19. nayanābhighātapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto nayanābhighātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
kriyākalpānantaraṃ śārīradoṣanimittānāṃ nayanāmayānāmuktatvādbāhyanimittasyāvaśiṣṭatvāccikitsārthaṃ nayanābhighātapratiṣedhādhyāyārambho yukta ityata āha- athāta ityādi| abhighātaśabdenātrābhighātajanitā vedanādayaḥ, teṣāṃ pratiṣedhaścikitsitam| sa cābhighāto mūrtena daṇḍādinā amūrtena bhayaśokādinā vā||1-2||
abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmān | nasyāsyalepapariṣecanatarpaṇādyamuktaṃ punaḥ kṣatajapittajaśūlapathyam ||3|| dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhimāśu kuryāt snigdhairhimaiśca madhuraiśca tathā prayogaiḥ |4|
tamevābhighātaṃ mūrtadaṇḍādijaṃ cikitsābhedayoginaṃ darśayannāha- abhyāhate ityādi| narāṇāṃ bahudhā abhyāhate nayane sati saṃrambharāgatumulāsu rujāsu nasyāsyalepādyaṃ karma kṣatajapittajaśūlapathyaṃ yaduktaṃ tathā snigdhādibhirdṛṣṭiprasādajananaṃ vidhiṃ dhīmānāśu kuryāditi piṇḍārthaḥ| bahudhā bahuprakāram| tathā ca videhaḥ,- “tīkṣṇāñjanātiparikliṣṭeṣu netreṣu vātātapadhūmarajavyāpārakīṭamakṣikāmaśakasparśādibhirabhihateṣu salilakrīḍājāgaraṇalaṅghanāplutābhidruteṣu śrāntaklānteṣu bhayārditeṣu divākarāgnicandragrahanakṣatrakramaṇakarmavividharūpaprekṣaṇādyabhihateṣu durbaleṣu netreṣu rāgadāhatodaśophapākagharṣādivedanāsu”- iti| saṃrambharāgābhyāṃ tumulāḥ saṅkulāḥ saṃrambharāgatumulāstāsu| anye tu saṃrambhaśca rāgaśca tumulaśca saṃrambharāgatumulāstāsu; tumulāḥ pracaṇḍāḥ, saṃrambhaḥ śvayathuḥ, ityarthaṃ vadanti| kṣatajapittajaśūlapathyamiti raktābhiṣyandahitaṃ pittābhiṣyandahitaṃ cetyarthaḥ| anye tu abhighātajo hi vāyuḥ śoṇitapittaṃ dūṣayan tābhyāmevāvṛtaḥ śūlaṃ karotīti taddhitamiti vyākhyānayanti| dṛṣṭiprasādanaṃ nayanagolakaprasādanam||3||-
svedāgnidhūmabhayaśokarujābhighātairabhyāhatāmapi tathaiva bhiṣak cikitset ||4||
‘abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇām’ ityatra mūrtānāṃ daṇḍādīnāmabhighāte yaccikitsitamabhihitaṃ tadeva cikitsitamamūrtānāmapi svedādīnāmabhighāte'tidiśannāha- svedāgnidhūmabhayetyādi| tathaiva cikitset pūrvoktaprakāreṇa cikitset| evaṃ saptāhādarvāgeva| ‘abhyāhate tu nayane’ ityatra pūrvavākye bahudhātvaṃ mūrtadaṇḍādyabhighātasya bodhyam, ihāmūrtābhighātacikitsitamabhidhīyate||4||
sadyohate nayana eṣa vidhistadūrdhvaṃ syanderito bhavati doṣamavekṣya kāryaḥ |5|
idānīṃ pūrvokto vidhiḥ saptāhādarvāgeva kāryastadūrdhvamanyo vidhirityāha- sadyohata ityādi| sadyohate saptāhādarvāgevetyarthaḥ| eṣa vidhiḥ pūrvokto vidhiḥ| tadūrdhvaṃ saptāhādūrdhvam| syanderito vātābhiṣyandokto vidhiḥ|5|-
abhyāhataṃ nayanamīṣadathāsyabāṣpasaṃsveditaṃ bhavati tannirujaṃ kṣaṇena ||5||
idānīṃ kiñcidabhyāhatanayane viśeṣacikitsitamāha- abhyāhatamityādi| āsyabāṣpaṃ mukhaphūtkārajanitoṣmā||5||
sādhyaṃ kṣataṃ paṭalamekamubhe tu kṛcchre trīṇi kṣatāni paṭalāni vivarjayettu | syāt piccitaṃ ca nayanaṃ hyati cāvasannaṃ srastaṃ cyutaṃ ca hatadṛk ca bhavettu yāpyam ||6|| vistīrṇadṛṣṭitanurāgamasatpradarśi, sādhyaṃ yathāsthitamanāviladarśanaṃ ca |7|
