye naiva ca viplatiṅgate dravyāṇi nasyādiṣu yojayedbudhaḥ |47|
sa eva vātābhiṣyandādikramo vātāditimireṣu kadā kartavya iti darśayannāha- doṣodaya ityādi| doṣodaya iti doṣodayamātre tāvadvātasyandādyuktakramo na kartavyaḥ| tathā viplutiṅgate; ko'rthaḥ? samastanayanavyāptipare syandoktakramo na kartavyaḥ| etena laṅghanavirecananiṃrūhānuvāsanaśirovirecanādinā tryahamatikramya paścādvātasyandādyuktanasyādidravyāṇi vātādijanitatimireṣu (nasyatarpaṇādiṣu) yojayedityarthaḥ| anye ‘viplutiṅgate’ ityatra ‘viplute gade’ iti paṭhanti; tatra viśabdo vividhārthaḥ, tena vividhatāṃ gate gada ityarthaḥ|47|-
punaśca kalpe'ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate'nyastamapīha yojayet ||47||
idānīṃ kriyākalpe vakṣyamāṇamañjanavistaramatropadiśannāha- punaścetyādi| kalpe kriyākalpe ityarthaḥ| anyaḥ aparaḥ| tamiti añjanavistaramityarthaḥ||47||
ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ paṭolamudgāmalakaṃ yavānapi | niṣevamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorāttimirānna vidyate ||48||
idānīṃ bahirāśrayaṃ cikitsitaṃ pratipādyāntarāśrayaṃ pratipādayannāha- ghṛtamityādi||48||
śatāvarīpāyasa eva kevalastathā kṛto vā''malakeṣu pāyasaḥ | prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati ||49||
āhāraviśeṣamāha- śatāvarītyādi| śatāvarīpāyasa iti śatāvarīmūlaśṛtena payasā kṛtaḥ śatāvarīpāyasaḥ, āmalakeṣu pāyasa iti āmalakaśṛtapayasā kṛtaḥ pāyasa ityarthaḥ| anye tu śatāvarīsvarasasiddhā yavāgūḥ śatāvarīpāyasaḥ, āmalakasvarasasiddhā yavāgūścāmalakapāyasaḥ| prabhūtasarpirityādi pracuraghṛto yavaudano vāṭyasañjñakaḥ 10 gṛñjāsañjñako vā, triphalodake pracure sādhita ityarthaḥ||49||
jīvantiśākaṃ suniṣaṇṇakaṃ ca sataṇḍulīyaṃ varavāstukaṃ ca | cillī tathā mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca ||50|| paṭolakarkoṭakakāravellavārtākutarkārikarīrajāni | śākāni śigrvārtagalāni caiva hitānī dṛṣṭerghṛtasādhitāni ||51||
āhāropayogicakṣuṣyaśākānāha- jīvantiśākamityādi| jīvantī ḍoḍikā, suniṣaṇṇakaṃ catuṣpatrī, anye śiravālikāmāhuḥ, varavāstukaṃ, ṭaṅkavāstukaṃ, cillī kṣetravāstukaḥ, mūlakapotikā bālamūlakaṃ, śākunaṃ lāvādikaṃ, jāṅgalam eṇādijātaṃ, tarkārī araṇikā, karīro gūḍhapatraḥ, śigruḥ śobhāñjanakaḥ, ārtagalo nīlasahacaraḥ||50-51||
vivarjayetsirāmokṣaṃ timire rāgamāgate | yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu darśanam ||52||
sevyamuddiśya parihāryamāha- vivarjayedityādi||52||
arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam | kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāttṛtīye yāpyamucyate ||53||
idānīṃ mandadhiyāṃ sukhasmaraṇāya sādhyādibhedamāha- arāgītyādi||53||
rāgaprāpteṣvapi hitāstimireṣu tathā kriyāḥ | yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ sevyāścāpi jalaukasaḥ ||54||
rāgaprāpteṣu vidhyantaraṃ yāpanārthaṃ pūrvamuktamapyanuvadannāha- rāgaprāpteṣvityādi| tṛtīyapaṭalaprāptarāgitimireṣu yāpanārthaṃ tathā kriyā hitā yathoddiṣṭā ityarthaḥ| tatra sirāmokṣasya niṣiddhatvādavaśyākarṣaṇīyaśoṇite upāyāntaramāha- sevyā ityādi||54||
ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye | na cedardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ ||55|| viṣamo vā tanurmadhye rājimān vā bahuprabhaḥ | dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||56||
anauṣadhasādhye ślaiṣmike liṅganāśe'rdhendvādyākṛtiviśiṣṭo dṛṣṭistho doṣo na cellakṣyate tadā sādhanārthaṃ śastrakarma vakṣyāmīti nirdiśannāha- ślaiṣmika ityādi| liṅganāśo dṛṣṭināśaḥ| karma śastrakarma| gharmāmbubinduḥ prasvedabinduḥ| ākṛtiśabdo'rdhendvādibhiḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ| sthiraḥ kaṭhinaḥ| viṣamo vā tanurmadhye iti yato madhye tanurata eva viṣamo nimnonnata ityarthaḥ||55-56||
snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale | yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samam ||57|| matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇānmuktvā hyapāṅgataḥ | unmīlya nayane samyak sirājālavivarjite ||58|| nādho nordhvaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ | śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā ||59|| madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā | dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetarat ||60|| vāribindvāgamaḥ samyag bhavecchabdastathā vyadhe |61|
tadeva śastrakarma nirdiśannāha- snigdhasvinnasyetyādi| nātyuṣṇaśīte sādhāraṇe mārgaśīrṣe caitre vā| śuklabhāgau dvāvapi dvau śuklatārakāṃśāvityarthaḥ| kṛṣṇāt kṛṣṇatārakāntāt, muktvā parityajya, apāṅgataḥ apāṅgasamīpe, vidhyedityarthaḥ| samyagiti nātiprasāritaṃ nātisaṅkucitaṃ yathā syādityarthaḥ| daivakṛte chidre iti chidramiva chidraṃ na paramārthataśchidramasti| viśvastaṃ asantrastaṃ yathā syāt| savyaṃ vāmanetraṃ, savyena vāmahastena, itarat dakṣiṇanayanam| samyagviddhalakṣaṇamāha- vāribindvāgama ityādi| samyagiti padaṃ vyadha ityatra sambadhyate| asamyagvyadhe ca raktanirgamanamaśabdatā ca||57-60||-
saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||61|| sthire doṣe cale vā'pi svedayedakṣi bāhyataḥ | samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgairanilanāśanaiḥ ||62|| śalākāgreṇa tu tato nirlikheddṛṣṭimaṇḍalam | vidhyato yo'nyapārśve'kṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam ||63|| ucchiṅghanena hartavyo dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kaphaḥ |64|
samyagviddhe netre sati kiṃ kāryamityāha- saṃsicyetyādi| yoṣitstanyena nārīkṣīreṇa| kovido dhīmān vaidyaḥ| sthire acale| śalākāṃ saṃsthāpya niścalīkṛtya| bhaṅgaiḥ pallavaiḥ| svedānantaraṃ kiṃ kartavyamityāha- śalākāgreṇetyādi| tataḥ svedānantaraṃ; dṛṣṭimaṇḍalaṃ nirlikhet śleṣmasaṃhativiśleṣārtham| śalākāgravinirlekhanādviśliṣṭakaphasya nirharaṇopāyamāha- vidhyata ityādi| vidhyato'kṣṇo'nyapārśve yo nāsāpuṭastaṃ nāsāpuṭaṃ ruddhvā dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kapha ucchiṅghanena hartavya iti piṇḍārthaḥ||61-63||-
nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ prakāśate ||64|| tadā'sau likhitā samyag jñeyā yā cāpi nirvyathā | (evaṃ tvaśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate'pi vā ||65|| snehādyairupapannasya vyadho bhūyo vidhīyate) | tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ ||66|| ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet | tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca ||67|| udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni 11 ca | tatkālaṃ nācaredūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat ||68||
samyaglikhitalakṣaṇamāha- nirabhra ityādi| nirabhro nirmeghaḥ, gharmāṃśuḥ ādityaḥ| tato dṛṣṭeṣvityādi| śalākāmāhṛtya kiṃ kuryādityāha- ghṛtenābhyajyetyādi| nirābādhe dhūlidhūmavātātapādirahite| uttānaśayanamṛjūkaraṇārthaṃ| udgāretyādi| kṣavathuḥ chikkā| tatkālamiti yāvacchalākā netre tiṣṭhati| tata ūrdhvaṃ yantraṇā āhārādīnāṃ niyamaḥ, snehapītavat snehapānoktaḥ kāryaḥ||64-68||
tryahāt tryahācca dhāveta kaṣāyairanilāpahaiḥ | vāyorbhayāt tryahādūrdhvaṃ svedayedakṣi pūrvavat ||69||
tryahādityādi| dhāveta prakṣālayet| anilāpahaiḥ eraṇḍamūlādivātāpahacakṣuṣyadravyaiḥ kṣīrāmbusādhitaiḥ| prakṣālanānantaraṃ kiṃ kartavyamityāha- vāyorbhayādityādi| pūrvavaditi bāhyato mṛdu svedayedityarthaḥ||69||
daśāhamevaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanam | paścātkarma ca seveta laghvannaṃ cāpi mātrayā ||70||
daśāhamevamityādi| evamuttānaśayanādinā daśāhaṃ niyamya tadanantaraṃ paścātkarma nasyatarpaṇaśirobastyādikaṃ yaddṛṣṭiprasādanaṃ dṛṣṭernairmalyajananaṃ tat seveteti piṇḍārthaḥ||70||
sirāvyadhavidhau pūrvaṃ narā ye ca vivārjitāḥ | na teṣāṃ nīlikāṃ vidhyedanyatrābhihitādbhiṣak ||71||
idānīṃ ślaiṣmike'pi liṅganāśe keṣāñcit puruṣāṇāṃ śastraniṣedhaṃ darśayannāha- sirāvyadhavidhau pūrvamityādi| narā ye ca vivarjitā iti sirāvyadhavidhau ye narā bālasthavirādayo vivarjitāsteṣāṃ nīlikāṃ liṅganāśāparaparyāyāṃ na vidhyet| anyatrābhihitāditi tathā'bhihitāt kathitāddaivakṛtācchidrādanyatra na vidhyet| cakārastu sirāviddhaiḥ puruṣairye krodhādayo vivarjanīyāste'pi nīlikāyāṃ varjanīyā iti jñāpayati||71||
pūryate śoṇitenākṣi sirāvedhādvisarpatā | tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke hitaṃ ghṛtam ||72||
daivakṛtacchidrādanyatra kasmānna nīlikāṃ vidhyedityāha- pūryata ityādi| visarpatā śoṇitenākṣi pūryata ityarthaḥ| pramādāddaivakṛtacchidrādanyatrāpi viddhe sati vyāpadupaśamanārthaṃ cikitsitamāha- tatretyādi||72||
apāṅgāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatāḥ | tatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāccoṣṇājyasecanam ||73|| vyadhenāsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate | tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam ||74|| athāpyupari viddhe tu kaṣṭā ruk sampravartate | tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate ||75|| śūlāśrurāgāstvatyarthamadhovedhena 12 picchilaḥ | śalākāmanu cāsrāvastatra 13 pūrvacikitsitam ||76|| rāgāśruvedanāstambhaharṣāścātivighaṭṭite | snehasvedau hitau tatra hitaṃ cāpyanuvāsanam ||77|| doṣastvadho'pakṛṣṭo'pi taruṇaḥ punarūrdhvagaḥ | kuryācchuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam ||78|| madhuraistatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ prasecanam | śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiśca bhojanam ||79||
