athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
prāguktādhyāyeṣu cikitsitānyabhihitāni, teṣu cikitsiteṣu sarvatra tarpaṇādeḥ kriyāyā abhihitatvāt saṅkṣepārthamekatra tarpaṇādikalpanavistarāya kriyākalpaḥ pratipādyo bhavatītyāha- athāta ityādi| kriyāṇāṃ tarpaṇapuṭapākādīnāṃ kalpanaṃ karaṇaṃ kriyākalpaḥ||1-2||
sarvaśāstrārthatattvajñastapodṛṣṭirudāradhīḥ 1| vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatirmuniḥ ||3||
kriyākalpaviṣaye'pi prāṅnirdiṣṭaṃ yat tarpaṇādi tatpūrvakarmapradhānakarmahīnayogātiyogottarakarmabhirnirdidikṣurāha- sarvaśāstrārthetyādi| sarvaśāstrārthatattvajñādiguṇayuktaḥ kāśipatirmunirvaiśvāmitraṃ śiṣyaṃ śaśāseti piṇḍārthaḥ| tapasā dṛṣṭirdarśanaṃ viśeṣajñānodayo yasyāsau tapodṛṣṭiḥ| udārā mahatī dhīryasya sa udāradhīḥ| viśvāmitrasyāpatyaṃ vaiśvāmitraḥ suśrutastam| śaśāsa śikṣitavānityarthaḥ| athaśabdo maṅgalārthaḥ| kāśipatirmuniriti rājarṣiḥ dhanvantarirityarthaḥ||3||
tarpaṇaṃ puṭapākaśca seka āścyotanāñjane | tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me ||4||
kāstāḥ kriyā yāsāṃ kalpanamityāha- tarpaṇamityādi| yāni tarpaṇapuṭapākādīni tatra tatra vātābhiṣyandādāvupadiṣṭāni saṅkṣepataḥ kathitāni teṣāṃ vistaraṃ matsakāśānnibodha jānīhīti piṇḍārthaḥ| śirobastiḥ sarvendriyatarpaṇāt tarpaṇokterevokto mantavyaḥ, puṭapākasekāścyotanānyapi snehayuktāni 2 tarpaṇarūpatvāt tarpaṇa evāntarbhavanti, yat punarupādānaṃ puṭapākādīnāṃ tadrūkṣāṇāṃ puṭapākādīnāṃ grahaṇāya kṛtamityarthaḥ||4||
saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dine | pūrvāhṇe vā'parāhṇe vā kāryamakṣṇostu tarpaṇam ||5|| vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ | ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau ||6|| samau dṛḍhāvasambādhau kartavyau netrakośayoḥ | pūrayedghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake ||7|| āpakṣmāgrāttataḥ sthāpyaṃ pañca tadvākśatāni tu | svasthe, kaphe ṣaṭ, pitte'ṣṭau, daśa vāte taduttamam ||8|| rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pracakṣate | yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca ||9|| daśa dṛṣṭyāmathāṣṭau ca vākśatāni vibhāvayet | tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvā'kṣi śodhayet ||10|| svinnena yavapiṣṭena, snehavīryeritaṃ tataḥ | yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet ||11||
tarpaṇaṃ kathaṃ kāryamityāha- saṃśuddhetyādi| saṃśuddhadehaśirasa iti sirāmokṣaṇavirecananirūhaśirovirecanaiḥ samyakśuddhakāyamastakasyetyarthaḥ| veśmani gṛhe| ādhārau pālī ityarthaḥ| klinnena pānīyāloḍitena| parimaṇḍalau vartulau, dvāvapi netrakośau parivārya sthitāvityarthaḥ| etena tiryakpūraṇe ghṛtasya mātroktā| samau animnonnatau, dṛḍhau acchidrau, asambādhau asaṅkaṭau| netrakośayorityatra ‘paritaḥ’ iti śeṣaḥ| ghṛtamaṇḍo ghṛtasyoparyaccho bhāgaḥ| sukhodake uṣṇodake| āpakṣmāgrādityatra pūrayediti sambandhanīyam| āpakṣmāgrāt vartmalomaparyantamityarthaḥ| etenordhvaṃ pūraṇe ghṛtasya mātroktā bhavati| tarpaṇaṃ kiyatkālaṃ sthāpyamiti darśayannāha- tata ityādi| tacca pramāṇamuttamaṃ, doṣabalāpekṣayā punarhrāso'pi kartavyaḥ| idānīṃ svamataṃ pradarśya paramatamapi darśayannāha- rogetyādi| rogasthānaviśeṣeṇeti sandhivartmaśuklādibhedenetyarthaḥ| kathaṃ rogasthānaviśeṣeṇa kālaṃ pracakṣate ityāha- yathākramopadiṣṭeṣvityādi| yathākramakathiteṣu sandhyādirogasthāneṣvityarthaḥ| tatra trīṇi vākśatāni sandhau, vartmanyekaṃ, śukle pañca, kṛṣṇe sapta, sarvatra daśa, dṛṣṭāvapi daśa aṣṭau vā| tata ityādi| apāṅgataḥ apāṅgāt, bhrūpucchāntapradeśādityarthaḥ| snehaṃ srāvayitvā śalākākṛtadvāreṇa| snehavīryeritamityādi| snehavīryeritaṃ snehaśaktyā preritam| tataḥ snehāpanayanāntaram| yathāsvaṃ dhūmapāneneti kaphapratyanīkena śirovirecanadhūmapānenetyarthaḥ||5-11||
ekāhaṃ vā tryahaṃ vā'pi pañcāhaṃ ceṣyate param |12|
kati dināni tarpaṇaprayogastadāha- ekāhamityādi| ekāhaṃ vāte, tryahaṃ pitte, pañcāhaṃ kaphe iti gayī; ekāhaṃ nyūnadoṣe, tryahaṃ madhyadoṣe, pañcāhamadhikadoṣe iti jejjaṭācāryaḥ| paramityutkṛṣṭapramāṇaṃ yathā syāt; etenātaḥ paraṃ tarpaṇaṃ na yojyam| tacca tarpaṇaṃ videhānumatena nirantaraṃ dināntaraṃ dvyantaraṃ tryantaraṃ vā yojyam| tathā ca videhaḥ,- “svasvavṛtte vidhātavyaṃ dvyantaraṃ tarpaṇaṃ bhavet| ahanyahani vātotthe, raktapitte dināntaram|| tarpaṇaṃ sannipātotthe dvyantaraṃ, tryantaraṃ kaphe” iti|12|-
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet ||12|| sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam | nirvṛtirvyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavameva ca ||13||