idānīṃ paṭalāvagāhanaviśeṣeṇābhighātasya sādhyakṛcchrasādhyāsādhyaviśeṣamāha- sādhyaṃ kṣatamityādi| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti| yādṛṅnayanaṃ yāpyaṃ tādṛgāha- syāt piccitamityādi| avasannam antaḥpraviṣṭaṃ, srastaṃ śithilaṃ, cyutam avalambitaṃ, vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ tathā tanurāgaṃ ca yadasatpradarśi syāt tadapi yāpyam| sādhyamāha- sādhyamityādi||6||-
prāṇoparodhavamanakṣutakaṇṭharodhairunnamyamāśu nayanaṃ yadatipraviṣṭam ||7||
atipraviṣṭanetre cikitsitamāha- prāṇoparodhetyādi| prāṇāyāmena vamanena chikkāpravartanena tathā kaṇṭhanirodhanena vā unnamyamunnamanīyam||7||
netre vilambini vidhirvihitaḥ purastāducchiṅghanaṃ śirasi vāryavasecanaṃ ca |8|
atinirgatanayanasya cikitsitamāha- netra ityādi| vilambini atinirgate, vidhirvihitaḥ purastāditi ‘bhinnaṃ netrakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu yat’ ityādinā proktaḥ| ucchiṅghanaṃ nāsikayā vāyorantaḥpraveśanam| vāryavasecanaṃ śītodakapariṣekaḥ|8|-
ṣaṭsaptatirnayanajā ya ime pradiṣṭā rogā bhavantyamahatāṃ mahatāṃ ca tebhyaḥ ||8|| stanyaprakopakaphamārutapittaraktairbālākṣivartmabhava eva kukūṇako'nyaḥ |9|
idānīṃ vakṣyamāṇakukūṇakena ṣaṭsaptateḥ saṅkhyādhikyamityāśaṅkyamānamāha- ṣaṭsaptatirityādi| ya ime nayanajā rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ pradiṣṭāste'mahatāṃ bālānāṃ tathā mahatāṃ ca bhavanti| tebhyaḥ ṣaṭsaptativikārebhyaḥ stanyaprakopādibhirbālākṣivartmabhava eva anyaḥ kukūṇaka iti samudāyārthaḥ| bālākṣivartmabhava eva na mahatāmakṣivartmani, anyaḥ aparaḥ| yo'sau kukūṇako bālānāmeva bhavati, sa kaphābhiṣyande avaruddho'to na saṅkhyātirekaḥ| ‘stanyaprakopakaphamārutapittaraktaiḥ’ ityatra ‘stanyaprakopajanitaiḥ piśitodayādvā’ ityanye paṭhanti; apare tu ‘piśitocchrayāt’ iti paṭhanti; tau ca necchati jejjaṭaḥ||8||-
mṛdgāti netramatikaṇḍumathākṣikūṭaṃ nāsālalāṭamapi tena śiśuḥ sa nityam ||9|| sūryaprabhāṃ na sahate sravati prabaddhaṃ, tasyāharedrudhiramāśu vinirlikhecca | kṣaudrāyutaiśca kaṭubhiḥ pratisārayettu mātuḥ śiśorabhihitaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt ||10||
idānīṃ tasya kukūṇakasya lakṣaṇamāha- mṛdgātītyādi| nāsālalāṭamapi mṛdgāti| prabaddhaṃ nirantaram| kukūṇakasya sādhanamāha- tasyāharedrudhiramityādi| āharedrudhiraṃ jalaukobhiḥ, vinirlikhet śephālikāpatraiḥ| kaṭubhiḥ trikaṭukādibhiḥ| idānīṃ bālasyauṣadhākṣamatvānmāturevauṣadhamāha- māturityādi| yaḥ stanyarogacikitsite ‘stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak’ ityādividhirabhihitaḥ, taṃ śiśoryā jananī tasyā vidadhyāditi piṇḍārthaḥ| anye tu dvayorevābhihitaṃ vidhimicchanti||9-10||
taṃ vāmayettu madhusaindhavasamprayuktaiḥ pītaṃ payaḥ khalu phalaiḥ kharamañjarīṇām ||11|| syātpippalīlavaṇamākṣikasaṃyutairvā... |12|
idānīṃ kṣīrapasya bālasya stanyasātmyatvāt stanyayuktameva vamanaṃ nirdiśannāha- taṃ vāmayedityādi| madhusaindhavasaṃyutaiḥ kharamañjarīṇāṃ phalaiḥ saha payaḥ stanyaṃ pītaṃ taṃ bālaṃ vāmayediti sambandhaḥ| kharamañjarīṇāṃ phalaiḥ apāmārgaphalacūrṇaiḥ| syādityādi| pippalīsaindhavādiyutairvā kharamañjarīṇāṃ phalacūrṇaiḥ saha stanyaṃ pītaṃ vamanakṛdbhavedityarthaḥ||11||-