idānīmasthānavedhāt saṅkṣepeṇa vyāpadamabhidhāya vistareṇāpi vyāpado nirdiśannāha- apāṅgetyādi| tatra cikitsāmāha- tatropanāhamityādi| cikitsāmāha- tatrādha ityādi| adhaḥśodhanaṃ virekaḥ, raktamokṣaṇamatra jalaukobhiḥ| athetyādi| kaṣṭā tīvrā| cikitsāmāha- tatra koṣṇenetyādi| śūletyādi| anu śalākāṃ śalākāyā anantaramevetyarthaḥ| cikitsāmāha- tatretyādi| pūrvacikitsitaṃ strīstanyayaṣṭyāhvetyādikam| harṣo romāñcaprāyo vedanāviśeṣaḥ, ativighaṭṭite aticālite| cikitsāmāha- snehasvedāvityādi| taruṇo liṅganāśamaprāptaḥ| cikitsāmāha- madhurairityādi| madhuraiḥ yaṣṭīmadhukādibhiḥ tenaiva yaṣṭīmadhukādisiddhenaiva||73-79||
doṣastu sañjātabalo ghanaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ | prāpya naśyecchalākāgraṃ tanvabhramiva mārutam ||80||
doṣastu sañjātetyādi||80||
mūrdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrcchanaiḥ | doṣaḥ pratyeti kopācca viddho'titaruṇaśca 14 yaḥ ||81||
nirlikhitasyāpi doṣasya punarāvṛttikāraṇānyāha- mūrdhābhighātetyādi| pratyeti āgacchati| taruṇo liṅganāśamaprāptaḥ||81||
śalākā karkaśā śūlaṃ, kharā doṣapariplutim | vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā, tīkṣṇā hiṃsyādanekadhā ||82|| jalāsrāvaṃ tu viṣamā, kriyāsaṅgamathāsthirā | karoti ... |83|
duṣṭaśalākājanitavyāpadamāha- śalāketyādi| doṣapariplutiḥ doṣasya samantādāgamanam| hiṃsyādanekadheti anekaprakāraṃ kṣataṃ karotītyarthaḥ| viṣamā kṛśasthūlā| asthirā vṛddhā mugdhā 15| ‘karoti’ iti padamante nirdiṣṭatvāt sarvatra sambadhyate||82||-
... varjitā doṣaistasmādebhirhitā bhavet ||83|| aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā | aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayormukulākṛtiḥ ||84|| tāmrāyasī śātakumbhī śalākā syādaninditā |85|
varjitetyādi| ebhirdoṣairanantaroktaiḥ karkaśādibhirvirahitā| hitā kāryakāriṇī| śātakumbhī suvarṇamayī||83-84||-
rāgaḥ śopho'rbudaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā ||85|| adhimanthādayaścānye rogāḥ syurvyadhadoṣajāḥ | ahitācārato vā'pi yathāsvaṃ tānupācaret ||86||
idānīṃ duṣṭavyadhāhārācārajān rogānāha- rāga ityādi| coṣa ācūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ| budbudaṃ budbudākāro māṃsanirgamaḥ| śūkarākṣitā adhodṛṣṭitvam| tatra cikitsitamāha- yathāsvamityādi| yathāsvaṃ yathātmīyaṃ, yathādoṣamityarthaḥ||85-86||
rujāyāmakṣirāge vā yogān bhūyo nibodha me | gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtaṃ payaḥ ||87|| sukhālepaḥ 16 prayojyo'yaṃ vedanārāgaśāntaye | mṛdubhṛṣṭaistilairvā'pi siddhārthakasamāyutaiḥ ||88|| mātuluṅgarasopetaiḥ sukhālepastadarthakṛt 17| payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukairapi ||89|| ajākṣīrānvitairlepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate | dārupadmakaśuṇṭhībhirevameva kṛto'pi vā ||90|| drākṣāmadhukakuṣṭhairvā tadvat saindhavasaṃyutaiḥ | rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukairvā'pyajāpayaḥ ||91|| śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇam | madhukotpalakuṣṭhairvā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ | sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam ||92|| śatāvarīpṛthakparṇīmustāmalakapadmakaiḥ 18| sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpirdāhaśūlanibarhaṇam ||93|| vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiścaturguṇe | kākolyādipratīvāpaṃ tadyuñjyāt sarvakarmasu ||94||
idānīṃ karkaśaśalākājanite śūle tathā duṣṭavyadhaje ca roge cikitsāmuddiśannāha- rujāyāmityādi| nibodha jānīhi| sārivā utpalasārivā| mṛdubhṛṣṭairityādi| siddhārthakaḥ sarṣapaḥ| tadarthakṛt vedanārāganāśakṛt| payasyetyādi| payasyā arkapuṣpī, kṣīrakākolītyanye| patraṃ patrakam| dārupadmaketyādi| evameveti ajākṣīrānvitaiḥ dārupadmakādibhiḥ lepaḥ kāryaḥ; tadvaddrākṣādibhirapi| rodhrasaindhavetyādi| vātaghnāni bhadradārvādīni| sarvakarmasu nasyālepanādiṣu||87-94||
śāmyatyevaṃ na cecchūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet | tataḥ sirāṃ dahedvā'pi matimān kīrtitaṃ yathā ||95||
evamapyaśāmyati śūle kiṃ kuryādityāha- śāmyatyevamityādi| sirā'tra aupanāsikā āpāṅgyā lālāṭyā vā| na kevalaṃ sirāṃ mokṣayet dahedvā| kīrtitaṃ yatheti ‘bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet’ ityādivākyena||95||
dṛṣṭerataḥ prasādārthamañjane śṛṇu me śubhe | meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi śirīṣadhavayorapi ||96|| sumanāyāśca puṣpāṇi 19 muktā vaidūryameva ca | ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāhamāvapet ||97|| pravidhāya ca tadvartīryojayeccāñjane bhiṣak | srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām ||98|| maricāni ca tadvartīḥ kārayeccāpi pūrvavat | dṛṣṭisthairyārthametattu vidadhyādañjane hitam ||99||
sirāvyadhenāpyavaśiṣṭadoṣakaluṣitāyā dṛṣṭeḥ prasādanārthamañjane āha- dṛṣṭerata ityādi| sumanā jātī| āvapet pratikṣipet| srotojaṃ sauvīrāñjanaṃ vidrumaṃ pravālam| meṣaśṛṅgasyetyādyekaṃ, srotojamityādi dvitīyam||96-99||
bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca | kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet ||100||
bhūya ityādi| kalpe kriyākalpe||100||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||17||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre saptadaśo'dhyāyaḥ||17||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘aruṇādivicitrā varṇataḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘kālavibhāgau’ iti pā.
  3. 3 ‘pītamṛditaṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘veṇubhājane’ iti pā.
  5. 5 ‘upalakṣite’ iti pā.
  6. 6 ‘tailamāha’- iti pā.
  7. 7 ‘sātyakyktutvāt’ iti pā.
  8. 8 ‘madirāgrapeṣitāḥ’ iti pā.
  9. 9 ‘roge ca’ iti pā.
  10. 10 ‘vāḍhīsañjñakaḥ’ iti pā.
  11. 11 ‘ṣṭhīvanojjṛmbhaṇāni’ iti pā.
  12. 12 ‘adhoviddhe bhavanti hi’ iti pā.
  13. 13 ‘vidadhīta bhiṣak tatra’ iti pā.
  14. 14 ‘vṛddhaḥ’ iti pā.
  15. 15 ‘mṛdvī’ iti pā.
  16. 16 ‘mukhālepaḥ’ iti pā.
  17. 17 ‘mukhālepaḥ’ iti pā.
  18. 18 ‘madhukapadmakaiḥ’ iti pā.
  19. 19 ‘tulyāni’ iti pā.