tarpaṇe ityādi| vaiśadyaṃ malābhāvaḥ| varṇapāṭavaṃ śvetatvādervarṇasya yathārthagrahaṇaṃ; anye tu netragatasyaiva śuklakṛṣṇādervarṇasya vaimalyamāhuḥ| nirvṛtiḥ tātkālikaṃ sukhamutpannam| kriyālāghavamiti kriyāṇāṃ nimeṣonmeṣādīnāṃ śīghratā; anye tu kriyā nimeṣonmeṣaṇādikāḥ, lāghavaṃ netrayoreva laghutetyāhuḥ||12-13||
gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat | jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ netramatyarthatarpitam ||14||
atitarpitasya netrasya lakṣaṇamāha- gurvāvilamityādi| āvilam ākulaṃ, doṣasamutkliṣṭaṃ doṣavyāptam||14||
rūkṣamāvilamasrāḍhyamasahaṃ rūpadarśane | vyādhivṛddhiśca tajjñeyaṃ hīnatarpitamakṣi ca ||15||
hīnatarpitasya nayanasya lakṣaṇamāha- rūkṣamityādi| asrāḍhyam aśrubahulam||15||
anayordoṣabāhulyāt prayateta cikitsite | dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiśca yogavit ||16||
idānīmatitṛptātṛptayościkitsāmuddiśannāha- anayorityādi| etairdhūmanasyāñjanasekai rūkṣaiḥ pittaśleṣmabhūyiṣṭhe, vātabhūyiṣṭhe tu snigdhairiti| yogavit śāstravidvaidyaḥ||16||
tāmyatyativiśuṣkaṃ yadrūkṣaṃ yaccātidāruṇam | śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yadbhṛśam ||17|| tadakṣi tarpaṇādeva labhetorjāmasaṃśayam |18|
tarpaṇaviṣayaṃ nirdiśannāha- tāmyatītyādi| tāmyati andhakāramiva paśyati| ativiśuṣkam aśrurahitam| rūkṣam asnigdhacchavi| dāruṇaṃ kaṭhinavartma| jihmaṃ rūpakriyāsu jaḍam| ūrjāṃ balam||17||-
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca ||18|| aśāntopadrave cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate |19|
tarpaṇaviṣayamāha- durdinetyādi| aśāntopadrave ceti aśāntā asvalpībhūtā 3 udīrṇavedanādaya upadravā yatra tasmin||18||-
puṭapākastathaiteṣu, nasyaṃ yeṣu ca garhitam ||19|| tarpaṇārhā na ye proktāḥ snehapānākṣamāśca ye |20|
idānīṃ puṭapākasya viṣayāviṣayamāha- puṭapāka ityādi| puṭapākastathaiteṣviti eteṣu pūrvokteṣu tarpaṇārheṣu puṭapākastathā'rhatītyarthaḥ| ayaṃ puṭapākasya viṣayaḥ, aviṣayastu nasyaṃ yeṣu ca garhitamityādikaḥ| nasyaṃ yeṣu ca garhitamiti yeṣu nasyaṃ garhitaṃ teṣu puṭapāko'pi garhitaḥ| tarpaṇārhā na ye proktā iti ye cintābhramagṛhītādayastarpaṇaṃ nārhanti te puṭapākamapi nārhanti| snehapānākṣamāśca ye durbalārocakiprabhṛtayaḥ snehapānaṃ na kṣamante te puṭapākamapi na kṣamante ityarthaḥ||19||-
tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca ||20|| puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet | snehano lekhanīyaśca ropaṇīyaśca sa tridhā ||21||
idānīṃ puṭapākasyāvasthikaṃ kālamuddiśannāha- tata ityādi| evambhūteṣu netreṣu bhiṣajā puṭapākaḥ prayoktavyo bhavediti piṇḍārthaḥ| praśāntadoṣeṣviti praśabdo'yamādikarmaṇi, tena prathamakarmaśāntāvasthadoṣeṣvityarthaḥ| puṭapākakṣameṣu ceti tarpaṇanasyasnehapānārheṣvityarthaḥ; tarpaṇādyanarhāṇi punaḥ puṭapākaṃ na kṣamante| snehana ityādi||20-21||
hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi ca lekhanaḥ | dṛṣṭerbalārthamaparaḥ pittāsṛgvraṇavātanut ||22||
teṣāṃ trividhānāmapi viṣayamāha- hita ityādi| apara iti ropaṇīyaḥ puṭapāka ityarthaḥ| ‘hitaḥ snigdho'tirūkṣasya’ ityatra ‘trividhaḥ sa hito rūkṣe’ iti kecit paṭhanti| ‘pittāsṛgvraṇavātanut’ ityatra ‘pittāsṛgvraṇanāśana’ iti paṭhanti||22||
snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ | snehanaḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate tu saḥ ||23||
snehanapuṭapākamāha- snehetyādi| snehamāṃsamiti snehapradhānaṃ māṃsam, ānūpamityarthaḥ, ‘sarpirmāṃsa’ iti kecit paṭhanti| svādvauṣadhaiḥ kākolyādibhiḥ, kṛtaḥ saṃskṛtaḥ||23||
jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasambhṛtaiḥ | kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ ||24|| samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ | lekhano vākśataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate ||25||
lekhanapuṭapākamāha- jāṅgalānāmityādi| jāṅgalā eṇādayaḥ| yakṛt kālakhaṇḍāni, māṃsāni ca kālakhaṇḍāsannānyeva| vidrumaḥ pravālaḥ, sindhujaṃ saindhavam||24-25||
stanyajāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ | lekhanāttriguṇaṃ dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ ||26||
ropaṇapuṭapākamāha- stanyajāṅgaletyādi| stanyaṃ strīstanyaṃ, jāṅgaletyatra māṃsamiti śeṣaḥ; ‘madhvājya’ ityatra ‘medhyājya’ iti kecit paṭhanti, medhyājyaṃ gavyaṃ ghṛtamiti vyākhyānayanti||26||
vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam | snehasvedau dvayoḥ kāryau, kāryo naiva ca ropaṇe ||27||
idānīṃ snehanalekhanayoḥ pūrvakarmāha- vitaredityādi| ropaṇaṃ puṭapākaṃ parityajya tarpaṇoktaṃ dhūmaṃ dvayorvitaret kuryāt, tathā snehasvedau dvayoreva kāryāviti piṇḍārthaḥ||27||
ekāhaṃ vā dvyahaṃ vā'pi tryahaṃ vā'pyavacāraṇam |28|
ekāhamityādi| ekāhaṃ ślaiṣmike netraroge puṭapākasyāvacāraṇaṃ, dvyahaṃ paittike, tryahaṃ vātike; anye tu ekāhaṃ lekhanīyasyāvacāraṇaṃ, dvyahaṃ snehanasya, tryahaṃ ropaṇīyasyeti|28|-
yantraṇā tu kriyākālāddviguṇaṃ kālamiṣyate ||28||
tarpaṇapuṭapākayorekatra parihāryakālamuddiśannāha- yantraṇā tu kriyākālāddviguṇamityādi| kriyākālāt snehapānāderārabhya yaḥ kālastasmād dviguṇaḥ kālaḥ; na punastarpaṇakālāt, tasyālpatvāt||28||
tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca | nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte tathā ||29||
parihāryāṇyāha- tejāṃsyanilamityādi| tejāṃsi dīpajvālāprabhṛtīni, anilaṃ sammukhavāyuṃ, bhāsvarāṇi ādityādīni||29||
mithyopacārādanayoryo vyādhirupajāyate | añjanāścyotanasvedairyathāsvaṃ tamupācaret ||30||
adhunā tayorvyāpaccikitsābījamuddiśannāha- mithyopacārādityādi| anayoḥ tarpaṇapuṭapākayoḥ||30||
prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu | sukhasvapnāvabodhyakṣi puṭapākaguṇānvitam ||31||
puṭapākasya samyagyogamāha- prasannavarṇamityādi||31||
atiyogādrujaḥ śophaḥ piḍakāstimirodgamaḥ |32|
puṭapākasyātiyogamāha- atiyogādruja ityādi|32|-
pāko'śru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamastathā ||32||
puṭapākasya hīnayogamāha- pāka ityādi| harṣo vedanāviśeṣo'ntaḥśītakaraḥ||32||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākaprasādhanam | dvau bilvamātrau ślakṣṇasya piṇḍau māṃsasya peṣitau ||33|| dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ | tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam ||34|| (kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalībhavaiḥ 4 ) | mṛdāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairavakūlayet ||35|| katakāśmantakairaṇḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ | sakṣīradrumakāṣṭhairvā gomayairvā'pi yuktitaḥ ||36|| svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ nṛṇām | tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavacārayet ||37|| kanīnake niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ | rakte pitte ca tau śītau koṣṇau vātakaphāpahau ||38||
ata ūrdhvamityādi| ślakṣṇasya māṃsasya dvau piṇḍau bilvamātrau pratyekaṃ palapramāṇau kāryavityarthaḥ| dravyāṇāṃ bilvamātramiti snehanalekhanaropaṇeṣu puṭapākeṣu yathākramaṃ madhurauṣadhalekhanadravyatiktadravyāṇāṃ palapramāṇamityarthaḥ| dravāṇāṃ kuḍava iti aṣṭau palāni; keciccatvāri palāni, kasmāt? kuḍavādūrdhvaṃ dviguṇaparibhāṣā| tatra snehanapuṭapākasya peṣaṇāloḍanārthaṃ māṃsarasamadhurauṣadhakaṣāyakṣīrāṇi, lekhanasya madhumastutriphalodakāni, ropaṇasya tiktakaṣāya iti| avakūlayet vipacet| kṣīradrumā vaṭādayaḥ| yuktita iti padamavakūlayedityatra sambandhanīyam| yuktistu ‘puṭapākasya pāko'yaṃ bahirāraktavarṇatā’ iti| idānīṃ tarpaṇapuṭapākayordoṣopayogidharmantaraṃ nirdiśannāha- rakte ityādi||33-38||
atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau | aplutau śītalau cāśrustambharuggharṣakārakau ||39|| atimātrau kaṣāyatvasaṅkocasphuraṇāvahau | hīnapramāṇau doṣāṇāmutkleśajananau bhṛśam ||40||
tarpaṇapuṭapākayorviruddhaguṇamātrayorvyāpado nirdiśannāha- atyuṣṇetyādi| aplutau mandaplatau||39-40||
yuktau kṛtau dāhaśopharugdharṣasrāvanāśanau | kaṇḍūpadehadūṣīkāraktarājivināśanau ||41|| tasmāt pariharan doṣān vidadhyāttau sukhāvahau |42|
yuktau kṛtāvityādi| dūṣīkā netramalaḥ, doṣān atyuṣṇatīkṣṇādikān||41||-
vyāpadaśca yathādoṣaṃ nasyadhūmāñjanairjayet ||42||
idānīṃ vyāpaccikitsāmāha- vyāpadaśca yathādoṣamityādi| vyāpado dāhapākādikāḥ, yathādoṣaṃ doṣānatikrameṇa||42||
ādyantayoścāpyanayoḥ sveda uṣṇāmbucailikaḥ | tathā hito'vasāne ca dhūmaḥ śleṣmasamucchritau ||43||
idānīṃ tarpaṇapuṭapākayoḥ pūrvakarma paścātkarma cāha- ādyantayoścāpyanayorityādi| anayoḥ tarpaṇapuṭapākayoḥ| sveda uṣṇāmbucailika iti uṣṇāmbusiktena karpaṭena sveda ityarthaḥ| ‘tathā hito'vasāne ca dhūmaḥ śleṣmasamutthitau’ iti kecit paṭhanti||43||
yathādoṣopayuktaṃ tu nātiprabalamojasā | rogamāścyotanaṃ hanti sekastu balavattaram ||44||
idānīmāścyotanasekāvāha- yathādoṣopayuktamityādi| yathādoṣopayuktamiti vātādije netraroge vātādiharadravyasiddhamāścyotanamityarthaḥ| nātiprabalaṃ nātyutkaṭaṃ rogam| ojasā śaktyā| sekastu balavattaramiti yathādoṣopayuktaḥ pariṣekaḥ punarbalavattaramiti prabalaṃ rogaṃ hanti| tau cāścyotanasekau caturthe'hanyāgatarogalakṣaṇe 5 prayoktavyau| tathā ca videhaḥ- “prāgevākṣyāmaye kāryaṃ trirātraṃ laghubhojanam| upavāsastryahaṃ vā syānnaktaṃ vā'pyaśanaṃ tryaham|| tataścaturthe divase vyādhiṃ sañjātalakṣaṇam| samīkṣyāścyotanaiḥ sekairyathāsvamupapādayet”- iti||44||
tau tridhaivopayujyete rogeṣu puṭapākavat |45|
tāvityādi| tau āścyotanasekau| tridhaiveti snehanalekhanaropaṇabhedena puṭapākavattriprakārāvityarthaḥ| tayośca peṣaṇāloḍanārthaṃ dravāṇi 6 puṭapākoktānyeva| tayoreva samyagyogo hīnayogo mithyāyogaśca puṭapākavat| āścyotanasya dhāraṇakālaḥ puṭapākavat| pariṣekasya punarihaivāgre dhāraṇakālaṃ kathayiṣyāmaḥ| kecidāścyotanasekayoḥ puṭapākād dviguṇaṃ 7 kālaṃ manyante| tanna, ‘sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mata’ ityatroktena saha virodhāpatteḥ|45|-
lekhane sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa ||45|| āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe |46|
lekhanādīnāmāścyotanānāṃ bindusaṅkhyāmāha- lekhane sapta cāṣṭau vetyādi| lekhane lekhanāścyotane saptāṣṭau vā bindavaḥ||45||-
sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mataḥ ||46||
idānīṃ pariṣekasya dhāraṇakālamāha- sekasyetyādi| tatra lekhanapariṣekasya vākśatadvayaṃ dhāraṇakālaḥ, snehanasya vākśatacatuṣṭayaṃ, ropaṇasya ṣaḍvākśatāni||46||
athavā kāryanirvṛtterupayogo yathākramam |47|
pakṣāntaramāha- athavetyādi| kāryanirvṛttiḥ vyādherupaśamaḥ prakṛtivarṇopapattiḥ kriyāpāṭavaṃ vedanopaśamaśca kāryaṃ, tasya niṣpattiḥ kāryanirvṛttiḥ| yathākramaṃ śanaiḥ śanairityarthaḥ| ayaṃ kāryanirvṛttilakṣaṇo dhāraṇakāla āścyotanasekayoḥ| anye tu sarveṣāṃ tarpaṇādīnāmayaṃ dhāraṇakāla iti vadanti| apare tu puṭapākasekayorayaṃ kālaḥ; tatra puṭapākasekayordravyabhedato bhedaḥ|47|-
pūrvāparāhṇe madhyāhne rujākāleṣu cobhayoḥ ||47||
idānīmāścyotanasekayoryathādoṣaṃ prayogakālamāha- pūrvāparāhṇa ityādi| kaphaje vyādhau pūrvāhṇe lekhanāvāścyotanasekau prayojyau, vātaje'parāhṇe snehanau, raktapittaje madhyāhne ropaṇau| rujākāleṣu cetyāvasthikaḥ kālaḥ, tena yadaiva rugutpadyate tadaiva sekāścyotanau prayojyau| ubhayoḥ āścyotanasekayoḥ| kecit pariṣekasyaivāyaṃ prayogakāla iti kathayanti||47||
yogāyogāt snehaseke tarpaṇoktān pracakṣate |48|
idānīṃ pariṣekasya dravyaviśeṣakṛtasya saṅkṣepārthaṃ yogāyogalakṣaṇamāha- yogāyogānityādi| yogaḥ samyagyogaḥ, ayogaḥ samyagyogābhāvaḥ| tenāyogaśabdena hīnamithyātiyogāḥ prāpyante, ataḥ pṛthaṅnehoktāḥ| anye tu, ayoge ityatra naśabdenaiva hīnayogamithyāyogāvākṣiptau, atiyogasya tu mātrākālābhyāmeva paryudāsaḥ kṛta iti| snaihike kevalaghṛtapariṣeke| tarpaṇoktān sukhasvapnāvabodhitvamityādīn| idaṃ yogāyogalakṣaṇaṃ kevalaṃ snehapariṣekasyaiva boddhavyaṃ, kṣīrekṣurasādikṛtasya snehanīyākhyapariṣekasya yogāyogalakṣaṇaṃ puṭapākavat kathitam|48|-
rogāñchirasi sambhūtān hatvā'tiprabalān guṇān ||48|| karoti śiraso bastiruktā ye mūrdhatailikāḥ | śuddhadehasya sāyāhne yathāvyādhyaśitasya tu ||49|| ṛjvāsīnasya badhnīyādvastikośaṃ tato dṛḍham | yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet ||50|| tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhānavit |51|
śirobastimāha- rogānityādi| atiprabalān śirasi sambhūtān rogān śirobhitāpādīn hatvā śirobastirye mūrdhatailikā guṇā uktāstān karotīti sambandhaḥ| śiro'tra grīvāparyantaṃ grāhyaṃ, natu ṣaḍaṅgulotsedham| mūrdhatailikā guṇā śirogatāṃstathā rogānityādayaḥ śirasaḥ pratipūraṇaparyantā anāgatābādhapratiṣedhoktāḥ| śuddhadehasya vamanādibhirnirmalaśarīrasya; athavā śuddhadehasya nasyādibhirviśuddhamastakasya, dehāvayave'pi dehopacārāt; athavā śiraḥśuddhāvapi dehasya śuddhiriti| sāyāhne dināvasāne| yathāvyādhyaśitasyeti vyādhipratyanīkaṃ bhuktavata ityarthaḥ| ṛjviti ṛju yathā syādevaṃ bastikośaṃ badhnīyāt, ‘keśānta’ iti śeṣaḥ| athavā ṛjviti āsīnasya viśeṣaṇam| bastikośamityuktenaiva paṭṭacelikāmāṣacūrṇādikamākṣiptam| yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ yathāvyādhidoṣadūṣyahitadravyasiddhasnehapūrṇam| saṃyamya dhārayet yāvat keśabhūmerupari dvyaṅgulaṃ baddhvā dhārayet| kiyatkālaṃ śirobastiṃ dhārayedityāha- tarpaṇoktamityādi| tarpaṇoktamakṣitarpaṇakathitakālaṃ daśaguṇaṃ śirobastiravacāryaḥ| yathādoṣamiti tatra ṣaṇmātrāsahasrāṇi śleṣmaṇi, aṣṭau sahasrāṇi pitte, daśasahasrāṇi vāte iti; aparaṃ ca vātarogacikitsite śirogatavātaprastāve vyākhyātam| kecidamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||47-50||
vyaktarūpeṣu doṣeṣu śuddhakāyasya kevale ||51|| netra eva sthite doṣe prāptamañjanamācaret | lekhanaṃ ropaṇaṃ cāpi prasādanamathāpi vā ||52||
idānīmañjanasyāvasthikaṃ kālamuddiśannāha- vyaktarūpeṣvityādi| vyaktarūpeṣu sāmatāpagamena vyaktātmarūpaprāpteṣu| śuddhakāyasya sirāvyadhivirecananirūhaśirovirecanairhṛtamaladehasya| kevale anyadoṣāsaṃsṛṣṭe| netre eva sthite akṣigolakatvaṅmātrasthite, na punaḥ pakṣmādyāśrite| prāptaṃ yuktam| kecit ‘doṣeṣu’ ityatra ‘rogeṣu’ iti paṭhanti, rogaśabdo doṣeṣvapi vartate iti vyākhyānayanti| idānīmañjanabhedaṃ nirdiśannāha- lekhanamityādi||51-52||
tatra pañca rasān vyastānādyaikarasavarjitān | pañcadhā lekhanaṃ yuñjyādyathādoṣamatandritaḥ ||53||
lekhanamāha- tatretyādi| pañcarasān pañcarasadravyāṇītyarthaḥ| ādyaikarasavarjitān madhurarasavarjitān| pañcadheti vātapittaśleṣmaraktasannipātabhedena| yathādoṣaṃ doṣānatikrameṇa| tatra vāte amlalavaṇau, pitte tiktakaṣāyau, śleṣmaṇi kaṭutiktakaṣāyāḥ, rakte pittavat, sannipāte rasadvayaṃ trayaṃ vā| sannipātenaiva saṃsargo'varuddhaḥ, ato'tra pṛthaṅnoktaḥ| lekhanaṃ doṣasrāvaṇānnayanasya riktīkaraṇam||53||
netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritam | mukhanāsākṣibhirdoṣamojasā srāvayettu tat ||54||
lekhanaṃ yathā doṣasya srāvaṇaṃ kurute tathā darśayannāha- netretyādi| netravartmanoryāḥ sirā yaśca kośo yāni ca srotāṃsi tatra sthitaṃ doṣaṃ, tathā śṛṅgāṭakamarmāśritaṃ ca doṣaṃ tallekhanāñjanaṃ mukhādibhirojasā prabhāveṇa srāvayediti piṇḍārthaḥ||54||
kaṣāyaṃ tiktakaṃ vā'pi sasnehaṃ ropaṇaṃ matam | tatsnehaśaityādvarṇyaṃ 8 syāddṛṣṭeśca balavardhanam ||55||
ropaṇamāha- kaṣāyetyādi| sasneham īṣadghṛtayuktam||55||
madhuraṃ snehasampannamañjanaṃ tu prasādanam | dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitam ||56||
prasādanamāha- madhuramityādi| dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ dṛṣṭisthadoṣaprasādārthamityarthaḥ||56||
yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ | añjanāni yathoktāni prāhṇasāyāhnarātriṣu ||57||
yathetyādi| tāni yathoktāni lekhanādīnyañjanāni rogaviśāradairvaidyairyathādoṣaṃ prāhṇasāyāhnarātriṣu prayojyānīti piṇḍārthaḥ| tatra pūrvāhṇe śleṣmaroge lekhanāñjanaṃ, sāyāhne vātaje, rātrau pittaje| anye tu ādau śodhanāñjanaṃ, tato ropaṇaṃ; apare tu prasādanamiti vadanti| aparamapi ṛtubhedādarthāntaramasti, tacca vistarabhayānna likhitam||57||
guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni tu | yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ ||58||
idānīmapyekaikamañjanaṃ guṭikādibhedāttriprakāramiti darśayannāha- guṭikārasetyādi| raso'tra ghanaraso rasakriyetyarthaḥ| yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāmiti etenaitaduktaṃ bhavati- mahābalānāṃ rogāṇāṃ guṭikāñjanaṃ, madhyānāṃ rasakriyāñjanaṃ, hīnānāṃ cūrṇāñjanam||58||
hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya pramāṇataḥ | prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya ca ||59||
idānīṃ pramāṇāvasaraḥ- hareṇumātrā vartirityādi| hareṇuḥ vartulakalāyaḥ, adhyardhā sārdhakalāyapramāṇetyarthaḥ, dviguṇā dvikalāyapramāṇetyarthaḥ||59||
rasāñjanasya mātrā tu yathāvartimitā 9 matā |60|
guṭikāñjanapramāṇamabhidhāya rasakriyāñjanapramāṇamāha- rasāñjanasyetyādi| rasāñjanasya rasakriyāñjanasya, ‘rasāñjanadravyasya’ ityeke, tanmate rasakriyāñjanapramāṇamanyatrānveṣaṇīyam| yathāvartimitā matā iti yathāsvavartipramāṇamātretyarthaḥ| tatra lekhanarasakriyāñjanasya lekhanavartivat pramāṇaṃ, ropaṇasya ropaṇavartivat, prasādanasya prasādanavartivat|60|-
dvitricatuḥśalākāśca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ ||60||
cūrṇāñjanapramāṇamāha- dvitricaturityādi| anupūrvaśo lekhanādīnāmañjanānāmānupūrvyeṇetyarthaḥ| tatra śalākādvayaṃ lekhanacūrṇasya, tisro ropaṇasya, catasraḥ prasādanasya||60||
teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhājanānyapi | sauvarṇaṃ rājataṃ śārṅgaṃ tāmraṃ vaidūryakāṃsyajam ||61|| āyasāni ca yojyāni śalākāśca yathākramam |62|
idānīmañjanāni kiṅguṇe kimmaye pātre sthāpayitavyāni, tathā kiṅguṇāni kimmayaśalākānītyāha- teṣāmityādi| tulyaguṇānīti sauvarṇe madhuraṃ, rājate amlaṃ, śārṅge meṣaśṛṅgamaye lavaṇaṃ, tāmre lohamaye vā kaṣāyaṃ, vaidūrye kaṭukaṃ, kāṃsye tiktaṃ, śītāñjanaṃ tu nalādimaye, evaṃ samānaguṇāni bhājanāni vidadhyāt kuryāt| śalākāścaiṣāṃ bhājanadravyaguṇena yathākramameva vyākhyātāḥ||61||-
vaktrayormukulākārā kalāyaparimaṇḍalā ||62|| aṣṭāṅgulā tanurmadhye sukṛtā sādhunigrahā |63|
tāsāṃ śalākānāmākāramuddiśannāha- vaktrayormukulākāretyādi| mukulākārā mallikādimukulasyeva nirgacchato yadvanmukhaṃ tadākārā; kalāyaparimaṇḍalatvena tīkṣṇāgratvaniṣedhaḥ; sukṛtā karkaśādidoṣarahitā; sādhunigrahā sukhagrahetyarthaḥ||62||-
audumbaryaśmajā vā'pi śārīrī vā hitā bhavet ||63||
idānīṃ tāmrādijānāṃ śalākānāṃ hitatvaṃ pratipādayannāha- audumbarītyādi| audumbarī tāmramayī, aśmajā vaidūryādipāṣāṇajā, śārīrī śṛṅgādijā, apiśabdāt suvarṇādijā'pi hitetyarthaḥ| tathā ca tantrāntare,- “āyasī ropaṇe, tāmrā lekhye, haimī prasādane| śeṣā api yathādoṣaṃ prayojyā rasakovidaiḥ”- iti| kecit śārīrīśabdena aṅgulimācakṣate, tannecchati gayī||63||
vāmenākṣi vinirbhujya hastena susamāhitaḥ | śalākayā dakṣiṇena kṣipet kānīnamañjanam ||64|| āpāṅgyaṃ vā yathāyogaṃ kuryāccāpi gatāgatam | vartmopalepi vā yattadaṅgulyaiva prayojayet ||65||
vāmenetyādi| nirbhujya vakrīkṛtya| kanīnyāṃ nāsāsamīpe netrāvayave añjanaṃ kānīnaṃ, taccāñjanaṃ kanīnakapradeśādapāṅgaṃ nayet, āpāṅgyaṃ ceti apāṅge netrānte bhavam āpāṅgyaṃ, taccāpāṅgapradeśāt kanīnakapradeśaṃ nayet| paraṃ yathāyogaṃ yathā'tiyogahīnayogau na bhavata ityarthaḥ| evaṃ gatāgatamapi kuryāt| etacchalākayā antarnayanamañjanapraṇidhānaṃ boddhavyam| antarnayanapraṇidhānamabhidhāya bahirañjanapraṇidhānamāha- vartmetyādi| vartmopalepi vartmopalepanayogyam||64-65||
akṣi nātyantayorañjyādbādhamāno'pi vā bhiṣak |66|
akṣītyādi| antayoḥ kanīnakāpāṅgayoḥ| nātyañjyāt īṣadañjyāt, kṣatabhayāt| bādhamāno'pi veti bādhāṃ kurvan vaidyo vā nāñjyādityarthaḥ| ‘akṣi nātyantayorañjyāt’ ityatra ‘nātyantamañjayedakṣi’ iti kecit paṭhanti; tatra ca pāṭhe sarvatrāpyatyantāñjananiṣedhaḥ kṛto bhavati|66|-
na cānirvāntadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ samprayojayet ||66|| doṣaḥ pratinivṛttaḥ san hanyād dṛṣṭerbalaṃ tathā |67|
idānīmakāle prakṣālananiṣedhamāha- na cetyādi| na cānirvāntadoṣe iti niścayena samyagyogena na vānto'śrudūṣikādirūpo doṣo yena tasminnityarthaḥ| dhāvanaṃ na samprayojayet prakṣālanaṃ na prayojayet, doṣapratyāvṛttihetutvāt| akālaprakṣālanāt kiṃ syādityāha- doṣa ityādi| pratinivṛttaḥ punarāvṛttaḥ| tathetyakālaprakṣālanaprakāreṇetyarthaḥ||66||-
gatadoṣamapetāśru paśyedyat samyagambhasā ||67|| prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ |68|
kīdṛśaṃ punaścakṣuḥ prakṣālyamityāha- gatadoṣamityādi| pratyañjanaṃ tīkṣṇāñjanena kaṭubhūtanayanasya yadañjanaṃ śītaṃ, tathā śītena jaḍībhūtanayanasya yattīkṣṇamañjanamityarthaḥ| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti, tannecchati gayī||67||-
śramodāvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ ||68|| vegāghātaśirodoṣaiścārtānāṃ neṣyate'ñjanam | rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṃrambhasambhavāt ||69||
idānīmañjanasya pūrvāhṇādikān kālān sāmānyena svasthāturayoḥ pratipādya, āvasthikeṣu kāleṣvañjananiṣedhamāha- śramodāvartetyādi| śramādibhirārtānāṃ puruṣāṇāmañjanaṃ neṣyata iti sambandhaḥ| kecidatra ‘śānte bhīte prarudite madyapīte navajvare| uṣṇe vegābhighāte ca nāñjanaṃ sampraśasyate’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| kasmācchramādibhirārtānāmañjanaṃ neṣyata ityāha- rāgarugityādi| saṃrambhaḥ śvayathuḥ||68-69||
nidrākṣaye kriyāśaktiṃ, pravāte dṛgbalakṣayam | rajodhūmahate rāgasrāvādhīmanthasambhavam ||70|| saṃrambhaśūlau nasyānte, śiroruji śirorujam | śiraḥsnāte'tiśīte ca ravāvanudite'pi ca ||71|| doṣasthairyādapārthaṃ syāddoṣotkleśaṃ karoti ca | ajīrṇe'pyevameva syāt srotomārgāvarodhanāt ||72|| doṣavegodaye dattaṃ kuryāttāṃstānupadravān | tasmāt pariharan doṣānañjanaṃ sādhu yojayet ||73||
idānīṃ sāmānyenāñjanavaiguṇyena vyāpadaḥ pradarśya prativaiguṇyaṃ vyāpada āha- nidrākṣaye ityādi| kriyāśaktiṃ nimeṣonmeṣaṇādīnāmaśaktim ‘añjanaṃ karoti’ ityadhyāhāryam| kecit kriyāsaṅgamiti paṭhanti| pravāte ityādi| dṛgbalaṃ dṛṣṭerbalamityarthaḥ| saṃrambhaḥ śvayathuḥ| apārtham akiñcitkaram| etaduktaṃ bhavati- etaiḥ snānādibhiḥ sthirīkṛtasya doṣasya nirharaṇaṃ kartumañjanaṃ na śankotītyarthaḥ| evamevetyapārthakamañjanaṃ syāt doṣotkleśaṃ ca karotītyarthaḥ| upadravān rāgaśophādikān| sādhu yojayediti deśakālāvasthāpekṣamityarthaḥ||70-73||
lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrtitaḥ |74|
lekhanasyetyādi| lekhanasya lekhanāñjanasyaiṣa pūrvoktaḥ pratiṣedhakālaḥ|74|-
vyāpadaśca jayedetāḥ sekāścyotanalepanaiḥ ||74|| yathāsvaṃ dhūmakavalairnasyaiścāpi samutthitāḥ |75|
akālāñjanakṛtānāṃ vyāpadāṃ cikitsitamāha- vyāpada ityādi| etā rāgarujādyāḥ samutthitā vyāpado yathāsvaṃ sekādibhirjayediti sambandhaḥ||74||-
viśadaṃ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam ||75|| saṃśāntopadravaṃ netraṃ viriktaṃ samyagādiśet |76|
idānīṃ lekhanāñjanasya samyagyogalakṣaṇamāha- viśadamityādi||75||-
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastaṃ rūkṣamatīva ca ||76|| netraṃ virekātiyoge syandate cātimātraśaḥ |77|
lekhanāñjanasyātiyogalakṣaṇamāha- jihmamityādi| jihmaṃ vakraṃ, dāruṇaṃ kaṭhinaṃ, syandate sravati||76||-
tatra santarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpaham ||77||
lekhanāñjanātiyogapratīkāramāha- tatretyādi| tatreti lekhanāñjanātiyoge ityarthaḥ||77||
akṣi mandaviriktaṃ syādudagrataradoṣavat |78|
lekhanāñjanasya hīnayogamāha- akṣi mandaviriktamityādi| udagrataradoṣavat utkaṭataradoṣayuktam|78|-
dhūmanasyāñjanaistatra hitaṃ doṣāvasecanam ||78||
hīnayogapratīkāramāha- dhūmanasyāñjanairityādi| kecidatra ‘nasyadhūmāñjanālepairjayecchleṣmāṇamīritam’ iti pāṭhaṃ paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ||78||
snehavarṇabalopetaṃ prasannaṃ doṣavarjitam | jñeyaṃ prasādane samyagupayukte'kṣi nirvṛtam ||79||
prasādanāñjanasya samyagyogamāha- snehetyādi| nirvṛtaṃ sarvakriyākṣamam, upaśāntopadravamiti yāvat||79||
kiñjiddhīnavikāraṃ syāttarpaṇāddhi kṛtādati |80|
prasādanāñjanātiyogamāha- kiñcidityādi| tarpaṇādatikṛtāt sakṛdatikṛte prasādanāñjane kiñciddhīnavikāraṃ cakṣuḥ syāditi tātparyārthaḥ|80|-
tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu ||80||
prasādanāñjanātiyogacikitsāmāha- tatretyādi| doṣaharaṃ kaphaharamityarthaḥ| mṛdu mṛduvīryaṃ śītavīryamityarthaḥ; uṣṇena hi nayanaṃ duṣyati na tu prasādyate||80||
sādhāraṇamapi jñeyamevaṃ ropaṇalakṣaṇam | prasādanavadācaṣṭe tasmin yukte'tibheṣajam ||81||
idānīṃ ropaṇāñjanasya samyagyogamatiyogaṃ cātideśenāha- sādhāraṇamityādi| evaṃ ropaṇalakṣaṇamiti prasādanāñjanasya samyagyogātiyogaprakāreṇa ropaṇāñjanasya samyagyogātiyogalakṣaṇaṃ jñeyam| paraṃ sādhāraṇaṃ nātisnigdharūkṣamiti yāvat| anye tu ropaṇalakṣaṇamevaṃ prasādanāñjanavyañjanena sādhāraṇaṃ samānaṃ jñeyamiti vyākhyānayanti| ropaṇāñjanātiyoge cikitsāmāha- prasādanavadityādi| tasmin ropaṇāñjane'tiprayukte prasādanavat prasādanāñjanātiyogavadbheṣajamācaṣṭe brūyāditi piṇḍārthaḥ||81||
snehanaṃ ropaṇaṃ vā'pi hīnayuktamapārthakam |82|
idānīṃ prasādanaropaṇayorhīnayogamāha- snehanamityādi| snehanaṃ prasādanāñjanam| apārthakam akiñcitkaram|82|-
kartavyaṃ mātrayā tasmādañjanaṃ siddhimicchatā ||82||
kartavyamityādi| mātrayeti yathā hīnātiyogau na bhavataḥ| siddhiṃ vikāranivṛttim| asyāgre vidyamānapustakeṣu ‘dhūmairnasyāñjanairvā'pi doṣaśeṣaṃ śamaṃ nayet’ iti pāṭho vidyate, sa jejjaṭādibhirna paṭhitaḥ, tasmānna paṭhitavyaḥ||82||
puṭapākakriyadyāsu kriyāsveṣai(kai)va kalpanā | sahasraśaścāñjaneṣu bījenoktena pūjitāḥ ||83||
idānīmañjanoktena madhurarasavarjapañcarasena lekhanāñjanakalpanābījena, tathā tiktakaṣāyeṇa sasnehena ropaṇāñjanakalpanābījena, tathā madhurarasena snehasampannena prasādanāñjanakalpanābījena, puṭapākādyāsu kriyāsvañjaneṣvapi lekhanaropaṇaprasādanakalpanāḥ sahasraprakārāḥ kalpanīyā ityāha- puṭapāketyādi| añjaneṣūktena lekhanaropaṇaprasādanākhyena bījena puṭapākakriyādyāsu kriyāsu tathā'nukteṣvañjaneṣvapyauṣadhakalpanāḥ lekhanaropaṇaprasādanākhyāḥ sahasraśaḥ pūjitā iti piṇḍārthaḥ| puṭapākakriyādyāsvityatra ādiśabdāt sekāścyotanādayo gṛhyante| anye tvañjanoktena hīnayogātiyogacikitsābījena puṭapākādihīnātiyogacikitsitaṃ vyācakṣate, tannecchati gayī||83||
dṛṣṭerbalavivṛddhyarthaṃ yāpyarogakṣayāya ca | rājārhānyañjanāgryāṇi nibodhemānyataḥ param ||84||
idānīṃ rogāpaharaṇaprayogāṇyañjanānyabhidhāya svasthāturahitānyañjanānyāha- dṛṣṭerbalavivṛddhyarthamityādi| dṛṣṭirmasuradalamātrā tacchaktibalādhānārthaṃ svasthena prasādāñjanaṃ kāryam, ātureṇa yāpyarogaprasādanāñjanaṃ kāryaṃ; yāpyarogāśca ‘sampaśyataḥ ṣaḍapi ye'bhihitāstu kācā’ ityādiproktāḥ| kecitpāpmarogakṣayāya ceti paṭhanti, pāpmaśabdena ca srāvaṇaṃ kathayanti||84||
aṣṭau bhāgānañjanasya nīlotpalasamatviṣaḥ | audumbaraṃ śātakumbhaṃ rājataṃ ca samāsataḥ ||85|| ekādaśaitān bhāgāṃstu yojayet kuśalo bhiṣak | mūṣākṣiptaṃ tadādhmātamāvṛtaṃ jātavedasi ||86|| khadirāśmantakāṅgārairgośakṛdbhirathāpi vā | gavāṃ śakṛdrase mūtre dadhni sarpiṣi mākṣike ||87|| tailamadyavasāmajjasarvagandhodakeṣu ca | drākṣārasekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca ||88|| sārivādikaṣāye ca kaṣāye cotpalādike | niṣecayet pṛthak cainaṃ dhmātaṃ dhmātaṃ punaḥ punaḥ ||89|| tato'ntarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ sthitaṃ jale | viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā ||90|| kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya yogataḥ | etaccūrṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe ||91|| dantasphaṭikavaidūryaśaṅkhaśailāsanodbhave | śātakumbhe'tha śārṅge vā rājate vā susaṃskṛte | sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet ||92|| tenāñjitākṣo nṛpatirbhavet sarvajanapriyaḥ | adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ ||93||
tānyañjanāni darśayannāha- aṣṭāvityādi| añjanasya sauvīrāñjanasya, srotojarasāñjanasyetyanye; nīlotpalasamatviṣaḥ nīlotpalavarṇasyetyarthaḥ; ‘nīlotpalasugandhinaḥ’ iti kecit paṭhanti| audumbaraṃ tāmrabhāgaṃ, śātakumbhaṃ suvarṇabhāgaṃ, rājataṃ rūpyabhāgam, etena tāmrādīnāṃ pratyekamekaikaṃ bhāgaṃ, evamekādaśa bhāgāḥ pūryante| mūṣā mṛtkalpitā; sā tu dhātuvādināṃ gṛhe prasiddhā| āvṛtaṃ vilīnaṃ, jātavedasi agnau, aṅgāraiḥ dagdhanirvāpitakṛṣṇavarṇakāṣṭhakhaṇḍaiḥ, gośakṛdbhiḥ śuṣkairgopurīṣaiḥ, gavāmiti padaṃ śakṛdrasādiṣu sarpiḥparyanteṣu sambadhyate| mākṣike madhuni, vasā śuddhamāṃsasnehaḥ| antarīkṣe tathā jale pānīye| plotabaddhaṃ karpaṭabaddham| kecicchikyāropitaṃ pānīyamāntarīkṣaṃ kathayanti| viśoṣya saptarātrādanantaraṃ tadañjanaṃ śoṣayitvetyarthaḥ| muktā mauktikaṃ, vidrumaṃ pravālaṃ, kālānusārivā tagaramūlaṃ, jejjaṭastu dvitīyasārivāmāha| śuciriti vaidyaviśeṣaṇam| āvāpya prakṣipya, yogataḥ alpamātrayā| anye tu sauvīrāñjanādīnāṃ caturthāṃśena muktādicūrṇaṃ prakṣipyeti vyākhyānayanti| nihitaṃ nikṣiptam| asano bījakaḥ, śātakumbhe suvarṇamaye, śārṅge meṣaśṛṅgamaye| kecidatra sphaṭikavaidūryādibhājanapāṭhaṃ na paṭhanti; te cātra pātrāṇāṃ tāmrarajatasuvarṇānāṃ śubhabhājanaṃ gṛhṇanti| sahasrapākavat śaṅkhadundubhinirghoṣādinā, pūjyaṃ pūjanīyam| kṛtveti padaṃ nihitamityatra sambandhanīyam| kecit sahasrapākavat pūjāṃ kṛtveti paṭhanti| adhṛṣyaḥ agamyaḥ| sarvabhūtānāṃ devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgānāmaṣṭānām| ‘dṛṣṭirāgavivarjitaṃ’ iti kecit paṭhanti, rāgaśabdena ‘sampaśyataḥ ṣaḍapi ye'bhihitāstu kācā’ iti vyākhyānayanti||85-93||
kuṣṭhaṃ candanamelāśca patraṃ madhukamañjanam | meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca ||94|| utpalasya bṛhatyośca padmasyāpi ca keśaram | nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutthamuttamam ||95|| kukkuṭāṇḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ sarocanām | maricānyakṣamajjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagopikām ||96|| kṛtvā sūkṣmaṃ tataścūrṇaṃ nyasedabhyarcya pūrvavat | etadbhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ ||97||
kuṣṭhamityādi| vakraṃ tagaraṃ, ratnāni sapta padmarāgamarakatanīlavavaidūryamuktāpravālahemāni| utpalasya nīlotpalasya, puṣpāṇi kusumāni, bṛhatyoḥ kaṇṭakārīdvayasyāpi kusumāni, tutthamuttamaṃ mayūragrīvākhyaṃ, kecit tutthaṃ kharparikātutthaṃ, uttamaṃ mayūragrīvākhyatutthamiti vyākhyānayanti, gṛhagopikā gṛhagodhikā, gṛhakāriketyanye| nyaset śubhe bhājane prakṣipet| abhyarcya śaṅkhadundubhinirghoṣādinā pūjāṃ kṛtvā| pūrvavat yādṛgguṇaṃ pūrvāñjanaṃ tādṛgguṇametadapi syādityarthaḥ| anye tu pūrvavat śaṅkhadundubhinirghoṣādinā'bhyarcyetyāhuḥ| bhadrodayaṃ bhadrasya kalyāṇasya udayo lābho yasmāttattathā; anye tu bhadra udayo yasyetyāhuḥ||94-97||
vakraṃ samaricaṃ caiva māṃsīṃ śaileyameva ca | tulyāṃśāni samānaistaiḥ samagraiśca manaḥśilā ||98|| patrasya bhāgāścatvāro dviguṇaṃ sarvato'ñjanam | tāvacca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavaccaitadañjanam ||99||
vakramityādi| samānaistaiḥ samagraiśca manaḥśileti samabhāgaiḥ sarvadravyaiḥ samā manaḥśiletyarthaḥ| patrasya bhāgāścatvāra iti ādyadravyāt patrakasya catvāro bhāgāḥ| dviguṇaṃ sarvato'ñjanaṃ sarvasmādeva samuditāñjanacūrṇāddviguṇaṃ sauvīrāñjanam; anye tu añjanaśabdena srotojarasāñjanamāhuḥ| tāvacca yaṣṭīmadhukaṃ sauvīrāñjanapramāṇaṃ yaṣṭīmadhukamityarthaḥ| anye tu sarvadravyasamaṃ yaṣṭīmadhukamicchanti| pūrvavat pūrvamaṣṭau bhāgānañjanasyeti yaduktamañjanaṃ tattulyametadapyañjanaṃ phalaśrutyā śaṅkhādidhvanipūjanena bhājanasthāpanena ca| asyāgre keciduśīrādyañjanaṃ paṭhanti, taccābhāvānna likhitam||98-99||
manaḥśilāṃ devakāṣṭhaṃ rajanyau triphaloṣaṇam | lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ ||100|| rodhraṃ sāvarakaṃ cūrṇamāyasaṃ tāmrameva ca | kālānusārivāṃ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca ||101|| tulyāni payasā piṣṭvā guṭikāṃ kārayedbudhaḥ | kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntaye ||102||
manaḥśiletyādi| ūṣaṇaṃ maricam||100-102||
kāṃsyāpamārjanamasī madhukaṃ saindhavaṃ tathā | eraṇḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitam ||103|| ājena payasā piṣṭvā tāmrapātraṃ pralepayet | saptakṛtvastu tā vartyaśchāyāśuṣkā rujāpahāḥ ||104||
kāṃsyāpamārjanamasītyādi| kāṃsyāpamārjanamasī kāṃsyāpamārjanasyollekhananīlikā, nataṃ tagaramūlaṃ, bṛhatyaṃśadvayānvitaṃ bṛhatīphalayorbṛhatīmūlayorvā ādyadravyādyadaṃśadvayaṃ tena samanvitam||103-104||
pathyātutthakayaṣṭyāhvaistulyairmaricaṣoḍaśā | pathyā sarvavikāreṣu vartiḥ śītāmbupeṣitā ||105||
pathyātutthaketyādi| maricasya ṣoḍaśabhāgo yasyāḥ sā maricaṣoḍaśā vartiḥ| pathyā hitā||105||
rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ | piṇḍāñjanāni kurvīta yathāyogamatandritaḥ ||106||
sā punaḥ śuṣkā vartirañjane'vacāryamāṇā nayane kṣatādijananītyāśaṅkya tasyāḥ prayogamāha- rasakriyāvidhānenetyādi| rasakriyāvidhānena rasakriyāyā yadvidhānaṃ nātitanu nātighanaṃ śalākopalepakṣamamaṅgulyupalepakṣamaṃ vā tenetyarthaḥ| piṇḍāñjanāni vartyañjanāni śilāpaṭṭakaghṛṣṭāni piṣṭāni vā| etenaitaduktaṃ- na kadācidapi śuṣkavartyā nayanamañjyāditi tātparyārthaḥ| yathāyogamiti yathā nayane kṣatādayo na bhaveyurityarthaḥ| atandritaḥ analasaḥ| kecidamuṃ ślokamanyathā vyākhyānayanti, tacca vistarabhayānna likhitam||106||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre kriyākalpo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||18||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālakyatantre'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||