... nainaṃ vamantamapi vāmayituṃ yateta |12|
idānīmutkṛṣṭadoṣatvāt svayaṃ vamantaṃ bālakaṃ vamanayogaṃ dattvā na vāmayedityāha- nainamityādi| enamutkliṣṭadoṣatvātsvayameva vamantaṃ vāmayitumanyaprakāreṇa vāmayituṃ na yateta yatnaṃ na kurvīta, vamanātiyogabhayāt|12|-
dattvā vacāmaśanadugdhabhuje prayojyamūrdhvaṃ tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ ||12||
kṣīrānnādasya tathā'nnādasya ca vamanamāha- dattvā vacāmityādi| aśanadugdhabhuje kṣīrānnādāya pūrvoktameva vamanaṃ vacāṃ dattvā prayojyam| ata ūrdhvaṃ kṣīrānnāvasthāto'nantaramannādasya madanaphalayutaṃ pūrvoktameva vamanaṃ sakṣīramakṣīraṃ vā yojyam||12||
jambvāmradhātryaṇudalaiḥ paridhāvanārthaṃ kāryaṃ kaṣāyamavasecanameva cāpi |13|
idānīṃ kukūṇake vartmanaḥ prakṣālanapariṣekārthaṃ kaṣāyamāha- jambvāmradhātryaṇudalairityādi| dhātrī āmalakī, aṇuḥ aśmantakaḥ, paridhāvanārthaṃ prakṣālanārthaṃ, pariṣecanaṃ pariṣeka ityarthaḥ|13|-
āścyotane ca hitamatra ghṛtaṃ guḍūcīsiddhaṃ tathā''hurapi ca triphalāvipakvam ||13||
prakṣālanapariṣekāvabhidhāya pūraṇārthamakalkaghṛtadvayamāha- āścyotane ityādi| āścyotane akṣipūraṇe| atra kukūṇake guḍūcīsvarasena ghṛtacaturguṇena pakvaṃ, idamekamañjanaṃ; triphalākvāthena pakvaṃ, etacca dvitīyam||13||
nepālajāmaricaśaṅkharasāñjanāni sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni | syādañjanaṃ, madhurasāmadhukāmrakairvā ... |14|
adhunā kukūṇake'ñjanamāha- nepālajetyādi| nepālajā manaḥśilā| sindhuprasūtaṃ saindhavam| aparamañjanamāha- syādañjanamityādi| madhurasā mūrvā| etairmūrvādibhistribhirvā'ñjanaṃ syāt|14|-
... kṛṣṇāyasaṃ ghṛtapayo madhu vā'pi dagdham ||14||
cūrṇāñjanamāha- kṛṣṇāyasamityādi| kṛṣṇāyasaṃ kṛṣṇalohacūrṇam| etat kṛṣṇalohādikaṃ cāntardhūmadagdhaṃ cūrṇāñjanaṃ bhavet| tathā ca videhaḥ,- “lauhacūrṇaṃ ca sarpiśca madhu kṣīraṃ ca dāhayet|| etaccūrṇāñjanaṃ piṣṭaṃ kumārāṇāṃ kukūṇake”- iti||14||
vyoṣaṃ palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamaṃ ca lākṣāṃ ca gaurikayutāṃ guṭikāñjanaṃ vā | nimbacchadaṃ madhukadārvi satāmralodhramicchanti cātra bhiṣajo'ñjanamaṃśatulyam ||15||
guṭikāñjanamāha- vyoṣamityādi| palāṇḍuḥ laśunabhedaḥ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, lavaṇottamaṃ saindhavam| guṭikāñjanaṃ vartyañjanam| aparamapi vartyañjanamāha- nimbacchadamityādi| dārvī haridrādvayaṃ; videhadarśanāt| atra kukūṇake añjanamityatra guṭikāśabdo lupto draṣṭavyaḥ; tena guṭikāñjanamityarthaḥ| aṃśatulyaṃ nimbacchadādikaṃ samabhāgamityarthaḥ||15||
srotojaśaṅkhadadhisaindhavamardhapakṣaṃ śukraṃ śiśornudati bhāvitamañjanena | syande kaphadabhihitaṃ kramamācarecca bālasya rogakuśalo'kṣigadaṃ jighāṃsuḥ ||16||
idānīṃ kukūṇakaprasaṅgena bālānāṃ śukralekhanārthamañjanamāha- srotojetyādi| asyāñjanasya kalpanāṃ videhadarśanena vṛddhavaidyā āhuḥ| tadyathā- gavyena dadhnā piṣṭābhyāṃ śaṅkhasaindhavābhyāṃ srotojaṃ rasāñjanamardhapakṣaṃ sārdhasaptarātramasakṛllepayet; tato'nantaraṃ tatsrotojaṃ rasāñjanaṃ piṣṭvā vartiḥ kāryā, sā añjanena śiśoḥ śukraṃ nudati sphoṭayatītyarthaḥ| kecit srotoñjanaśabdena sauvīrāñjanamāhuḥ| kecit ‘śukraṃ śiśornudati bhāvitamañjanena’ ityatra ‘ābhāvitaṃ śiśukaroganudañjanena’ iti paṭhanti| anye tu ‘brāhmīrasena paribhāvitamañjanārthaṃ’ iti paṭhanti, tannecchati gayī| pūrvoktamevauṣadhaṃ śukre'tidiśannāha- syande kaphādabhihitamityādi| kaphādyaḥ syandastatra syande yaḥ kramo'bhihitastaṃ kramaṃ bālasyākṣigadaṃ jighāṃsuryogakuśalo vaidya ācaret kuryāditi sambandhaḥ; jighāṃsuḥ hantumicchuḥ| kecit ‘syande kaphādabhihitaṃ kramaṃ’ ityatra ‘syandakramaṃ kaphavināśanamācarecca’ iti paṭhanti| bālasya kaphādhikyāt kaphasyandakramaṃ vidadhyāt| ācarecceti cakāro bhinnakrame, sa 1 ca kaphavināśanamityatra draṣṭavyaḥ; tato'nyamapyavasthākupitaṃ vātaṃ pittaṃ raktaṃ cānubandhabhūtamihoktamavekṣya vātapittasyandānukramaṃ raktābhiṣyandakramaṃ cāvekṣya yathādoṣaṃ yogamupayojayediti vyākhyānayanti||16||
samudra iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsitam | vaktuṃ niravaśeṣeṇa ślokānāmayutairapi ||17|| sahasrairapi vā, proktamarthamalpamatirnaraḥ | tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇātyapaṇḍitaḥ ||18||
kutaḥ punaḥ sa kramo'vasthāviśeṣeṇa svagranthe ācāryeṇa na nibaddha ityāha- samudra iva gambhīramityādi| samudra iva gambhīraṃ cikitsitaṃ ślokānāṃ sahasrairapyayutairniravaśeṣeṇa vaktuṃ naiva śakyamityarthaḥ; ślokānāṃ sahastairapyayutaiḥ ślokakoṭyā'pītyarthaḥ| yadi ślokakoṭyā vaktuṃ na śakyate tarhi kiṃ granthakarturaśaktirityāśaṅkamānamāha- proktamityādi| alpamatirapaṇḍito naro yatastarkagranthārtharahito'taḥ ślokakoṭyoktamapyarthaṃ naiva gṛhṇātīti sambandhaḥ; tarkagranthārtharahitastarkeṇohena yo granthārthaḥ śāstrārthastena rahita ityarthaḥ||17-18||
tadidaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījamīritam | kuśalenābhipannaṃ tadbahudhā'bhiprarohati ||19|| tasmānmatimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā | sarvamūhyamagādhārthaṃ śāstramāgamabuddhinā ||20||
tadidamityādi| yasmānniravaśeṣeṇa rogāvasthānantyāccikitsitasya vaktumaśakyatvaṃ, śakyatve vā nirūpaṇasya niṣphalatā, tasmāt kāraṇādidaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsāyā bījamīritamiti samudāyārthaḥ| tadeva cikitsābījaṃ kuśalena jñātamanekadhā prarohatītyāha- kuśalenetyādi| kuśalenāvasthāvidā vaidyenābhipannamadhigataṃ tadbahudhā'bhiprarohati| cikitsābījamiti bījamiva bījaṃ, yathaikaṃ bījaṃ subhūmau nikṣiptaṃ mūlakāṇḍaśākhāpallavādinā'nekadhā prarohati tathedamapīti cikitsābījamityarthaḥ| yasmāt kuśalenādhigataṃ cikitsābījamanekadhā prarohati tasmāt kāraṇānmatimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā āgamabuddhinā vaidyena sarvamagādhārthaṃ śāstraṃ nityamūhyamiti sambandhaḥ| nānāśāstrāṇi śālākyāni| āgamaḥ āptānāṃ śāstraṃ; tathā coktaṃ,- “siddhaṃ siddhaiḥ pramāṇaistu hitaṃ cātra paratra ca| āgamaḥ śāstramāptānāmāptāstattvārthadarśinaḥ”- iti||19-20||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nayanābhighātacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ ||19||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ekonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘tena’ iti pā.